سەرەکی » زانست » برژاندنی ماسی‌ و مەترسی لەسەر ژینگە

برژاندنی ماسی‌ و مەترسی لەسەر ژینگە

هەر كۆمەڵگەیەك خاوەنی تایبەتمەندیی خۆیەتی لە بەكارهێنانی جۆرەکانی خواردن‌ و ئامادەكردنیدا كە هەریەكەی تام‌ و بۆنێكی تایبەتی خۆی هەیە ‌و هەر كۆمەڵگەیەك ئارەزووی دیاریكراوی هەیە لە ئامادەكردنیدا كە هەندێكجار دەگاتە ئاستی بەكارهێنانی چەندین جۆر كەرەستە لە ئامادەكردنیدا.

لە کۆنەوە تا ئێستا بۆ ئامادەكردن‌ و برژاندنی خواردن پشت بە ئاگری دارین یان تەباخی غاز یان نەوت بەستراوە، بەڵام ئێمە قسە لەسەر ئەوە دەكەین كە ئێستا بەشێوەیەكی بەرچاو بۆ تام‌ و چێژی خواردنەكان پشت بە بەكارهێنانی دار و خەڵوز بەستراوە لەبەرئەوەی بۆن‌ و تامێكی خۆش‌ و جیاواز دەدات بە خواردنەكە، ئەوە جگە لەوەی زیانەكانی لە بەرچاونەگیراوە و ئەوەی دەبینرێت لە هەر سووچ‌ و شەقامێكی شاری کەرکوکدا ماسی دەبرژێندرێت، بۆیە پێمان باشبوو لایەنە باش‌ و خراپەكانی ئەو دیاردەیە بخەیەنەڕوو.

كەركوك- هێمن ئەحمەد

ماسی تام ‌و چێژێكی تایبەتی خۆی هەیە ئەگەر هاتوو لەسەر دار و خەڵوز برژێندرا، هەر بۆیە ئێستا خەڵكێكی زۆر روویان كردۆتە بەکارهێنانی دار لە برژاندنیدا كە بۆتە هۆی تێكدانی هاوسەنگییەكی گەورە لە ژینگەی ناوچەكەدا كە خۆی لە چوارچێوەی ئەو هەنگاوانەدا دەبینێتەوە كە دەست بۆ بڕینەوەی داری سەوز دەبرێت كە هێشتا وشك نەبووە، یان ئەو دارانە دەبڕنەوە كە تەمەن‌ و مێژوویەكی زۆریان هەیە كە هەندێك جار گۆڕانكاریی لە ئاوو هەوای ناوچەكەدا دروستدەكات، چونكە بەڕێژەیەكی بەرچاو دەبڕدرێتەوە و لەبەر بەرژەوەندیی چەند كەسێك ژینگە بەرەو پیسبوون دەبرێت.

ئەو نا هاوسەنگییە كە بەرچاو دەكەوێت لەوەدا رەنگدەداتەوە كە خواست لەسەر برژاندنی ماسی زۆرە و ژینگەكەش ئەو توانایەی نییە ئەو داواكارییە زۆرە جێبەجێ بكات بۆیە بەو هۆیەوە تووشی كاولكارییەكی گەورە دەبێت‌ و ناوچەیەكی زۆر تووشی رووتەنی دەكات ئەوە جگە لە دوکەڵەکەی کە هەوا پیس دەکات.

مەترسی گەورە لەسەر ژینگە هەیە
لەوبارەیەوە خاتوو شكۆفە محەمەد، ئەندامی دەستەی باڵای كۆمەڵەی كوردستانێكی سەوز، بە كوردستانی نوێ-ی راگەیاند: ئێستا دیاردەی بڕینەوەی دارو درەخت لەلایەن كۆمەڵێك خەڵكەوە بەدیدەكرێت، لەگەڵ ئەوەشدا لە زۆربەی كوچە و شەقامەكانی كەركوكدا ماسی دەبرژێندرێت، ئەمەش مەترسییەكی گەورە لەسەر ژینگە و تەندروستی دانیشتووانی كەركوك دروست دەكات، راستە باری تەندروستی خەڵك لەپێش ژینگەوەیە، بەڵام دەبێت ئەوەش بزانرێت زۆربوونی دیاردەی ماسی برژاندن لەسەر خەڵوز، رێژەیەكی زۆر لە تووخمی كاربۆن لەسەر ماسییەكە بەجێ دەهێڵێت ئەمەش كاریگەریی لەسەر تەندروستی كەسە دروست دەكات.

وتیشی: ئێمە لە ناوچەیەکی تاڕادەیەک گەرمداین، بەتایبەتی شاری كەركوك، بۆیە كاریگەریی گەرمای هاوینان لەسەر ئەم شارە زۆرە و لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵێك كیڵگەی نەوت و كارگەی تر لە شارەكەدا هەن كە هۆكارن بۆ پیسبوونی ژینگەی شارەكە، لەناو ئەم هەموو جەنجاڵییەی شاری كەركوكدا، ئێمە رێژەی نەمام ‌و سەوزاییمان زۆر كەمە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كەش‌و هەواكەمان لەبار نەبێت بۆ باری دەروونی‌ و تەندروستی بۆ خەڵك، بەدەر لە پیسبوونی ژینگە خۆڵ‌ و خاشاك تەنگی بە شارەكە هەڵچنیووە و ئێستا دیاردەی درەخت بڕینەوە دەستیپێكردووە، بەتایبەتی ئەو خاوەن دوكانانەی كە كاری ماسی برژاندن دەكەن لەسەر شەقامەكان یان لەلایەن كەسانی دیكەوە داریان بۆ دەهێنن، ئەم كارەش دەبێتە هۆی كەمبوونەی ئۆكسجین، ئێمە وەك رێكخراوێکی ژینگەپارێز بەردەوام لە هەوڵ‌ و تەقەلاداین بۆ زیادکردنی رێژەی سەوازیی لە بەرامبەردا كۆمەڵێك خەڵكی نا بەپرس دارەكان دەبڕنەوە و هیچ لایەنێكی پەیوەندیداریش لێپرسینەوەیان لەگەڵدا ناكەن‌ و بایەخ بە سەوزكردنی شارەكە نادەن‌.

بۆچی وڵاتە پێشكەوتووەكان لەڕووی ژینگە و كایەكانی دیكەی ژیانەوە پێشكەوتوون؟ لەبەرئەوەی كەس ناتوانێت پێشێلی یاسا بكات، بەڵام لای ئێمە یاسا بەرقەرار نییە بۆیە كەسانی نا هۆشیار ئەم كارە دەکەن کە پێویستە دووبارە ئەم یاسانە هەموار بكرێنەوە بۆئەوەی هیچ كەسێك پێشێلی یاساكانی ژینگە نەكات،
لێرەوە رایدەگەیەنم كە بارودۆخی ژینگەی كەركوك زۆر مەترسیدارە و خەڵكیش وەک پێویست درك بەم مەترسییە ناكەن، رەنگە لە چەند ساڵی ئایندەدا ئەو مەترسییانە زیاتر دەربکەون ئەگەر بێت ‌و فریای خۆمان نەكەوین، چونكە وەك ئاگادارم چەند درەختێكی گەورە لەناو شاری كەركوك بڕدراونەتەوە كە مێژوویەكی دووریان هەیە لە شارەكەدا.

ئاماژەی بەوەشكرد كاتێك خێزانێك بە مەبەستی گەشتكردن سەردانی دارستانێكی چڕو كەش‌ و هەوایەكی فێنك دەكەن، لە روخساریاندا كەسایەتییەكی ئارام‌ و دڵخۆش‌ و بەختەوەر بەدی دەكەی، چونكە شوێنەكە رێژەی ئۆكسجینی زۆرە هەست بە ئارامی دەكەن، بەڵام لەناو شاری كەركوكدا سەردانی هەر شوێنێك بكەیت، هەڵچوون‌ و گوشاری دەروونی بەدی دەكەین، هۆكارەكەشی نەبوونی سەوزایی‌ و رێژەی ئۆكسجینە، بۆیە تكا لەو خەڵكە دەكەم دەست لە درەخت بڕینەوە هەڵبگرن.

دار بڕینەوە رێژەی ئاوی شیرین لەناو دەبات
پۆڵا جەلال مامۆستای زانكۆی كەركوك‌ و شارەزا لە بواری ماسی‌ و ژینگەدا، بە كوردستانی نوێ-ی راگەیاند: سەرەتا داربڕینەوە یاسا و دەستووری خۆی هەیە و دەبێت بە رێگەی زانستی ئەو درەختە ببڕدرێتەوە تا هیچ كاریگەرییەك لەسەر سروشت بەجێ نەهێڵێت، ئەگەر هاتوو درەخت بە سەوزی ببڕدڕێتەوە، بەدڵنیایەوە رێژەیەكی ئاوی شیرین لەناو گۆی زەویدا كەم دەبێتەوە، چونكە رێژەی ئاوی شیرین لەژێر زەویدا رێژەیەكی دیاریكراوە و %15ی ئاوی شیرین لەناو ئەو دارە سەوزەدایە.

رێكخراوە جیهانییەكان بەتایبەتی ئەوانەی پارێزگاری لە رووەك ‌و ئاوی شیرین دەكەن، رێكەوتننێكیان ئیمزاکردووە لەبارەی ژینگەی جیهانەوە بەو پێیە هەر دروختێک دەبڕدرێتەوە، لانیكەمە دەبێت بۆ ماوەیەك ئەو درەختە لەبەر خۆر بێت تا بەشێوەیەكی سروشتی ئەو ئاوەی لە دارەكەدا هەیە داچوڕێت یان بەهەڵم دووبارە بگەڕێتەوە بۆ بەرگە هەوای زەوی.

ئێستا رێگەیەكی تری زانستی ئەوەی دەرخستووە كە فڕنێكی تایبەت بە پلە گەرمییەكەی گەرم وا دەكات ئەو ئاوەی لەناو دارەكەدا هەیە، بە هەڵم بگەڕێتەوە ناو سروشت‌ و دواتر رێگە دەدەن دارەكە ببڕدرێتەوە یان بسووتێنرێت، بۆیە ئەو شێوازە بە دڵنیاییەوە لە وڵاتی ئێمە جێبەجێ ناكرێت‌ و كاریگەریی لەسەر ئاوی شیرینی ناوچەكە‌ و گۆی زەوی دەبێت.

سەرپێچیكەران سزا نادرێن
وتیشی: كاتێك ماسی فرۆشەكان ماسی لەسەر داری سەوز بۆ هاووڵاتیان دەبرژێنن‌ و چەوریی ماسییەكە دەكەوێتە سەر ئاگرەكە و دووكەڵێك لە بەرگە هەوای زەویدا دروست دەكات، ئەمەش گرفت بۆ ژینگەی ئەو ناوچەیە دروست دەكات كە ئەمەش رێكخراوە جیهانییەكان لە ساڵی 2003ەوە دەستیانکردووە بە توێژینەوە لەسەر ئەو بابەتە و گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە ئەو چەورییەی دەكەویتە سەر ئاگرەكە، پێكهاتەیەكە لە دووانە ئۆكسیدی نایترۆجین‌ و كاربۆن‌ و نیترات‌ و چەند پێكهاتەیەكی تر كە ئەمەش گازی ژەهراویی بەرهەم دەهێنێت بۆسەر هەناسەی مرۆڤ.

جەختیشی کردەوە کە پێویستە ئەو ماسی فرۆشانە كە دار لەو كەسانە نەكڕن كە بە سەوزیی بڕدراونەتەوە، هاوكات داوایکرد با خەڵكیش هۆشیاربێت لەڕووی ژینگەپارێزییەوە و وتی: یاسایەكیشمان نییە سزای ئەو كەسانە بدات كە ئەم سەرپێچییانە دەکەن، لە هیچ وڵاتێك داربڕینەوە و دار سووتاندن بەبێ بەرنامە نییە، تەنیا وەك باسمان كرد بە رێگە زانستیەكەی نەبێت.

                          شکۆفە محەمەد 

                              پۆڵا جەلال

 404 جار بینراوە