سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » په‌رێز عومه‌ر: گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆ و شانازی بۆ كچان و ژنانی ئێزدی پایه‌ی پڕۆژه‌كه‌یهپەڕە 3

په‌رێز عومه‌ر: گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆ و شانازی بۆ كچان و ژنانی ئێزدی پایه‌ی پڕۆژه‌كه‌یه

سه‌باره‌ت به‌ پڕۆژه‌یاسای قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی مادیی و مه‌عنه‌وی ژنان و كچانی ئێزدی قوربانیی داعش و گه‌ڕاندنه‌وه‌یان بۆ ژیانی ئاسایی كه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق ده‌نگی له‌سه‌ر دراو ئاراسته‌ی حكومه‌تی فیدراڵ كراوه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی، پێم باش بوو دیدارێك له‌گه‌ڵ خاتوو (په‌رێز عومه‌ر) خاوەنی پڕۆژه‌كه‌دا بكه‌م. ئه‌مه‌ش ده‌قی دیداره‌كه‌یه‌.

سازدانی/ نێرگز قادر

*ئێوه‌ چۆن بیرۆكه‌ی ئه‌وه‌تان لا گه‌ڵاڵه‌ بوو پڕۆژه‌یه‌ك بۆ مافی ژنانی ئێزدیی رزگاربووی ژێرده‌ستی داعش پێشكه‌ش بكه‌ن، یاخود له‌ چه‌ند ده‌رگاتان دا تاپڕۆژه‌كه‌ چووه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌؟

ئێمه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌یان ده‌رگامان دا، چونكه‌ پێشتریش له‌ بواری مافه‌كانی ژناندا كارمان كردووه‌ جۆرێك له‌ ئه‌زموون و شاره‌زاییم هه‌بوو له‌وكاره‌، له‌ سه‌ره‌تای مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ ئه‌و كچ و ژنانه‌دا ده‌مانبینی هه‌ستیان به‌جۆرێك شه‌رم و كه‌می و شكان ده‌كرد ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و مامه‌ڵه‌ نامرۆڤانه‌یه‌ی داعش له‌گه‌ڵیاندا، به‌تایبه‌ت ده‌ستدرێژیی سێكسی ده‌رحه‌قیان. ئێمه‌ له‌ رابردوودا نموونه‌ی له‌و جۆره‌مان هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت زیندانیانی سیاسی كه‌ خانه‌واده‌كانیان جۆرێك له‌ شه‌رم دایده‌گرتن به‌وه‌ی بیدركێنن كچه‌كانیان له‌ زیندانه‌كاندان، هه‌مان حاڵه‌ت بۆ كچانی ئێزدیش چوونییه‌ك بوو، سه‌رباری لێكچوونی هه‌ندێك خاڵی نێوانیان، به‌ڵام چیرۆكه‌كانیان جیاوازبوون.

ده‌شێت بڵێین زیندانیانی سیاسی له‌ شه‌رمی رابردووه‌وه‌ بووه‌ به‌ شانازی بۆ ئێستا، شانازی بۆ خۆی و خانه‌واده‌كه‌ی و خه‌ڵكیش. بۆیه‌ ئێمه‌ش بیرمان له‌وه‌ كرده‌وه‌ ئه‌م شانازییه‌ به‌جۆرێكیتر به‌به‌ری كچان و ژنانی ئێزدیدا بدوورین، له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك هاوڕێدا پڕۆژه‌یه‌كمان داڕشت به‌ ناونیشانی (هه‌ڵسوكه‌وتی هاوشێوه‌ی زیندانیانی سیاسی بۆ كچان و ژنانی ئێزدی)، تا له‌ رووی مه‌عنه‌وی و قانوونییه‌وه‌ هه‌مان ماف و ناونیشانیان پێبدرێت.

سه‌ره‌تا له‌ كۆتایی ساڵی (2015)دا پڕۆژه‌كه‌مان پێشكه‌شی په‌رله‌مانی كوردستان كرد، به‌ڵام به‌هۆی قه‌یران و به‌رده‌وامیی شه‌ڕمان له‌گه‌ڵ داعش، هێنده‌ی بیر له‌ تێپه‌ڕاندنی قه‌یرانه‌كان ده‌كرایه‌وه‌، هێنده‌ بیر له‌ ره‌چاوكردنی پڕۆژه‌كه‌ نه‌ده‌كرایه‌وه‌. به‌هۆی ئه‌وه‌ی رووداوه‌كان له‌ سنووری ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان بوون، له‌ په‌رله‌مانی كوردستان به‌هه‌ند وه‌رنه‌گیرا، بۆیه‌ پڕۆژه‌كه‌مان پێشكه‌شی نووسینگه‌ی هه‌ولێری ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق كرد، داوامان له‌ سه‌رجه‌م فراكسیۆنه‌ كوردییه‌كان كرد به‌ده‌نگ پڕۆژه‌كه‌مانه‌وه‌ بێن، هه‌ندێك په‌رله‌مانتاریش به‌هه‌ندیان وه‌رگرت.

پڕۆژه‌كه‌مان به‌ناوی یه‌كێتیی ژنانی كوردستانه‌وه‌ پێشكه‌شكرد، چه‌ندین پێداچوونه‌وه‌ و گۆڕانكاریمان تێداكرد، له‌ خولی پێشووتر نه‌مانتوانی بیخه‌ینه‌ به‌رنامه‌ی كاری ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراقه‌وه‌.

دواتر سه‌ردانی به‌غدادمان كرد و له‌گه‌ڵ په‌رله‌مانتاران و كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌ سیاسییه‌كاندا كۆبووینه‌وه‌، به‌تایبه‌ت سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاتی عیراق و زۆریتریش، دوا هه‌وڵمان له‌ خولی رابردوودا بوو كه‌ پڕۆژه‌كه‌مان پێشكه‌شی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار كرد، به‌ڵام دیسان به‌هه‌مان ده‌ردی پێشتر چوو. ‎له‌م خوله‌شدا هه‌مان ئه‌و پڕۆسه‌یه‌مان دووباره‌كرده‌وه‌، وێڕای چه‌ندین هه‌وڵیتر، به‌ڵام چونكه‌ باوه‌ڕم به‌پرۆسه‌كه‌ هه‌بوو كۆڵم نه‌دا، له‌ رێگه‌ی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماره‌وه‌ گه‌یه‌نرایه‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق و خرایه‌ به‌رنامه‌ی كاری په‌رله‌مانه‌وه‌.

‎٭دوای پێشكه‌شكردنی پڕۆژه‌كه‌ت له‌ په‌رله‌مانی كوردستان كام لایه‌ن زیاتر پاڵپشتی پڕۆژه‌كه‌تیان كرد، ئایا له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق پێشوازیكردنی لایه‌نه‌ عه‌ره‌بییه‌كان و شه‌قامی عیراقی تا چ ئاستێك له‌گه‌ڵ پڕۆژه‌كه‌تاندا هاوده‌نگ بوون؟

له‌ په‌رله‌مانی كوردستان پڕۆژه‌كه‌ نه‌گه‌یشته‌ قۆناغی گفتوگۆكردن له‌باره‌یه‌وه‌ به‌ڵام له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق پێشوازییه‌كی باش هه‌بوو، دژایه‌تیكردنێكی كه‌م هه‌بوو، به‌ڵام پشتگیرییه‌كانمان له‌لایه‌نه‌ عیراقییه‌كان زیاتربوون.

‎٭ ئێوه‌ له‌ پڕۆژه‌كه‌تاندا زیاتر ته‌ئكیدتان له‌ چی كردبۆوه‌؟

پڕۆژه‌كه‌مان له‌ چه‌ند خاڵێك پێكهاتبوو، یه‌كێك له‌وانه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆ و شانازی بۆ كچان و ژنانی ئێزدی، خاڵێكیتر لایه‌نه‌كان پابه‌ند ده‌كات به‌دۆزینه‌وه‌ی بێسه‌ر و شوێنانی تری ئێزدی. خاڵه‌كانی تر بریتین له‌ بڕینه‌وه‌ی مووچه‌ی مانگانه‌ و دابینكردنی پارچه‌یه‌ك زه‌وی بۆ قوربانییه‌كان و چه‌ندینیتریش.

‎٭رۆڵی ئه‌و پڕۆژه‌ یاسایه‌ چی ده‌بێت له‌ ژیانی ئه‌و كچ و ژنانه‌دا؟

له‌كۆی خاڵه‌كاندا گرنگییه‌كان ده‌رده‌كه‌ون، به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌و كچ و ژنانه‌ی ئه‌و هه‌موو قۆناغه‌ قورسه‌یان بڕیوه‌، سه‌ربه‌خۆیی دارایی كارێكی گرنگه‌ بۆیان، چاره‌سه‌ریی ته‌ندروستی و ده‌روونی و دابینكردنی هه‌لی خوێندن و هه‌لی كار بۆیان، هه‌موو ئه‌وانه‌ و ژیانێكی شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ش بۆیان، به‌ڵام خه‌می گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه‌ كێ به‌پیر ئه‌و پڕۆژه‌ یاسایه‌وه‌ ده‌چێت و ئه‌بێته‌ هۆكار بۆ جێبه‌جێكردنی، به‌تایبه‌ت فراكسیۆنی سه‌وز كه‌ خاوه‌ندارێتیی پڕۆژه‌ یاساكه‌ی كردووه‌ خه‌مه‌ گه‌وره‌كه‌ی به‌رده‌كه‌وێت.

‎٭ئه‌ركی كێیه‌ ئه‌م پڕۆژه‌ یاسایه‌ وه‌ربگێڕێته‌ سه‌ر واقیع و چاودێر بێت به‌سه‌رییه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی؟

به‌پێی پڕۆژه‌یاساكه‌، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كی گشتی له‌ سنووری نه‌ینه‌وا ده‌كرێته‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردن و رێكاره‌ پێویسته‌كان.

‎٭ ئێوه‌ چ سه‌رنجێكتان سه‌باره‌ت به‌پڕۆژه‌ یاساكه‌ هه‌یه‌؟

– له‌ پڕۆژه‌كه‌دا هه‌ندێك بابه‌ت یه‌كلا نه‌كراونه‌ته‌وه‌، بۆ نموونه‌ چاره‌نووسی منداڵانی زاده‌ی چه‌كدارانی داعش، ئێمه‌ و ئێزدییه‌كانیش رازی نین لێی، یه‌كێكیتریش چاره‌نووسی ئه‌و منداڵانه‌یه‌ كه‌ دایك و باوكیان له‌ شه‌ڕی نه‌گریسی داعش له‌ ده‌ستداوه‌ و له‌لایه‌ن كه‌سانیتره‌وه‌ ئه‌ركی به‌خێوكردنیان له‌ ئه‌ستۆ گیراوه‌ یاخود له‌ شوێنی گشتی و ئایینی ده‌ژین.

٭له‌و وێرانكارییه‌ی له‌ شه‌نگال كراوه‌، له‌ پڕۆژه‌یاساكه‌ ئه‌وه‌ جێكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئاسانكاری و چاكسازی بكرێت، یاخود ئه‌وه‌ش زه‌مینه‌سازیی ده‌وێت ؟

بێگومان زه‌مینه‌سازیی ده‌وێت، به‌ڵام گه‌ر ئیراده‌ و ویست هه‌بن بۆ جێبه‌جێكردنی، بێگومان ده‌كرێت پڕۆژه‌یاساكه‌ جێبه‌جێبكرێت، چونكه‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ده‌نگی له‌باره‌وه‌ بدات، ره‌زامه‌ندیی حكومه‌تی له‌باره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ و ئاماده‌یی پیشاندراوه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی و له‌و رووه‌شه‌وه‌ زه‌مینه‌سازیی هه‌یه‌ به‌ڵام ئیراده‌ و كار و پێداگرتنی لایه‌نه‌ كوردییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ده‌وێت.

٭چۆن كار بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ژن و كچه‌ بێسه‌روشوێنانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ تائێستا چاره‌نووسیان نادیاره‌ له‌ژێرده‌ستی داعش؟

ئه‌مه‌ كاری چالاكوانێكی مه‌ده‌نی نییه‌، به‌ڵكو كاری حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌ ئه‌منی و دیپلۆماسییه‌كانه‌، چونكه‌ قسه‌ له‌باره‌یه‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌شێكیان برابنه‌ ده‌ره‌وه‌ی عیراق، له‌وه‌شدا به‌پێی پڕۆژه‌یاساكه‌، حكومه‌تی عیراق پابه‌ندكراوه‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ و هێنانه‌وه‌ی بێسه‌ر و شوێنكراوان و ئاشكراكردنی چاره‌نووسیان بۆ ئه‌وه‌ش نوێنه‌رانی كورد ده‌توانن گوشار دروستبكه‌ن و ژووری عه‌مه‌لیات دروستبكه‌ن.

‎٭تا ئێستا نوێنه‌رانی كورد كاری جدییان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ كردووه‌؟

تائێستا كاری جدیی بۆ نه‌كراوه‌، به‌ڵام به‌ هیوام به‌ئاراسته‌ی جێه‌جێكردنی پڕۆژه‌یاساكه‌، له‌مه‌ولا نوێنه‌رانی كورد كاری جدیی بۆ بكه‌ن .

‎٭له‌ كاتێكدا ئه‌گه‌ر پڕۆژه‌یاساكه‌ جێبە‌جێ نه‌كرا، هه‌ڵوێستی ئێوه‌ چی ده‌بێت؟

ئه‌وكات ئێمه‌ دێینه‌وه‌ سه‌ر شه‌قام و دیسانه‌وه‌ پڕۆژه‌ ده‌نووسین، میدیاش ده‌توانێت له‌وباره‌یه‌وه‌ رۆڵی سه‌ره‌كیی خۆی ببینێت و گوشار بكات .

‎٭ ئه‌ی تاچه‌ند له‌ ئه‌دای راگه‌یاندن و میدیای كوردی رازین سه‌باره‌ت به‌و بێسه‌ر و شوێنكراوانه‌، یا ده‌بوو چییان بكردایه‌؟

ئه‌وان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌ركی خۆیان جێبه‌جێ نه‌كردووه‌ و له‌ ئاستی پێویستدا نه‌بوون، ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌ستۆیان بوو جێبه‌جێیان نه‌كردووه‌، ده‌بوو رۆژژمێریان بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ته‌نیشت لۆگۆكانیانه‌وه‌ دابنایه‌ تا نه‌هێڵن ئه‌م كاره‌ساته‌ له‌بیری هیچ تاكێكی كورد بچێته‌وه‌.

‎٭هێشتا منداڵانێكی زۆر هه‌ن دایكیان ئێزدی و باوكیان چه‌كدارانی داعشن، چۆن كارتان سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ كردووه‌؟

دیسان له‌و پڕۆژه‌یاسایه‌دا ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ئاقارێكی دروستدا نه‌براوه‌ و چاره‌سه‌ری بنه‌ڕه‌تی بۆ ده‌ستنیشان نه‌كراوه‌ و ده‌ست نه‌خراوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و برینه‌، پێویسته‌ یاسای تایبه‌تی بۆ ده‌ربچێت.

‎٭پاپای ڤاتیكان له‌ سه‌ردانه‌كه‌یدا بۆ عیراق و هه‌رێمی كوردستان زۆر به‌بایه‌خه‌وه‌ باسی ئیزدییه‌كانی كرد و گرنگی پێدان، هۆكاری ئه‌و گرنگی پێدانه‌ چییه‌ و ئه‌مه‌ چ كاریگه‌رییه‌كی له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی پڕۆژه‌ یاساكه‌ ده‌بێت؟

ئه‌گه‌ر ئیراده‌ و ویست نه‌بێت بۆ ئه‌و كاره‌، پاپاش داوای جێبه‌جێكردنی بكات، ئه‌و كاره‌ روونادات، ده‌بێت ئیراده‌ی شه‌قام بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌بێت، له‌وانه‌یه‌ گوشاری نێوده‌وڵه‌تی رۆڵی خۆی هه‌بێت، به‌ڵام گه‌ر كورد و ئێزدییه‌كان هه‌مان ئه‌و رۆڵه‌ نه‌گێڕن كه‌ له‌ ئه‌ستۆیانه‌، هێنده‌ سانا پڕۆژه‌یاساكه‌ جێبه‌جێناكرێت.

‎٭پاپای ڤاتیكان به‌ر له‌سه‌ردانی بۆ عیراق كتێبه‌كه‌ی نادیه‌ مورادی خوێندووه‌ته‌وه‌، كتێبه‌كه‌ش هۆكار بووه‌ تا سه‌ردانی عیراق بكات و ئێزدییه‌كان ببینێت، ئایا ئه‌و كتێبه‌ هێنده‌ كاریگه‌ریی نێوده‌وڵه‌تی و كۆده‌نگی دروستكردووه‌؟

بێگومان، روونكردنه‌وه‌كه‌ی پاپا ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات كه‌ گرنگی خۆی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی، به‌ڵام تائێستا جینۆسایدی ئه‌رمه‌نی و جووله‌كه‌ كاریان له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت، له‌وه‌شدا میدیا رۆڵی خۆی به‌باشی گێڕاوه‌ و كاری دۆكیۆمێنتاری و فیلمیان له‌باره‌وه‌ درستكراوه‌.

ئه‌م كاره‌ساته‌ش هیچی له‌وان كه‌متر نه‌بووه‌، ده‌كرا میدیا و هونه‌رمه‌ندانی ئێمه‌ش هه‌مان كاریان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ بكردایه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كاره‌ساته‌كانی تری ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ و چه‌ندینیتر.

‎٭رۆڵی رێكخراوه‌كانی ژنان سه‌باره‌ت به‌م پرسه‌ له‌ چ ئاستێكدایه‌؟

رێكخراوه‌كانی ژنان لای من دوو جۆر هه‌ن، ئه‌وانه‌ی له‌ خه‌می ئه‌م پرسه‌دا بوون ژماره‌یه‌كی كه‌می رێكخراو بوون و له‌ ژماره‌ی په‌نجه‌كانی ده‌ستێك تێناپه‌ڕن، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌كرا كاری زیاتری له‌باره‌وه‌ بكرێت و كه‌مپینی به‌رده‌واممان هه‌بوایه‌.

                   پەرێز عومەر                                    نادییە موراد

                     سەردانکردنی ژنە ئێزدییەکان

 263 جار بینراوە