سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » حەسەن توران: مام جەلال بۆچوونێکی جیاوازی بەرامبەر پێکهاتەی تورکمان هەبووپەڕە 2

حەسەن توران: مام جەلال بۆچوونێکی جیاوازی بەرامبەر پێکهاتەی تورکمان هەبوو

لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق هاوشێوەی زۆرێک لە پێكهاتەکانی دیکە تورکمانەکانیش لە بارودۆخێکی ناهەمواری سیاسیدا ژیانیان بەڕێدەکرد، کشانەوەی دەوڵەتی عوسمانی لە عیراق و داگیرکردنی ئەو وڵاتە لە لایەن ئینگلیزەکانەوە لە ساڵی 1918، بارودۆخێکی تایبەتی بۆ تورکمانەکان هێنایە کایەوە کە دەکرێت بە خۆ دوورپەرێزکردن لە گۆڕەپانی سیاسی وەسف بکرێت، ئەم دوورەپەرێزییەش دەیان ساڵی خایاند، بەڵام رووخانی رژێمی پاشایەتی و گەشەسەندنی رەوتی نەتەوەیی عەرەب و کورد لە عیراق، کاردانەوەی سیاسیی لای تورکمانەکانێش هەبوو کە بووە هۆی دەرکەوتنی کۆمەڵەی سیاسی تورکمانی، بەڵام نەگەیشتە ئەو ئاستەی وەک هێزێکی ئۆپۆزسیۆن هەژمار بکرێت.
دواتر پاش ساڵی 1991 پارتە تورکمانەکان وەک پارتی ئۆپۆزسیۆن لە گۆڕەپانی سیاسیی عیراق و کوردستان دەرکەوتن کە پێشتر دەرکەوتنیان لە چەند بارەگایەکی حزبی تێپەڕی نەدەکرد، دواتر لە ساڵی 1995 بەرەی تورکمانی لە پایتەختی هەرێمی کوردستان دامەزرا کە لە چەند پارتێکی تورکمانی پێکهاتبوو.
پاش ساڵی 2003، ئیدی کاری سیاسی تورکمانی رێچکەیەکی دیکەی گرتەبەر کە پتر جەختی کردبووە سەر ململانییەکی توند لەسەر مەسەلەی کەرکوک و هەندێک ناوچەی جێناکۆک لەگەڵ لایەنە کوردییەکاندا، بەجۆرێک تورکمانەکان کەرکوک بە چەقی قورسایی سیاسییان دادەنێن و گەڕانەوەی بۆسەر هەرێمی کوردستان رەتدەکەنەوە لە کاتێکدا کورد سوورە لەسەر ئەوەی کەرکوک بەشێکی دانەبڕاوە لە جوگرافیای کوردستان، پرسی کەرکوکیش بەلای تورکمانەکانەوە پێوەری راستەقینەیانە بەرامبەر هەر لایەنێک کورد بێت یان عەرەب.
لەوبارەیەوە قسەی زۆر سەبارەت بە هەڵوێستی بەرەی تورکمانی بەرامبەر کورد و کێشەی کەرکوک دەکرێت، بۆ زانینی راستی بۆچوونەکانی بەرەی تورکمانی ئەم دیدارەمان لەگەڵ حەسەن توران سەرۆکی بەرەی تورکمانی سازدا.

ئامادەکردن و دیداری: سۆران داودی

لەبارەی دامەزراندن و راستیی ئەوەی کە تائێستا بەرەی تورکمانی مەرجەعی راستەقینەی گەلی تورکمانە لە عیراق، حەسەن توران رایگەیاند کە پێیوایە تائێستاش مەرجەعی سیاسی تورکمانە و وتیشی: پارتێکە جێگەی متمانەی ئەو پێکهاتەیەیە ، روونیشیکردەوە کە بەرەی تورکمانی لە چەندین هەڵبژاردنداو لە چەندین پارێزگادا ئەزموونی خۆی تاقیکردۆتەوە و بەشداریی لە هەموو ئەو پاریزگایانەدا کردووە کە تورکمانی تێدا دەژین. ئاراستەی بۆچوونەکانی بەشێکی زۆری جەماوەری تورکمانیش لە هەموو جارێکدا بەشێوەیەکی دیار بۆ پشتیوانیی بەرەی تورکمانی بووە.

روونیشیکردەوە کە بەرەی تورکمانی پڕۆژەیەکی سیاسیی نەتەوەییە زیاتر لەوەی پارتێکی ئاسایی بێت کە تەنها ناوی لە فەرمانگەکانی پارتە سیاسییەکاندا تۆمار کرابێت، بەڵکو ئەم بەرەیە خاوەنی پرۆژەیەکی نەتەوەییە تورکمانەکانی عیراقە و داواکارییە هەمیشەییەکانی تورکمان وەک ئەرکی سەرەکی لە ئەستۆ دەگرێت بۆ دابینکردنی مافە دەستووریی و قانونییەکانی تورکمان لەسەر ئاستی ناوەند و هەموو ئەو پارێزگایانەی عیراق کە تورکمانی تێدایە.

خاڵی هاوبەشیسیاسەتی کورد و تورکمان
ئاخۆ سیاسەتی کوردی و تورکمانی لە کوێدا یەکتر دەبڕن
بەڕێز توران وتی: پێموایە لە رابوردوودا و هەروەها ئێستاش دەرفەتی زۆر هەن بۆ زیندووکردنەوەی هاوکاریی نێوان ئەو پێکهاتانەی لە چوارچێوەی ئەم جوگرافیا ئاڵۆزەدا دەژین، وتیشی: خاڵی سەرەکی ئەو یەکتربڕینە جیاوازیی لە پڕۆژە و بۆچوونەکاندایە بەو واتایەی ئەگەر لە پێکهاتەی تورکمان بڕوانین، ئەوا ئێمە وەک ستراتیژێک وای دەبینین کە سنووری وڵاتانی ناوچەکەمان بەپێی رێکەوتننامەی سایکس پیکۆ لە دوای جەنگی یەکەمی جیهان لەلایەن تورکمان یان کورد یان فارس دانەڕێژراوە، بەڵکو بە پلانی ئەو دەوڵەتانە بووە کە براوەی جەنگ بوون. بەو پێیەش دابەشبوونێکی جوگرافی ئاڵۆزیان بۆ نەتەوەکان و پێکهاتەکانی ناوچەکە دروستکرد، هەربۆیە دەستکاریکردنی ئەو سنوورانە سەرەتایەکە بۆ جەنگ و ئاڵۆزی نوێی ناوچەکە کە رەنگە ململانێی چەندین ساڵەی لێ بکەوێتەوە، بەو پێیە لە هەموو ئەو وڵاتانەی تورکمانیان تێدادەژی بەرژەوەندیی ستراتیژی و بۆچوونمان وایە کە دەبێت پارێزگاری لە یەکپارچەیی خاکی ئەو وڵاتانە بکەین و پێمانوایە مانەوەی ئەو وڵاتانە بە یەکپارچەیی لە بەرژەوەندیی تورکمانە و هەر دابەشبوونێکیش زیانی دەبێت. لە کاتێکدا برایانی کورد بۆچوونێکی جیاوازیان هەیە کە پێیانوایە دەبێت دەوڵەتێکی تایبەت بە خۆیان هەبێت چونکە سایکس پیکۆ دەرفەتی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی پێنەدان، وەک ئەوەی لە لە رێکەوتنی سێڤردا هاتبوو کە پاشتر پاشگەزبوونەوە و رێککەوتنی لۆزان جێگەی گرتەوە، لێرەوە پێویستە برایانی کورد چاوێک بەو بابەتانەدا بخشێننەوە و ئەزموونی ریفراندۆمی ساڵی 2017 کە من پێموایە دەرفەتێک بوو بۆ ئەوەی وانەیەکی لێ وەربگرن بەوەی کە دەوڵەتانی دەوروبەر و جیهان ئێستا رێگە بەوە نادەن دەوڵەتێکی نوێ لە ناوچەکەدا دروستبێت، هەربۆیە ئەگەر حزبە کوردییەکان دەستبەرداری ئەو بیرۆکەیە بن ئەوا، دەرفەتی زیاتر بۆ دیالۆگ و هاوکاریی لە نێوان هەردوو پێکهاتەی کورد و تورکماندا دێتە پێشەوە، جا چ لە چوارچێوەی عیراقدا بێت، یان ئەو وڵاتانەی تر کە هەردوو پێکهاتەکە تێیدا دەژین.

لەبارەی سیاسەتی کورد و حزبە کوردییەکان لە سەد ساڵی رابردوودا و شێوازی مامەڵەیان لەگەڵ دۆسێی تورکمانداو ئەو هەڵانەی کە لەو بارەیەوە هەن، سەرۆکی بەرەی تورکمانی رایگەیاند: بەهۆی ئەو ئەزموونە دوورو درێژەی لەکەرکوکدا تێیدا ژیاون و هەروەها ئەزموونی تورکمانەکانی ناو سنووری هەرێم، سیاسەتێکی هەڵە بەرامبەر بە تورکمان بەدی دەکرێت، وتیشی: لە چەندین ناوچەدا سیاسەتی ئەمری واقیع جێبەجێ دەکرێت، هەندێکجاریش گەیشتۆتە ئاستی تواندنەوەی نەتەوایەتی تورکمانەکان لە ناو پێکهاتەی کورددا.

پێشیوابوو حزبە کوردییەکان بەتایبەتی هەردوو حزبە سەرەکییەکەی کوردستان یەکێتی و پارتی لەهەندێک حاڵەتدا هەڵە بوون لە تێگەیشتنی سروشتی پێکهاتەی تورکمان، هەروەها لە چۆنێتی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ تورکماندا، جەختیشی کردەوە کە خوالێخۆشبوو جەنابی مام جەلال بە بەردەوامی پەیوەندیی لەگەڵیاندا هەبووە و وتی: هەمیشە سەردانی دەکردین و بۆچوونێکی جیاوازی بەرامبەر پێکهاتەی تورکمان هەبوو، بەڵام حزبەکەی و حزبە کوردییەکانی تر نەیانتوانی بۆچوونەکانی بە هەند وەربگرن و وەک خۆی کاری لەسەر بکەن و لەسەر بنەمای رێزگرتن لە یەکتریی بەرنامەیەک دابڕیژن و رێگە لە هەوڵی تواندنەوەی تورکمان بگرن لەناو پێکهاتەی کورددا.

هەڵدانەوەی لاپەڕەیەکی نوێ
ئەو تێڕوانینی وابوو کە «سیاسەتی کوردی کەرکوکی وەک کانێکی داهات دەبینی بۆئەوەی ببێتە سەرچاوەیەکی گرنگی ئابووریی بۆ هەرێم، هەروەها لەگەڵ پێکهاتەی تورکمان مامەڵەیەکی خراپ کرا، ئەنجامەکەشی لەدەستدانی متمانەی تورکمان بوو». هەروەها دەڵێت: حزبە کوردییەکان پێویستیان بە راستکردنەوەی هەڵەکانیانە، پێویستیان بەوەیە لاپەڕەیەکی نوێ لەگەڵ تورکماندا هەڵبدەنەوە لەسەر بنەمای ئەوەی تورکمان پێکهاتەی سێیەمی سەرەکیی عیراقن، هەروەها بژاردەی دیاریکردنی چارەنووسی کەرکوک بۆ رۆڵەکانی بەجێبهێڵن، تەنانەت لە دەستووری عیراقیشدا ئەوە نەهاتووە کە کەرکوک بەشێک بێت لە هەرێمی کوردستان، بەڵکو دەڵێت خەڵکی شارەکە چارەنووسەکەی دیاری دەکەن، ئێستاش بەشێکی زۆری دانیشتووانی شارەکە باوەڕیان وایە کە باشترین چارەسەر دامەزراندنی هەرێمێکی تایبەتە بە کەرکوک نەک لکاندنی بە هەرێمی کوردستانەوە،
ئەو پێیوابوو کە ستەمی حزبە کوردییەکان پێکهاتەی کوردی کەرکوکیشی گرتەوە، لەکاتێکدا کوردێکی زۆر لە وەزارەتی دەرەوە و چەندین پۆستی گرنگدا لە ساڵی 2004 ەوە لە هەموو کابینە حکومییەکانی عیراق دادەمەزران، ئایا رێژەی کوردی کەرکوک لە ناویاندا چەند بوو؟ بەراستی ژمارەیان لە پەنجەکانی دەست تێناپەڕن.

لەبارەی ئەوەش کە ئاخۆ ئەو هەڵانەی کە روویدانداوە لە سیاسەتی حزبە کوردییەکاندا هەڵەی تورکمانیشی تێدا نەبووە؟ بەڕێز توران وتی: رەنگە وابێت، دەکرێت ئەوانیش هەڵەیان هەبێت، بەڵام پێموایە لێرەدا رێژەکان گرنگن، رێژەی هەڵەی حزبە کوردییەکان زۆر زیاترن بەرامبەر هەڵەکانی حزبە تورکمانییەکان، کاتێک تۆ لە کەرکوک و بەغدا و هەرێم باڵادەست و جێبەجێکار بیت، هیچ دەرفەتێک بە پێکهاتەی تورکمان نەدەیت، ئەوسا نابێت چاوەڕوانی کاردانەوەیەکی ئەرێنی لە حزبە تورکمانییەکان بکەیت، ئەگەر تۆ هەموو دەسەڵاتەکانت قۆرخ کردبێت، کەواتە هەڵەت کردووە و رووبەڕووی کاردانەوەیەکی نەرێنی دەبیتەوە ، ئەمەش مەسەلەیەکی سروشتییە
بۆ نموونە پێشتر بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتەکان داوامان کردبوو کە بە رێژەی٪32 بێت وەک ئەوەی فەخامەتی سەرۆک کۆمار خوالێخۆشبوو مامجەلال-یش پیشتیوانی لێدەکرد، تا چەند لە کەرکوک ئەمە جێبەجێکرا؟ من چەند سەرژمێرییەکم لەبەر دەستدا بوو لە ساڵانی 2011 تا 2012 پێشکەش بە هەموو لێپرسراوانی کوردم کردبوو، پێموتن: بەپێی ئامارێکی ورد رێژەی تورکمان لە پۆستەکانی فەرماندەیی پۆلیسی کەرکوک ٪8 تێناپەڕێت، هەندێکجار چەندین ئەفسەری کوردیان لە دەرەوەی ئیدارەی پارێزگای کەرکوک لە زاخۆ و هەڵەبجە و سلێمانی و هەولێر دەگواستەوە بۆ کەرکوک و پۆستی باڵایان پێ دەدرا، بەڵام رۆڵەی تورکمانی کەرکوک تەنانەت رۆڵەی کوردی کەرکوکیش لەو پۆستە باڵایانە بێبەش دەکران سەبارەت بە گوتاری سیاسی و میدیایی تورکمانی لە بەرامبەر کورددا کە لەمیدیای کوردیدا پەخشی تورکمانی هەیە، بەڵام لە کەناڵ و میدیاکانی تورکماندا هیچ پەخشیکی کوردی نییە، ئەو بەرپرسە تورکمانە رایگەیاند: بەڵێ ئەمە راستە، رەنگە هۆکارەکەشی ئەوەبێت کە تورکمانەکان تەنها یەک کەناڵی ئاسمانییان هەیە و رەنگە ئێمەش وامان بکردایە ئەگەر وەک برایانی کورد چەند کەناڵێکی ئاسمانیمان هەبوایە لە هەمان کاتدا بیر لەوە کراوەتەوە کە کەناڵێکی ترمان هەبێت بە هەموو زمانەکانی کوردی و تورکمانی و عەرەبی و تەنانەت رەنگە بە کلدۆئاشوریش پەخش بکات و گوتاری خۆمان ئاراستەی هەموو پێکهاتەکانی کەرکوک بکەین.
سەبارەت بە هەڵسەنگاندنیشیان بۆ دۆخی کەرکوک لەدوای ساڵی 2017-ەوە وتی: بێگومان ئەم بارودۆخە بە هۆی هەڵەی حزبە کوردییەکانەوە هاتۆتە ئاراوە، کاتی خۆی ئامۆژگاریی زۆری حزبە کوردییەکانمان کرد کە ریفراندۆم لە کەرکوک دووربخەنەوە، هەر لە کاتی خۆیدا ئێمەی پەرلەمانتارە تورکمان و عەرەبەکان پەیامێکمان ئاراستەی هەرسێ سەرۆکایەتییەکە کرد و تێیدا تکامان لێ کردن کەرکوک لە مەسەلەی ریفراندۆم دووربخەنەوە، هەر خۆشم سکاڵایەکم دا بە دادگای فیدراڵی بۆ هەڵاوێردکردنی کەرکوک لە ریفراندۆمەکە یان با پرۆسەکە لە کەرکوک پووچەڵ بکرێتەوە، بەڵام بەداخەوە حزبە کوردییەکان سووربوون لەسەر ریفراندۆمەکە لە کەرکوک کە ئەم بارودۆخەی ئێستای لێکەوتەوە.

کێشە ئیدارییەکانی کەرکوک
وتیشی: بارودۆخی دوای قۆناغی2017 پێویستی بە لێکۆڵینەوەی وردە، چونکە بارودۆخەکە پەیوەستە بە راستکردنەوەی بارودۆخی یاسایی و دەستووری کە جێبەجێکردنی لە ساڵی 2003 وە تا 2017 دواکەوتبوو، بابەتی دۆسێی ئەمنی شارەکە کە دەبێت تەنها لە ژێر دەسەڵاتی فیدراڵیدا بێت، تەنانەت لەم بارەوە بڕیارێکیش لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقەوە دەرچوو. پێویستە دۆسێی ئەمنی کەرکوک لەژێر دەسەڵاتی بەغدادا بمێنێتەوە ئێستاش باشبوونی دۆخی ئەمنی شارەکە ئاشکراو دیارە، هەرچیش پەیوەستە بە بابەتی ئیدارییەوە بێگومان چەندین کێشە و گرفتی تێدایە، هەڵوەشانەوەی ئەنجومەنی پارێزگاکان بە ئەنجومەنی کەرکوکیشەوە کێشەکانی زیاتر قووڵ کردۆتەوە، بەوەی هیچ نوێنەرایەتییەک بۆ پێکهاتەکان نەماوەتەوە، پێویستمان بەوەیە بارودۆخێکی نوێ لە کەرکوک دروست بکەین بە مانەوەی دۆسێی ئەمنی بەدەست حکومەتی بەغداوە و بوونی دەسەڵاتێک کە نوێنەرایەتیی هەموو پێکهاتەکانی کەرکوک بکات، دوای ئەو هەموو ساڵە لە ململانێ و بادانی دەستی یەکتر، باوەڕمان وایە بۆ کێشەکانی کەرکوک دەبێت بگەینە چارەسەری هەمیشەیی نەک چارەسەری کاتی. لە ئێستاوە تا پرۆسەی هەڵبژاردن یان بۆ ساڵێک یاخود لە ئێستاوە تا هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکان کە پێشتر ئەم چارەسەرییانەمان تاقیکردۆتەوە، زۆربەی چارەسەرە کاتییەکان لە عیراق بۆ چەندین ساڵ بەردەوام دەبن، هیوادارم برایانی کورد و عەرەبیش بگەنە لێکتێگەیشتنێک بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی هەمیشەیی بۆ کێشەکانی پارێزگای کەرکوک.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیشیدا سەبارەت بە خۆ بەبراوە یان دۆڕاو زانی لایەنەکانی کەرکوک وتی: رەنگە تورکمانیش بەراورد بە رێژەکەیان وا هەست دەکەن کە لە دوای 2017-ەوە تەواوی مافەکانیان لە پۆستە ئیدارییەکاندا وەرنەگرتووە کە پێویستە بە رێژەی ٪32 دابەشبکرێت، رەنگە هەر ئەمە هەڵوێستی برایانی کوردیش بێت، بەڵام بابەتەکە ئەوەیە هیچ رێکەوتنێکی دووقۆڵی سەر ناگرێت ئەگەر هەموو پێکهاتەکانی کەرکوک لەخۆ نەگرێت و دەبێت هەمووان هەست بکەن کە بەشێکن لە ئیدارەی دۆسێی ئەمنی پارێزگاکە.

لەبارەی تێڕوانینیشیان بۆ باشترین چارەسەر بۆ دۆسێی پارێزگای کەرکوک حەسەن توران وتی: بەبۆچوونی ئێمە چارەسەری هەمیشەی کێشەکانی کەرکوک دامەزراندنی هەرێمێکی تایبەتە بە خۆی ، دەستووری عیراقیش رێگە بە هەر پارێزگایەک دەدات کە ببێت بە هەرێم، بەڕێوەبردنەکەشی بە رێژەی ٪32 دابەشبکرێت لە نێوان پێکهاتە سەرەکییەکانی پارێزگاکە و دۆسێی ئەمنیش هەر لەژێر دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵدا بمێنێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە دەزگایەکی پۆلیس یان سوپایەک بۆ هەرێمەکە دروستبکرێت هەموو پێکهاتەکانی پارێزگاکە بگرێتە خۆی بە پشتیوانی و هاوکاریی دەسەڵاتی فیدراڵی.

 273 جار بینراوە