سەرەکی » ئاراستە » سەرەتایەك لە مێژووی هونەری كاریكاتێری كوردی

سەرەتایەك لە مێژووی هونەری كاریكاتێری كوردی

بەختیار سەعید

به‌ڕێوه‌به‌ری دیداری نێوده‌وڵه‌تی كورد

ئێمەی میللەتی كورد بەردەوام كە دەكەوینە بەردەم نەبوونی زانیاری جۆش دائەمێنین و بیر دەكەینەوە كە داخۆ هۆكارەكە بۆ نەبوونی ئەو زانیاریی و نەبوونی ئەو ئەرشیفەی كە هەروەكو چۆن هەموو میللەتێك شانازی پێوە دەكات ئێمەش بەهەمان شێوە شانازی پێوە بكەین، داخۆ هۆكارەكان ئەوە بوون كە بەردەوام نیشتمانەكەمان لەشەڕو دابەشكردن و نەبوونی ئارامیدا بوون و هەل نەرەخساوە بۆ ئەرشیف كردن، یاخود ئەوەیە ئێمە وەكو میللەتێك ئەرشیف بۆمان گرنگ نەبووە، ئەو ئەرشیفە لەهەر بوارێكدا بووبێت، هەربۆیە بۆ وەرگرتنی هەر زانیارییەك دەبێت بچینەوە سەر ئەرشیفی ئەو وڵاتانەی كە نیشتمانەكەمانیان داگیركردووە.

یەكێك لەو بوارانەی كە زۆر مەبەستم بوو وەكو لایەنی مێژوویی كۆی بكەمەوە مێژووی هونەریی كاریكاتێر بوو لە باشوری كوردستان، ئەم مەبەستە لەو دەمەوە درووست بوو كە ناوەندی 7 رەنگە گرنگی بە هونەری كاریكاتێر داو سەرەتا وەكو كاریكاتێرستانی شاری سلێمانی و دواتریش هەرێمی كوردستان و پاشان لەسەر ئاستی كوردستان لەكۆتایشدا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەر لە دیداری یەكەمی نێودەوڵەتی كارتۆنی كوردی دوو چاپكراومان هەبوو كە یەكیان بەناوی (پوختەیەك لە مێژووی هونەری كاریكاتێر) تایبەت بوو بە مێژووی هونەری كاریكاتێر لەسەر ئاستی جیهان و كاك (پەروەر) لە زمانی عەرەبییەوە كاری وەرگێڕانی بۆ كردبوو، كتێبی دووەم لەلایەن (رزگار سەعید) بەناوی (روخسار گۆڕین) كە تایبەت بوو بە تەكنیكی كاریكاتێر.

قۆناغی یەكەمی كاریكاتێر رۆژنامەی حبزبوز

ساڵی 1931 لەشاری بەغدادو لەسەر دەستی (نوری سابت) رۆژنامەی (حبزبوز) وەكو یەكەمین گۆڤاری كاریكاتێر لەسەر ئاستی عێراق درووست دەكرێت و رۆژنامەكە لەلایەن كەسێكەوە دامەزراوە كە لەشاری سلێمانی و لە گەڕەكی گۆیژە لەدایك بووە كە بۆ خۆی شێوەكارو كاریكاتێرستەو بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە لەژێر فشاردا بووە، تەنانەت لەساتی دەركردنی ژمارەی پەكەمی گۆڤارەكەدا هەوڵی تیرۆركردنی دراوەو ئەم گۆڤارە بۆتە سەرەتایەكی دەوڵەمەند بۆ هونەری كاریكاتێر لە عێراق و كوردستان، هەر لەم رێگایەوە شێوەكار (حەسەن فەلاح) وەكو شێوەكارێكی كورد لەم گۆڤارەدا كاریكاتێری بڵاو كردۆتەوەو ژمارە (1) لەرۆژی 29ی ئەیلولی 1931 چاپ و بڵاو بۆتەوەو 303 ژمارەی لێ دەركراوەو دوایەمین ژمارەی لە رۆژی 5ی یۆلیۆی 1938 بڵاوبۆتەوەو رۆژنامەكە لەنێوان كاریكاتێرو بابەتی كۆمیدی خۆی بینیوەتەوە. (1)

بەهۆی درووستبوونی كێشە بۆ نوری سابت-ی سەرنووسەر هەربۆیە زۆربەری كارەكانی لەژێر ناوی خوازراودا بلاوكردۆتەوە لەوانە (خجە خان) و (جدوع بن دوخە) لەو دەمانەی كە سەرقاڵی ئەم رۆژنامەیە بووە فەرمانبەر بووە لە وەزارەتی مەعاریف و دواتر لە وەزیفەكەی دەركراوەو لەم رۆژنامەیەدا هەریەك لە (عەبدولجەبار مەحمود، سوعاد سەلیم، فەیەق حەسەن، عەتا سەبری، ….هتد) توانیان رۆژنامەكە بەرێوەببەن، لەلایەكی ترەوە (نوری سابت) بۆ خۆی هونەرمەندێكی كاریكاتێر بووەو چەندین كاری لەناو رۆژنامەكەدا بڵاو كردۆتەوەە یەكەمین كاریكاتێر لەمێژووی عیراقدا بڵاوبۆتەوە لەژێر ناوی (ئینقلابی ئەمنی) بووەو یەكەمین كاریكاتێر كە لە بەرگی ژمارە (1)ی ئەم رۆژنامەیەدا بڵاو بۆتەوە كاریكاتێری (عەبدولجەبار مەحمود) بووە. (2)

لە باشوری كوردستان لە پێش (حەسەن فەلاح) هونەرمەندێكی تر هەبووە بەناوی (مەحمود شەوقی) كە كاریكاتێری كێشاوە، بەڵام لەهیچ رۆژنامەو گۆڤارێكدا بڵاوی نەكردۆتەوە، تەنها وەكو ئارەزوویەك ئەو كارەی ئەنجامداوەو لەهیچ پیشانگەو بۆبەیەكدا بەم كاریكاتێرانەی بەشداری پێ نەكردووەو، بەشێك لە كارەكانی لەسەر دەسەڵاتی ئەو كاتە ئەنجامی داوە، هەربۆیە لەسەر كاریكاتێرەكانی نەفی دیوانیە دەكرێت و بەداخەوە هەموو ئەو كارانە لەناوچوون و نەپارێزراوە.(3)

ئەنوەر توڤی

(ئەنوەر سینو) ناسراو بە ئەنوەر توڤی ساڵی 1925 لە بامەڕنی لەدایكبووە، لەیەككاتدا مامۆستاو شانۆكارو كاریكاتێرو نیگاكێش بووە، و دیكۆری دەیان شانۆیی كێشاوەو رۆژی 25/11/1994 لەشاری بەغدا كۆچی دوایی كردووە، ئەم هونەرمەندە بە پێی ریزبەندییەكان ناوەكان كە كاریكاتێریان كێشاوە دەبێتە سێیەمین هونەرمەند لە باشوری كوردستان كاری كردووەو بەرهەمەكانی لە زۆرێك لە رۆژنامەو گۆڤارەكاندا بڵاو كراوەتەوە بەتایبەت لە رۆژنامەی ژین-دا. (4)

گۆڤاری برایەتی – سمكۆ ناكام

سمكۆ ناكام نووسەرو شانۆكارو كاریكاتێرستی كورد یەكێكە لەو كەسایەتییە تایبەتانەی كە مێژوویەكی پڕشنگداری هەیە لەو بوارانەی كە كاری تێداكردووە، دیارە هەموومان شانۆییەكانی (چەخماخە، گوڵە مێخەك، بەدەم چاوەڕوانی گۆدۆوە، رەجەب و پیاو خۆرانی) بینیووە كە بەشێكە لە كارە شانۆییەكانی ئەم هونەرمەندە، هەروەها وەكو كاریكاتێرسێك بەرهەمەكانی لە رۆژنامەی برایەتی لەنێوان ساڵانی 1970-1971 دا بڵاو كردۆتەوە بەتایبەت گۆشەیەك هەبووە لەناو گۆڤارەكە بەناوی (گاڵتە) و بۆ هەر ژماریەك هونەرمەند كاریكاتێرێكی تێدا بڵاوكردۆتەوەو هەموو ئەو ژمارانەی كە لەو دوو ساڵەدا چاپ و بڵاوكراوەتەوە ئەو گۆشەیەو كاریكاتێرێكی لەخۆگرتووە بەتایبەت لە ژمارەكانی (1-8) هەروەها هونەرمەند جگە لە كاریكاتێر لەم گۆڤارەدا بە چەند وێنەیەك بۆ ئەو چیرۆك و بابەتانەی كە لە گۆڤارەكەدا بڵاوبۆتەوە وێنەی تایبەتی بۆ كیشاوە، دواتریش لەدوای دامەزراندنی گۆڤاری سیخورمە لە شاری سلێمانی چەندین كاریكاتێری بڵاوكردۆتەوە. (5)

یەكەمین پیشانگەی كاریكاتێر

ساڵی 1973 یەكەمین پیشانگەی كاریكاتێر لەشاری سلێمانی و بۆ هونەرمەند (سمكۆ ناكام) لە هۆڵی ئامادەیی سلێمانی كوڕان كرایەوە كە گۆڕانكارییەكی جۆری بوو لە كردنەوەی پیشانگەو جیاواز لە پیشانگەكانی تر كە پێشتر چاوی ئامادەبوانی كاریكاتێر پێی راهاتبوون، لەدوای 5 ساڵ هونەرمەندی شێوەكار (دارا حەمە عەلی) لە ساڵی 1978 لە هۆڵی مۆزەخانەی سلێمانی پیشانگەیەكی تایبەتی كردەوە لەدوای ئەوەی پیشانگەكەی لەشاری هەولێر كردبۆوەو ئەو سەرەتایە بووە هۆكار بۆ كردنەوەی یشانگەی تری ئەو هونەرمەندانەی كە بە كاریكاتێر لە رۆژنامەو گۆڤارەكاندا بە كاریكاتێر بەشداریان كردبوو، لەوانە كردنەوەی پیشانگەیەكی تایبەت بۆ شێوەكار (سەرچڵ شەوقی) ساڵی 1989 لە هۆڵی مۆزەخانەی سلێمانی كرایەوەو دواتریش لەدوای راپەڕین چەندین پیشانگەی تری كاریكاتێر لەناو شارەكانی باشوری كوردستان كراوەتەوەو تەنانەت گروی تایبەت بەم هونەرە درووست بووە لەوانە (گروپی نەقیزە) لەشاری سلێمانی.(7)

رۆژنامەی هاوكاری وگۆڤاری رەنگین

لەدوای بەیانی 11ی ئازارو دەركردنی چەندین رۆژنامەو گۆڤار لە باشوری كوردستان لەلایەن حكومەتی عیراقییەوە، جارێكی تر دەرگایەكی تر بوو بۆ دەركەوتنی چەند كاریكاتێرێك كە بەرهەمەكانیان لەرێگای رۆژنامەی هاوكاری و گۆڤاری رەنگین-ەوە بڵاو بكەنەوە، هەرچەندە ژمارەی ئەو كاریكاتێرستانە دیاریكراون بوون چونكە هونەرەكە تاكو ئەمرۆشی پێوە بێت ژمارەیان كەمەو پچڕ پچڕی زۆری تێكەوتووەو هەر چەند ساڵێك تەوژمێك هەبووەو دواتر خامۆش بۆتەوە.

لەم رۆژنامەو گۆڤارەدا هەریەك لە (محەمەد ساڵەیی، سەرچڵ شەوقی، نەهلە جەزراوی- سەلاح محەمەد عەلی- فریا شەوقی- هیوا عەبدولا- ئازا حەسیب قەرەداغی- بورهان هەژار، زینە، موئەیەد حسونی، حەسەن ئەلسەعدی، عەلی ئیبراهیم، عەبدوڵا سەعدون، وریا، نزار بەزاز، هەڤاڵ، عەبدلخالق برایم، عەبدول مەجید عەبدوڵا، هەیفا عەبدولحسین، محەمەد، سەعد، گەشە ئەحمەد محەمەد، هەڤاڵ بێكەس، دارا حەمە عەلی، ئەدیبە ئیسماعیل مامە، ئەحمەد محەمەد، سیروان باخەوان، وریا محەمەد، كوردۆنیا).

هەندێكجاریش لەناو رۆژنامەو گۆڤارەكاندا پشتیان بە كاریكاتیری جیهانی بەستووەو بیریان لەوە كردۆتەوە كە تێكەڵاوییەك درووست بكەن لەنێوان كاریكاتێرانی كوردو جیهانی، بەلام ئەوە نەزانراوە كە ئایا هۆكار رازی نەبوونیان بووە لە بەرهەمی كاریكاتێرستانی كوردستان بۆیە بیریان لەوە كردۆتەوە كە بەرهەمی كاریكاتێرستانی جیهانی بڵاو بكەنەوە، یاخود وەكو بەراوردێك لەگەڵ بەرهەمی كاریكاتێرستانی كوردستانیان پێكردووە بۆ نموونە ئەگەر بروانینە رۆژنامەی هاوكاری ژمارە (409) بەرواری 16/1/1978 كە یەكێك لە كاریكاتێرە جیهانییەكانی تێدا بڵاوكراوەتەوە، یاخود كاریكاتێری تێدا بڵاوكردۆتەوە كە ناوی هونەرمەندی بەسەرەوە نییە كە ئەستمە بزانرێت بەرهەمی نییە وەكو ئەو كارەی لە لاپەڕە (11)ی ژمارە (7)ی بەرواری 27/2/1970 بڵاوكراوەتەوەو نازانرێت بەرهەمی كێیە. (6)

رۆڵی ژنان لە هونەری كاریكاتێردا

لەگەڵ ئەوەی ژمارەی هونەرمەندانی كاریكاتێرت لەباشوری كوردستان ژمارەیەكی دیاریكراو بووەو سەرجەمیان كەسانی خۆڕسك بوون و تواناكانی خۆیان هۆكار بوون بۆ هاتنە ناو ئەو بوارە هونەرییەو لەهەمانكاتدا بوونی ژنانی كاریكاتێرست بەهەمان شێوە دیاریكراوو بووە كە بەشداربوون كە لەرێگای رۆژنامەكانەوە بەرهەمەكانی خۆیانیان بڵاو دەكردەوەو بوونە ناوێكی زۆرباشی بوارە كە ئەوانیش (ئەدیبە ئیسماعیل مامە، گەشە محەمەد ئەحمەد) كە توانیان لەرێگای رۆژنامەی هاوكارییەوە لەنێوان ساڵانی 1988-1989 ببنە ناوێكی دیاری بوارەكە. (8)

دوای راپەرین

گۆڤاری سیخورمە

گۆڤاری سیخورمە رۆژی 8/2/1997 یەكەم ژمارەی بڵاوكرایەوەو لەو تەمەندا توانرا 500 ژمارەی لی دەربكرێت و ژمارەیەك لە كاریكاتێرستان لەم گۆڤارەدا بەرهەمەكانیان بڵاو دەكرایەوە لەوانە (ئاكۆ غەریب، محەمەد فەتاح، سائر بدری، گرفتار كاكەیی، هیوا عەبدوڵا، ب. ب. بەیان، كاكە عەبە، سۆران محەمەد، حیكمەت هندی، پەسار شێركۆ….هتد) پێكەوە وەكو گروپێك ئەم گۆڤارەیان بەرهەمهێناوەو بەرێز د. شێركۆ عەبدوڵا سەرنووسەری گۆڤارەكە بووە. (9)

گۆڤاری مەلای مەشهور

گۆڤارێكی تایبەتە بە كاریكاتێرو رەخنەو پێكەنین و ژمارە (1)ی لەمانگی 7ی 1997 بڵاوبۆتەوەو سەرنووسەر (حەیدەر قادر)و كاریكاتێرستان (سەردار كیستەیی، كامەران، لوئەی، جەمیل، گرفتار) كاریان بۆ گۆڤارەكە ئەنجامداوە. (10)

فشقی تایمز

ساڵی 1994 یەكەمین بڵاوكراوەی گاڵتەجاڕی تەنز ئامێز لە كوردستانی ئازاد لەلایەن چەند خوێندكارێكی زانكۆی سەلاحەدین-ەوە دەرچووەو ژمارە (سفر)ی بە تیراژی (40) دانەی (8) لاپەڕەیی دەرچووەو سەربەخۆیانە كاریان كردووە، دواتر لە ژمارە (8)ی گۆڤارەكەوە لەلایەن دەستەیەكی نوێ كە سەر بە كۆمیتەی رێكخستنی زانكۆی (ی. ن. ك) و كۆمەڵەی خوێندكارانی كوردستانەوە هاوكاری مادی كراوونو دواتر تیراژەكەی گەیشتۆتە 400 دانەو تەنها 28 ژمارەی لێ دەرچووە. (11)

دەهۆل تایمز

گۆڤارێكی تەنز ئامێزی كۆمەڵایەتی- كاریكاتێرییە مانگی جارێك لە هەولێر دەردەچێت و (20) لاپەڕەیەو خاوەنی ئیمتیاز (خالید ئەحمەد خدر)و سەرنووسەر (رزگار نوری شاوەیس). (13)

گۆڤاری گەپ

گۆڤاری گەپ گۆڤارێكی كاریكاتێری مانگانەیەو ژمارە (1)ی لە رۆژی 1/10/2004 بڵاو بۆتەوەو ئەم گۆڤارە هەریەك لە (خضیر الحمیری، سالم سەلیم، سەردار كیستەیی، كامەران شەمدین، ابو الفضل محترمی، باسم الرسام، عەلی دەورێش، سۆران كوردپوور، پەروەر، رۆستەم زادە، زێرەڤان سالح، میثم راضی، سەرتیپ فەتاح، ئەحمەد مەندەلاوی) كاریان بۆ ئەم گۆڤارە كردووەو (محەمەد قادر) خاوەن ئیمتیازو سەرنووسەری گۆڤارەكە بووە. (12)

سەرچاوەكان

1- لكاردینیا- گۆڤارێكی ئەدەبی گشتی ئەلكترۆنییە.
2- رۆژنامەی عیراقیون- ژمارە 1259 رۆژی 26ی حوزەیرانی 2008
3- خێزانی مەحمود شەوقی و ئازاد عەبدول واحید
4- ئەنوەر توڤی، پێشەنگی هونەری كاریكاتێری كوردی- هەندرێن خۆشناو- رۆژنامەی بەدرخان ژمارە (98) حوزەیرانی 2008 لا23
5- گۆڤاری برایەتی ژ (1-8) ئامادەكردن و لە چاپدانەوەی (ئاری نانەكەلی) ساڵی 2020 لە شاری هەولێر چاپكراوە.
6- رۆژنامەی هاوكاری ساڵی 1970-2000 و گۆڤاری رەنگین كە گۆڤارێكی مانگانەیە و ژمارە (1) ی مانگی تشرینی دووەمی 1987 دەرچووەو سەرجەم ژمارەكانیان سەیر كراوەتەوە.
7- دیدار لەگەل هەردوو كاریكاتێرست (دارا حەمە عەلی و سەرچڵ شەوقی).
8- بۆ دیاریكردنی ناوی كاریكاتیرستەكان لەناو رۆژنامەی هاوكاری سەیری 1414 ژمارە كراوە.
9- محەمەد فەتاح شێوەكارو كاریكاتێرست لە گۆڤاری سیخورمە.
10- ژمارەكانی گۆڤاری مەلای مەشهور- كتێبخانەی گشتی سلێمانی
11- هونەری كاریكاتێر و كاریكاتێری كوردی- عادل شاسواری-2006
12- ژمارەكانی گۆڤاری گەپ- كتێبخانەی گشتی سلێمانی.
13- هونەری كاریكاتێر و كاریكاتێری كوردی- عادل شاسواری 2006

كاریكاتۆر هەوڵێكی زیندووی رۆژنامەی كوردستانی نوێ

بە هاوكاری و پشتگیری رۆژنامەی كوردستانی و بە سەرپەرشتی ( بەختیار سەعید)و دیــــزاینی ( پەروەر) توانرا (19) ژمارەی پاشكۆی كاریكاتۆر بڵاو بێتەوە كە هەوڵێكی زیندووی بواری رۆژنامه‌گەری كاریكاتێری بوو كە ژمارەیەك نووسەرو وەرگێڕ خۆبەخشانە بابەتیان بۆ ئەم پاشكۆیە ئامادە دەكرد.

 397 جار بینراوە