سەرەکی » راپۆرت » خوێندەواریی زانستیانە و گرنگییەكەی

خوێندەواریی زانستیانە و گرنگییەكەی

رۆبەرت هازێن*

لە فارسییەوە: كوردەوان محەمەد سەعید

خوێندەواریی زانستیانە ئاوێتەیەكی گونجاوە لە كۆمەڵێك زانیاری واقیعی و چەمكی پێویست و شێوازی تێگەیشتن لە بابەتەكانی ژیانی رۆژانە، بەڵام نابێ خوێندەواریی زانستیانە بە هەڵە لێك بدەینەوەو پێمان وابێ تەنیا و تەنیا بە واتای توانای تێگەیشتن لە چەمكەكان دێت، بەڵكو بە واتای لێكدانەوەی تیۆرە جۆراوجۆرەكانیش دێت، بەڵام بە زەوق سەلیقەی زانستیانە. بنەمای خوێندەواریی زانستیانە لە تێگەیشتنمانەوە بۆ خودی زانست دەست پێدەكات، تێگەیشتنمان بۆ ئەو واقیعەی كە تیایدا زانست چالاكییەكی بەردەوامی مرۆڤە، توانای تێگەیشتن و پەی بردن بە جیهانی سروشت ئامرازێكە خۆی لە خۆیدا یارمەتیدەرە بۆ زیادبوونی خەزێنی زانینمان، مرۆڤ دەتوانێ بەم ئامرازە گەڕان و پشكنین و بەدواداچوون بكات، دەتوانێ شتی نوێ و بابەتی نوێ بدۆزێتەوە، دەتوانێ ئەنجام و بەرەنجامی نوێ و واتادار هەڵهێنجێت، هاووڵاتییەك خوێندەواریی زانستیانەی هەبێت دەتوانێ بە پشتبەستن بە ئەزموونی راست و دروست جیاوازییەكان هەڵسەنگێنێت.

چۆن لە هەواڵەكان تێبگەین؟
ئێمە رۆژانە دنیایەك هەواڵ و گۆڕانكاریی دەبیستین و دەبینین، وەك گۆڕانكارییەكانی بواری پزیشكی، كەمیی سووتەمەنی، پیسبوونی ژینگە، كارەساتە سروشتییەكان، هەڵدانی موشەك بۆ ئاسمان، هەواڵی تاقیكردنەوە ئەتۆمییەكان، یان هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمارێك، ئەمانە رەنگە سەرەتا وەك هەواڵی سیاسی دەركەون، لە راستیدا هەموو ئەمانە پەیوەندییان بە زانست و ژینگە و ژیواری ئێمەوە هەیە، هاووڵاتیانی وڵاتێك ئەگەر بیانەوێ واتای راستەقینە و واقیعیانەی ئەم جۆرە هەواڵانە تێبگەن، دەبێ خوێندەواریی زانستیانەیان هەبێت، بوونی خوێندەواریی زانستیانە یارمەتی هاووڵاتی دەدات لە بابەتە شارستانییەكاندا بەشداریی بكەن و بۆ باشتر كردنی شێوازی ژیانی خۆیشیان هۆشیارانە بڕیار بدەن.

خوێندەواریی زانستیانە و پاراستنی تەندروستی
گرنگی خوێندەواری زانستیانە لەوەدایە كە وا لە مرۆڤ دەكات هۆشیارانە و ژیرانەتر بڕیار و بژاردەكانی هەڵبژێرێت و باشتریش لە سوود و زیانەكانی هەر بڕیار و رێگەچارەیەك تێ بگات، ئەگەر بمانەوێ وردتر لە بارەی خوێندەواریی زانستیانەوە قسە بكەین، دەتوانین بڵێین: خوێندەواریی زانستیانە پەیوەستە بە تەندروستی خۆراكی، تەندروستی ژینگەی دەوروبەری مرۆڤ و بۆ پاراستنی هەریەك لەوانە رۆڵی بنەڕەتی و سەرەكی هەیە، چونكە ئێمە كە لەسەر ئەم هەسارەیە دەژین بەردەوام رووبەڕووی كێشەكانی پیسبوونی ژینگە دەبینەوە، خەم و نیگەرانییەكانی تایبەت بە پیسبوونی ژینگە كاریگەریی لەسەر شێوازی بڕیاردانمان دادەنێت، بۆ نموونە كاتێك دەچینە بازاڕو بە نیازین بابەتی پاكەرەوە بكڕین، بێ سێودوو هەندێك زانیاریی زانستیانە دێتەوە بیرمان و دەبێ رەچاویان بكەین، وەك پێكهاتەی كیمیایی كاڵاكان، شێوازی هەڵگرتن و پاراستنی كاڵاكان، دووبارە بەكارهێناوەی كاڵاكان، واتە لە جۆری ریسایكڵن یان نا، ئەو ماددانەی كاڵاكەیان لێ دروست كراوە تا چەند زیان بە ژینگە دەگەیەنێت، هەروەها بیركردنەوە لە كەمكردنەوەی بەكاربردن، هەموو ئەمانە لە كاتی كڕینی كاڵایەكی دیاریكراودا گرنگیی پەیدا دەكەن، هەر لەبەر ئەوەشە دەتوانین بڵێین خوێندەواریی زانستیانە ئەو توانایە بە هاووڵاتی دەبەخشێ كە بە چاوێكی رەخنەگرانەوە سەیری بابەتەكان بكات و لەو رێگەیەشەوە هەموو بژاردەكان هەڵدەسەنگێنێت و گونجاوترین رێگەچارە دەدۆزێتەوەو باشترین بڕیار دەدات.

هەر بوارەو جۆرێك لە زانستی پێویستە
لەم رۆژگارەدا زۆربەی كاروبارەكانمان راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەستن بە تەكنەلۆژیاوە، هەڵبەتە لە پیشەی ئەندازیاریی، یان پزیشكییدا بەكارهێنانی زانستی تەكنەلۆژیا بە زەقی دیارە، بەڵام لە پیشەی مافپەروەراندا رەنگە بەو زەقییە دیار نەبێت كە چۆن سوود لە زانستی تەكنەلۆژیا وەردەگرن، ئەمەش بەو واتایە نییە كە ئەوان پێویستیان پێی نەبێت، بۆ نموونە مافپەروەر پێویستە زانیاریی لەبارەی پزیشكی دادوەرییەوە هەبێت، وەك وردەكارییەكانی جێپەنجەو پەنجەمۆری جیناتەكان و شیكارییە تایبەتەكان و پشكنینی تایبەت بە ئالودەبوون، پیشەی ژمێریاریی و كاركردن لە بانكەكان و وەبەرهێناندا پێویستی بە تێگەیشتنە لە كاروباری كۆمپانیا پێشكەوتووەكان و وردەكارییەكانی زانستی سەرمایەو كارو بڕی قازانج و داهات و خەرج و ئەو شتانە، یاسادانەران دەبێ شارەزایی باشیان لە ژینگەدا هەبێت.

بە شێوەیەكی گشتی خوێندەواریی زانستیانە یارمەتی مرۆڤ دەدات لە لێكۆڵینەوەو دۆزینەوەی نوێ و داهێنان و ئاسانكاریی دەكات بۆ بەرەوپێشچوون و كامڵبوون، چونكە بەبێ خوێندەواریی زانستیانە مرۆڤ زانینی لە ئاست كۆی گشتی بابەتەكانی دەوروبەری كەم دەبێت و ئەو كات هەر پیشەیەك بگرێتە دەست تەنیا بەڕێی دەكات و نە بیر لە داهێنان دەكاتەوەو نە شتێكیش روو دەدات بە ناوی پێشكەوتن.

لە بواری پەروەردەدا زۆر گرنگە
لە بواری پەروەردەدا خوێندەواری زانستی زۆر گرنگە، چونكە دایك و باوك و مامۆستایەك كە خوێندەواری زانستیانەیان هەیە دەبنە پشتیوانێكی زۆر باش بۆ فێربوونی منداڵ، لە كاتی پەروەردە كردنی منداڵدا خوێندەواری زانستی وا دەكات كەسی پەروەردەكار، ئەوجا دایك و باوك بێت یان مامۆستا، ئاستێكی باشی زانست بگەیەنێت بە منداڵەكەو لە هەمووشی گرنگتر شێوازی گەیاندنەكەیە كە زۆر باشتر دەتوانێ رەفتار لەگەڵ منداڵەكە بكات و باشتریش دیاردەو بابەتە زانستییەكانی بۆ روون بكاتەوە، مرۆڤێك خوێندەواریی زانستیانە هەبێت لە توانایدا دەبێت حەزی زانستخوازیی لە منداڵدا بچێنێت، منداڵ وا لێ دەكات پرسیار بكات و بە دوای زانینی نوێدا بگەڕێ، نابێ ئەوەشمان لەبیر بچێت كە دەتوانرێ باشترین بیرۆكە زانستییەكان بە زمانێكی سادە روون بكرێتەوەو پێویستیشی بە دەستەواژەو چەمكی قورس و ئاڵۆز نییە.

لەگەڵ تەكنەلۆژیا تێكەڵی دەكەن
تێگەیشتن لە زانست پێویستی بە دەستەواژەو چەمكە ماتماتیكی و ئاڵۆزەكان، یان تێگەیشتن لە وردەكارییەكانی ئامێرە ئەلەكترۆنییەكان نییە، لە راستیدا زۆر كەس خوێندەواریی زانستیانە لەگەڵ خوێندەواریی و شارەزایی تەكنەلۆژیا تێكەڵ دەكەن، چونكە ئەمەی دواییان شتێكی تایبەتە بە شارەزایی لە بەكارهێنانی ئامێرە ئەلەكترۆنی و پێشكەوتووەكان، ئەو دوو شتەش جیاوازن لەیەكدی.

بە هەڵە تێگەیشتنێكی دیكەش هەیە سەبارەت بە خوێندەواریی زانستیانەو ئەمەیان پەیوەندی بە خودی زاناكانەوە هەیە، هەندێك لە زاناكان، بە تایبەت ئەوانەی گرنگی بەو بوارە دەدەن پێیان وایە دەبێ خوێندكاران زیاتر گرنگی بە بوارە زانستییەكان بدەن، ئەم جۆرە لە زانایان هەمیشە گلەیی و گازندەیان هەیە لە نەوەی نوێ و زۆر دەبیستین كە دەڵێن: رێژەی ئەو خوێندكارانەی دەچنە كۆلیژو بەشە زانستییەكان ناگاتە 1% ئەم بۆچوونە لە خەمخۆریی ئەو كەسانەوەیە بۆ گەشەكردن و زیاد كردنی ئاستی زانستی كۆمەڵگە، بەڵام ئامانجی بزوتنەوەی پەرەپێدانی خوێندەواریی زانستیانە ئەوە نییە كە خوێندكاران ناچار بكات بچن زانستە ئەكادیمییەكان بخوێنن بۆ ئەوەی ژمارەیان زۆر بێت لەو بوارەدا، یان ئامانجی ئەوە نییە كە زانای زیاتری گەنج پەروەردە بكەن، بەڵكو ئامانجی پرۆسەكە خەڵكیی بە گشتی لە زانست تێ بگەن و سوودو چێژێ لێ وەرگرن.

رەچاو كردنی میتۆدی زانستی پێویستە
لە ئەمریكا تۆماری پێوانەی گشتی تایبەت بە پەروەردەو فێركردنی زانست ئەنجامێكی باشی هەبووە سەبارەت بە هەڵسەنگاندنی وانەی زانستی، بە گوێرەی ئەو تۆمارە ژمارەیەكی زۆر لە زانایان و مامۆستاكانیش كۆكن لەسەر ئەوەی هاووڵاتیانی ئاسایی پێویستیان بە خوێندەواریی زانستیی هەیە، هەر لەو ئامارەدا هاتووە كە بەدەستهێنانی خوێندەواریی زانستیانە پێویستی بە بڕێك یان رێژەیەكی زۆر لە شارەزایی نییە سەبارەت بە زانستەكانی وەك كیمیا، فیزیا، زەویناسیی، ئەستێرەناسیی، زیندەوەرزانی و ژینگەناسیی و پێویستی بە زانینی چەمك و زارەوەگەلێكی ئاڵۆزو پێچەڵاوپووچ و زۆرو زەوەندە نییە، بەڵام لە هەمان كاتدا لێكۆڵینەوەكان دەریان خستووە كە بۆ ناسینی سروشت و دەوروبەری خۆدی مرۆڤ رەچاو كردنی میتۆدی زانستی پێویستە.

لە كۆتاییدا ئەوەی ماوە بوترێ سەبارەت بە گرنگیی خوێندەواریی زانستیانە، ئەوەیە كە ئامانجی ئەم شێوازە لە خێندەواریی خۆشەویست كردنی زانستە لای مرۆڤ بە جۆرێك كە چێژبەخش بێت و هەر لەو رێگەیەشەوە مرۆڤ هۆشیار دەبێتەوەو دەبێتە خاوەنی هەست و زەینێكی روون و چاوێكی رەخنەگرانە لە ژیانی رۆژانەیدا.

*مامۆستای زانكۆی جۆرج میسۆن

سەرچاوە nebesht.com:

 380 جار بینراوە