سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » لە ئیستانبوڵ-ەوە چووم بەرەو دیمەشق بۆ هەواڵی دامەزراندنی ی.ن.ک

دكتۆر چیا عومەر ساقی:

لە ئیستانبوڵ-ەوە چووم بەرەو دیمەشق بۆ هەواڵی دامەزراندنی ی.ن.ک

دوای هەرەسی شۆڕش، كورد بەدوای تروسكاییەكدا دەگەڕا رێگا تاریكەكانی پێ بدۆزرێتەوە و سەرلەنوێ‌ هیواكانی تێدا بەدی بكات، هەموو چاوەكانیش لەسەر ئەوانە بوو كە بڕوایان وابوو ئەم تروسكاییە بە تەواوی ناكوژێتەوە و رۆشنایی سەرلەنوێ‌ دەردەكەوێتەوە، بۆیە هەمووان بە هەستەوە بەدوای ئەم هەواڵەدا دەگەڕان تا لەهەر شوێنێک بێت‌ خۆیانی بگەیەننێ‌.

هەر ئەوەبوو دەستەیەك تێكۆشەر لە غوربەتەوە لە چایخانەیەكی شام ئەم تروسكاییەیان سەرلەنوێ‌ رۆشنكردەوە و ناویان لێنا یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و هەڵكردنی چەخماخەی شۆڕشێك بەناوی شۆڕشی نوێ‌-وە و كوانووی بێئومێدیان كوژاندەوە و چرای ئومێدیان لە جێگادا داگیرساند.

بە كۆمەڵ روویان لەم ئومێدە كردەوە و سەرلەنوێ‌ راگەیەنرا كە شۆڕش بەردەوامە.

لەم ئانوساتەدا بوو دكتۆر چیا عومەر ساقی لە ئیستانبوڵ-ەوە ساڵی (1977) كە خوێندكاری كۆلێژی ئەندازەی ماتماتیك بوو جانتاكەی خۆی هەڵگرت و بە پاسە شڕێكەوە بەرەو دیمەشق كەوتەڕێ‌ تا هەرچی زووە بگاتە ئەم كاروانە و بە زوویی نێرگزی ئەم شەرەفە لە یەخەی خۆی بدات و ئەویش جارێكی تر دڕ بەم تاریكییە بدات و لەناو رێزەكانی ئەم تێكۆشەرانەدا خۆی پێناسە بكات. ئەوە بوو گەیشتە دیمەشق، منیش بەو سیفەتەی كە هەردووكمان هەر لە قۆناغی ناوەندییەوە لە ئامادەیی ئازادی لە هەولێر هاوڕێی تەمەنی یەكتریی بووین، لەم دواییانەدا و دوای چاپكردنی كۆ بەرهەمی شیعری خۆی بە ناوی (شەوانی غوربەت) لە رێگەی ماسنجەر-ەوە کەوتینە گفتوگۆ تا گەیشتە ئەوەی كە چیرۆكی خۆی سەبارەت بە چوونی بۆ شام و گەڕان بەدوای سەركردەكاندا بگێڕێتەوە. لە دواییشدا بوو بە پرسیار و وەڵام و ئەم دیدارەی لێ هاتە ئاراوە.

سازدانی دیدار – نازم دڵبەند

*یەكەمجار كە چوویتە زانكۆی ئیستانبوڵ ئێوە چەند كوردی باشوور بوون؟ لەوێوە كێتان ناسی لە كوردەکانی باكووری کوردستان؟

ــ من سەرەتای (1975) چوومە ئیستانبوڵ، ناسیاوەكانی هەولێر دراوسێی كۆنمان بوون لە گەڕەكی عەرەب جەدیدە (ئەمیر جەبار ، رەمزی فەتاح، زوبێر تەڵعەت، محەمەد عەبدوڵڵا، جەودەت عەلی ئاغا، ئینعام، تەڵعەت، هۆشیار، نزار و…) هەندێكی تر کە ناوەكانیانم نایەتەوە یاد، ئەوان لە پێش مندا لە ئیستانبوڵ بوون، دەتوانم بڵێم مەسەلەی كوردایەتی زۆر كاری تێ‌ نەكردبوون و هیچ پەیوەندییان لەگەڵ كوردی باكوور نەبوو.

*دەكرێ‌ بڵێین ئەوانە شارستانی بوون و رۆحی كوردایەتیان چەكەرەی نەکردبێت؟

ــ من لە ڕێی زانكۆ لە بەشی ماتماتیكەوە كوردی باكوورم ناسی كە لە بەشەكەی من خوێندكار بوون (مستەفا كڵچ، مەمەت كڵچ ، یاووز، نیزامەدین و هتد…) دەتوانم بڵێم كوردی هەولێری بوون و لەوانەی (كڵاوی خۆت بگرە با نەیبا) بوون.

*ئەوانە مەبەستم هەولێرییەكانە، بێگومان لە خانەودە دەوڵەمەندەكانی هەولێر بوون، زیاتر بە كوردی قسەیان دەكرد یان بە توركی؟

ــ بەهەردوو زمان قسەیان دەکرد.

*وەك خۆت دەڵێی ئەو هەولێرییانە پێش تۆ لە زانكۆ بوون كە تۆ چوویتە ئەو زانكۆیە مامەڵەیان چۆن بوو لەگەڵتدا بە تایبەتی تۆ بە رۆحێكی كوردانەوە پەروەردە كرابوویت؟

ــ من لەوان منداڵ تر بووم، دیارە ئەوان خۆیان لە من بە گەورەتر و لە پێشتر دادەنا، بە گشتی رێزم لێ‌ دەگرتن و ئەوانیش رێزیان هەبوو بۆم.

*ئەی پەیوەندیت چۆن بوو لەگەڵ كوردەکانی باكووردا؟

ــ دوای ئەوەی لە بەشی ماتماتیك وەرگیرام، هەر لە پۆلەكەی خۆمدا كۆمەڵێك گەنجی خوێن گەرمی باكوورم ناسی، ئەوانەی لە سەرەوە ناوم هێنان.

*ئەمانە كێ بوون ؟

ــ ئەوانە كۆمەڵێک گەنجی كوردپەروەردەی شارەدێی سیڤەرەكی باكووری كوردستان بوون، دیارە زۆربەیان كوردی عەلەوی بوون و ماڵباتی كڵچ خێزانێكی شۆڕشگێڕی باكوورن.

*زیاتر سەر بە چ فكرێك بوون، نەتەوەیی یان ماركسی؟

ــ ئەوانە كۆمەڵەی (DDKD) بوون واتا: یانەی كەلتوری شۆڕشگێڕی رۆژهەڵات ، ئەو جۆرە یانە كەلتوریانە تا كودەتاكەی كەنعان ئەڤەرێن رێگە پێدراو بوون، هەر لەو كۆمەڵەیەوە پارتی كرێكارانی كوردستان كۆتایی ساڵی (1978) دامەزرا.

*بەپێی زانیارییەكان تۆ لەگەڵ دروستبوونی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ‌، سەر لەنوێ‌ كەڵكەڵەی كوردایەتی کەوتەوە سەرت و بابەتەکە لەلات گەرموگوڕتر بوو، بۆیە بڕیارتدا بچیتە شام، چونكە زۆربەی سەركردەكانی یەكێتی لەوێ‌ بوون، یان بۆچی ئەو بڕیارەتدا؟

ــ بەڵێ‌ من زۆر نزیك بووم لە (كۆمەڵەی رەنجدەرانەوە، کە پێشتر كۆمەڵەی ماركسی ـ لێنینی) بوو، واتا لە سەرەتای حەفتاكانەوە ئەگەرچی لە رێی خزم و دۆستەوە بووم بە ئەندامی یەكێتیی قوتابیان، بەڵام بەشداریی هیچ كۆبوونەوە و كارێكی دیكەیانم نەدەكرد، هاوپۆلەكانم شەهید ئازاد ئاغۆك و ئەبوبەكر حاجی قادر زۆر دۆستم بوون، بەداخەوە هەر لە ئامادەیی ئازادی هێرشیان كردە سەر كاكە ئازاد و برینداریان كرد، زۆر دڵگران بووم بەو كردارەی یەكێتیی قوتابیان.

*لەلایەن كێوە هێرشیان كرایە سەر؟

ــ یەكێتیی قوتابیانی سەربە پارتی.

*تۆ پێشتر باسی ئەوەت كردبوو لەگەڵ گوێبیستی دروستبوونی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە توركیاوە چوویتە دیمەشق، چۆن ئەو بڕیارەتدا؟ ئایا لای كەس مەبەستی ئەو سەفەرەت درکاند؟

ــ بەڵێ‌ لای سەربەست دێوالی دۆسكی.

*ئەو كەسێكی ئاغا بوو، بەپێی زانیارییەكان ماڵباتی ئەو لە رژێمی عیراقەوە نزیك بوون، تۆ نەترسای لەوەی ئەو مەبەستەت ئاشكرا بكات؟

ــ مامێكی سەربەست رەشید ئاغا كە پاشان بوو بە خەزوری لە ساڵانی (1966) لە دهۆك هاوڕێی مام جەلال و عومەر دەبابە بوو، راستە ماڵباتی دێوالی ئاغا نزیك بوون لە رژێم ، لە (1977) سەدام دێوالی ئاغای ناردە ئەمریكا بۆ رێكەوتن لەگەڵ قیادە موەقەتە، بەڵام دێوالی ئاغا بە دەست بەتاڵی گەڕایەوە، ئەوەبوو پاشان سەدام كوشتی.

*زۆر راستە، ئەوەی من زانیاریشم لە سەری هەبێت، ئەو بنەماڵەیە نزیكبوون لە باڵی مەكتەبی سیاسی كە (ئیبراهیم ئەحمەد) رابەرایەتی دەكر، تۆش وەكو گەنجێكی كوردی باشووری كوردستان و دوای نسكۆی ئەیلول بۆ تروسكاییەك دەگەڕای كە بۆنی هەڵسانەوەی شۆڕشی كوردی لێبێت، بۆیە بڕیارتدا رێگەی دیمەشق بگریت، چونكە تروسكاییەكە لەوێ‌ دەركەوت. دەكرێ‌ چۆنێتی بە رێكەوتنی ئەو سەفەرەمان بۆ بگێڕیتەوە؟

ــ بەڵێ‌ پێش سەری ساڵی (1976) بۆ (1977) من و كاكە سەربەست و چەند برادەرێكی خەڵكی دهۆك لە خانویەكدا دەژیاین، بەڵام من و كاكە سەربەست زۆر لە یەكترییەوە نزیكبووین، پێش سەری ساڵ بە چەند رۆژێك سەربەستم ئاگادار كردەوە كەوا من دەمەوێ‌ پەیوەندیی بكەم بە شۆڕشی نوێی گەلەكەمانەوە و لەوانەشە لە رێگای دیمەشقەوە بچمەوە كوردستان و چەك هەڵگرم ، كەس ئاگاداری ئەو بڕیارەم نەبوو لە كاكە سەربەست بەولاوە، ئەوەبوو بە پاس رێی دیمەشقم گرتە بەرو هەر بە تەنیا كاكە سەربەست لەگەڵمدا هات بۆ وێستگەی پاسەكان لە ئیستانبوڵ.

*لەگەڵ گەیشتنت بۆ دیمەشق یەكەم دیدارت لەگەڵ كێ‌ بوو؟ ئایا پێشتر بەرنامەڕێژیت بۆ كردبوو؟

ــ نەخێر، خۆم تەمەنم زۆر كەم بوو، هیچ پەیوەندییەكم لەگەڵ هیچ رێكخراوێكدا نەبوو ، بەڵام كۆمەڵێک هاوڕێی كوردپەروەری باكوور دۆستم بوون و زۆربەی كاتم لەگەڵ ئەواندا بەسەر دەبرد، كە گەیشتمە دیمەشق نەمدەزانی بچم بۆ كوێ‌؟ چوومە هۆتێلێكی نیمچە هەرزان لە ناوچەی (رأس الصالحیه‌) .
رۆژی پاشتر بۆ وەرگرتنی زانیاریی چوومە بەشی پارتی بەعسی سوریا، هەر لەو ناوچەیەی هۆتێلەكەمی لێ‌ بوو.

*چۆن نەترسای لەوێ‌ لە كێت پرسی؟

ــ ئەوەی راستی بێ‌ت دەترسام ، بەڵام چارەم نەبوو، لە بەشی زانیاری (معلومات) لە ژوورێكی ئەو بیرۆیە پیاوێكی ئەسمەر بە جلی مەدەنییەوە دانیشتبوو، منیش لێی چوومە پێشەوە و بە عەربییە شڕەكەی خۆم سڵاوم لێ‌ كردو لێم پرسی لە كوێ‌ خەڵكی عیراق بدۆزمەوە، من كوردی دژی رژێمی سەدامم.

*هەر بەو جورئەتەوە داوات لەو پیاوە بەعسییە ترسناكە كرد؟ ئەی وەڵامی ئەو چی بوو؟

ــ زۆر بەجوانی پێشوازیی لێ‌كردم و وتی: «تۆ كێیت و چیت دەوێت؟ وتم من كوردم و بۆ دژە رژێمە عیراقیە كوردەكان دەگەڕێم و خوێندكارم لە ئیستانبۆڵ، وتی فەرموو دانیشە، هەموو بەڵگەكانی لێ‌ وەرگرتم و منی لە ژوورەكەدا بەجێ‌ هێشت و ئاگاداری پاسەوانەكەی بەر دەرگای كرد كەوا چاوی لێم بێت‌.

ــ پاش نزیكەی نیو خولەک هاتەوە و وتی وەرە لەگەڵم، منی بردە لای كابرایەكی دیكە، ئەویش دەستی كرد بە پرسیاركردن دەربارەی عیراق و كوردستان و ئیستانبوڵ و رێكخراوی سیاسی عیراق و هەندەران، بەهەر حاڵ نزیكەی دوو كاتژمێر بە قسە و پرسیارەوە خەریك بووین، پاشان وتی دەبێت بەڵگەكانت كۆپی بكەم و وێنەشت بگرم ، چارەم نەبوو هیچم نەوت، ئەوەش نزیكەی سەعاتێکی خایاند، لە كۆتاییدا وتی: دەبێ‌ بچی بۆ (تەجەموع ئەلعیراقیین)، ئەدرەسی شوێنەكەی دامێ‌ و بەڕێی كردم.

*تۆش جارێ‌ هیچ زانیارییەكەت نییە لەسەر ئەم رێكخراوە، ئەی كە گەیشیتە ئەوێ‌ چی روویدا؟

ــ من ئاگام لە هیچ نەبوو، تەكسیم گرت و چوومە (تەجەموع ئەلعیراقی) لەوێش دووبارە سین و جیم و ئەملاو ئەولا دەستی پێكرد و وێنەی خۆم و دۆكۆمێنتەكانم گیراو دوای سەعاتێک ئەدرەسی چایخانەیەكی دامێ‌ لە صالحیە نزیك بوو لە هۆتێلەكەی خۆمەوە.

*چایخانەی هاڤانا؟ لە شەقامی (محەمەد عەلی عابد) وانییە؟

ــ دەبێ‌ ئەوەش بڵێم (تەجەموع ئەلعیراقی) بریتی بوو لە مەڵبەندی حزبی بەعسی عیراق و چەند وردە پارتێكی دژی سەدام.
ــ ناوی چایخانەكەم نایەتەوە بیر، بەڵام من وتم دەمەوێ‌ كوردە عیراقییەكان بدۆزمەوە بۆیە ئەدرەسی ئەو شوێنەیان دامێ‌.

*پاشان كە چوویتە چایخانەكە كێت بینی كە بیناسیت؟
ــ پێشتر گەڕامەوە بۆ هۆتێل و وچانێكم دا، دوای نیوەڕۆ چوومە ئەو چایخانەیە ، زۆر نزیك بوو لە هۆتێلەكەی خۆم، هەر بە پیادە بۆی چووم، كە چوومە ناو چایخانەكە، هەر بە دەنگ و قسەكردنەكانیان كوردەكانم دۆزییەوە و سڵاوم لێ‌ كردن، من كەسم نەدەناسی، وتیان کەمێکی تر هەولێرییەكان دێن، چام خواردەوە، برادەران خەریكی چاخواردنەوە و تاوڵە كردن بوون، لای ئێوارە چەند برادەرێك هاتن و ئەوانی پێشتر منیان بەو برادەرانە ناساند ، كاك عەدنان موفتی، فاروق سەفار و چەند برادەرێكی دیكەیان لەگەڵ بوو، كاك عەدنان و كاك فاروق منیان بەناوی باوكمەوە ناسییەوە.

*باشە كە تۆ كاك عەدنان-ت بینی سەرە داوەكەت بینییەوە، چۆن و لای كامەیان مەبەستی سەفەرەكەت باسكرد؟ ئایا هەر ئەو كاتی بوو یان باسەكە بۆ رۆژێكی تر مایەوە؟

ــ كاك عەدنان و كاك فاروق زۆر پێشوازییەکی جوانیان لێ‌ كردم و كاك عەدنان وتی دەبێ‌ت بچین جانتاكەت هەڵگرین و بێیتە هۆتێلەكەی ئێمە، منیش زۆر پێم خۆش بوو ، هۆتێلەكەی ئەوان ناوی (أبو الهول) بوو، ئیتر لە رێگە باسی هەموو شتێكم بۆ كاك عەدنان كرد و شەویش لە هەمان ژووردا دەماینەوە و باسی هەولێر و ئیستانبۆڵ و شۆڕشی نوێمان دەكرد.

*وەڵامدانەوەی كاك عەدنان بۆ ئەو گەرموگوڕییەی تۆ چۆن بوو بە تایبەتی کە تۆ لە تەمەنێكی هەرزەكارییدا بوویت و کەسێکی نەتەوەیی و برینداری دەستی رژێمێك بووی كە هەمیشە نەهی لە مافی نەتەوەكەت دەكرد؟

ــ ئەوەی راستی بێ‌ت كاك عەدنان خۆشی ئەندامی یەكێتی نەبوو، ئەوەی من لێی حاڵی بووم، بەڵام زۆر لێیان نزیك بوو، رۆژی پاشتر منی لەگەڵ خۆی بردە بیرۆی یەكێتی كە تازە دامەزرابوو، لەوێ‌ منی ناساند بە بەڕێزان: عادل موراد، كەمال خۆشناو، مەحمود عوسمان و جەزا كە لە مۆسكۆوە هاتبۆوە و چەند كەسێكی دیكە كە ناوەكانیان نایەتەوە بیرم، دەبێ‌ ئەوەش بڵێم مەحمود عوسمانیش ئەندامی یەكێتی نەبوو.

*لەوێ‌ چ باسو خواسێك كراو تێڕوانینی تۆ چۆن بوو بۆی؟

ــ من بۆ ئەوە چووبووم نەگەڕێمەوە، كاك عەدنان زۆر بە سەرما هات و وتی واز لەو بیرۆكەیە بێنە، دەبێ‌ت بگەڕێیتەوە ئیستانبوڵ و خوێندنەكەت تەواو بكەیت، تۆ نابێ‌ت چەك هەڵبگریت، چەكی تۆ قەڵەمەكەتە.

*بەڵام ئەوە مانای ئەوە ناگەیەنێت کە تۆ وازت لە كوردایەتی و ئەو فیكرە هێنابێ‌ كە بۆی چوو بووی ئەو كات؟

ــ نەخێر، چەك هەڵگرتن كارێكی پیرۆزە بەڵام من لە قۆناغی كۆتایی خوێندندا بووم، بێگومان لە رێی زانستەوە دەتوانم زیاتر خزمەتی نەتەوەكەم بكەم.

*ئەی كە گەڕایتەوە بۆ ئیستانبوڵ هیچ گرفتێكت بۆ نەخوڵقا؟

ــ ئەوە بوو، كاك عەدنان زۆر بە دەور و لامدا هاتوو وتی دەبێ‌ت لە ئەوروپا یارمەتیمان بدەیت و دەنگمان بگەیەنیت بە هاوڕێكانت، من ئەدرەسی ئیستانبوڵم بۆ كاك عەدنان بەجێهێشت، كاك عەدنان دۆستی كاك رەمزی فەتاح بوو ، من ماوەیەك لەگەڵ كاك رەمزی و ئەمیر و زوبێر لە یەك خانوودا دەژیام، پاش چەند مانگێك كاك عەدنان سەردانی ئیستانبوڵی كردبوو سەردانی كاك رەمزیشی كردبوو هەواڵی منی پرسی بوو ، بەڵام من و كاك سەربەست لە مانگی شوباتی (1977) چووین بۆ رۆمانیا بۆ تەواوكردنی خوێندن.

*بەرلەوەی بێینە سەر گیرسانەوەت لە رۆمانیا و بە تایبەتی لەپاش گەڕانەوەت بۆ ئیستانبوڵ هیچ كێشەیەكت بۆ نەخوڵقا؟

ــ كاكە عەدنان كۆمەڵێک نووسراو و بڵاوكراوەی یەكێتی و كۆمەڵەی رەنجدەران و بڵاوكراوەكانی دژە رژێمی عیراقی دامێ‌ بیبەم بۆ هاوڕێكانم، هەمووی بە عەرەبی و كوردی بوون، راستە هەڵگرتنی ئەو جۆرە نووسراوانە لە توركیا بە لە سێدارەدان كۆتایی پێ‌ دەهات، بەڵام دیارە هەستی كوردایەتی و هەرزەكاری زاڵ تر بوو لەو ترسە.

*بڵاوکراوەکانت دابەشت كرد؟ هیچ كێشەیەكت بۆ دروست نەبوو؟

ــ نەخێر ، تەنیا سەربەست خوێندیەوە و وتی دەبێ‌ت بیسوتێنین، دیارە هاوڕێكانمان هەرزەكار بوون و جێی متمانە نەبوون، من خۆم بەهۆی هاوڕێیەتیم لەگەڵ كوردەکانی باكوورەوە ناوم لە لیستی رەشی توركە نەژاد پەرستەكاندا بوو، تەنانەت هاوڕێیەكمان بەناوی (یاوز) لە لایەن نەژادپەرستەكانەوە شەهیدكرا و من بە ئۆتۆمبێلی خۆم گواستمەوە بۆ نەخۆشخانە.
من تا ساڵی (1982) نەمتوانی دیپلۆمەكەم لە زانكۆی ئیستانبەڵ وەربگرم.

*كەی بەڕێكەوتن بۆ رۆمانیا؟

ــ من و سەربەست بۆ جاری یەكەم كۆتایی مانگی یەكی (1977) گەیشتینە بۆخارێست و دوای بەدەستهێنانی قبووڵی زانكۆ گەڕاینەوە ئیستەنبۆڵ و لە (15)ی مانگی شوباتی (1977) بۆ جاری دووەم گەڕاینەوە رۆمانیا و دەستمان كرد بە خوێندنی زانكۆ لە شاری یاش.

*كە گەیشتنە رۆمانیا و لە شاری (یاش) گیرسانەوە و دەستپێكی خوێندن بێجگە لە تۆو كاك سەربەست هیچ كوردێكی دیكەی باشووری لێبوو؟

ــ بەڵێ‌ دوو كوردی دیكەی لێ‌ بوو، شێرزاد شێخ تەیب ئەتروشی كە سەربە رژێم بوو و كاكە ئاراس عەبدولڕەحمان عارف بڕنوتی (هاوڕێی سەربە یەكێتی)، دیارە من ئەدرەسی ئەوم لە بوخارست وەرگرت و ئەویش هەواڵی منی پێ‌ گەیشتبوو كەوا لە دیمەشق بووم و برادەرانی بوخارست ئاگاداریان كردبۆوە.

*بێگومان ئەوساكە پەیوەندیی رژێمی عیراق و چاوچیسكۆ زۆر باشبوو، ئایا رێگایان دەدا ئۆپۆزسیۆنی عیراق هیچ رۆڵێکی هەبێت‌؟

ــ نەخێر بە هیچ شێوەیەك ماوەی دژە رژێم نە دەدراو بە هەموو شێوەیەك دژە رژێم راوەدودەنران.

*هاتەوە بیرم تۆ باسی برادەرانی بوخارستت كرد كێ بوون ئەوانە تۆیان تەسلیمی ئەو كاك (عەبدولڕەحمان)ە كرد ئەو سەر بە (ی.ن.ک) بوو؟

ــ دوای گەیشتنم، دیارە هەواڵی من گەیندرابووە برادەرانی بوخارست، لەوانە خوالێخۆشبوو ئەحەی حەمە سوور و دكتۆر ئیبراهیم مەحمود كە سەرپەرشتی ئەو باڵەی یەكێتی قوتابیانی كوردستانیان دەكرد لە دەرەوەی وڵات، ئەوانیش لە رێگەی برادەرانی ڤیەننا ـ نەمسا هەواڵی منیان زانیبوو، كاكە سەعدی پیرە و كاكە خەبات عارف و كاكە نەوشیروان مستەفا دوای جیابوونەوەی باڵی یەكێتی لە بەهاری (1977) لە كۆنگرەی ڤییەننا سەرپەرشتیاری باڵی (AKSA) بوون لە ئەوروپا، ئەوان نامەی ناساندن و پێشوازی منیان بۆ برادەرانی بوخارست ناردبوو.

*بەپێی ئەو زانیارییانەی كە لە لاپەڕەكەی خۆتم دەستكەوت وا دیارە تۆ وەكو كەسێكی چالاك لە پرسی كورد بوون و حزبایەتی هەر زوو لە لایەن رژێمی عیراقەوە چاودێری كراوی و خۆشیان بۆ ئامادەكردووی، دەكرێ‌ لە زمانی خۆتەوە گوێمان لێبێ‌؟

ــ بەڵێ‌ راستە، لە پایزی ساڵی (1979) بە دوو ماشێن و (12) خوێندكاری بەعسی لە بەردەم زانكۆی تەكنەلۆجیای یاش هێرش کرایە سەرم و بە سەختی بریندار كرام، ماوەی (40) رۆژ لە نەخۆشخانە چارەسەرم وەرگرت.

*تۆ پێشتر هەستت بە شتێکی وا کردبوو کە رووبدات؟

ــ بەڵێ‌، سەرۆكی یەكێتیی قوتابیانی بەعسی لە یاش ناوی ئیبراهیم بسام بوو ، زۆرجار دەهاتە ژوورەكەمان و هەڕەشە و گوڕەشەی لێدەكردم، هەروەها ماڵەوەشمان لە هەولێر بانگ كرابوونە بەشی ئەمنییەتی هەولێر و كونسوڵی عیراقیش لە بوخارست (سروود فەرخ ئاغا) كە بە خێزانیی خزمی خۆمە، لە لایەن دایكمەوە بە وردی ئاگاداری كردمەوە لە هەڵسوكەوتم لە رۆمانیا.

*تۆیان هەر لەسەر (یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان) حسێب كردبوو و بەوە تاوانباریان دەكردی بۆ ئەوان ئیش دەكەی؟

ــ منیان بە ئەندامی كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان تاوانبار دەكرد و هەڕەشەی لە سێدارەدانیان لێ‌ دەكردم وەكو شەهیدانی ئەو رێبازە (شێخ شیهاب و مامۆستا جەعفەر و كاكە ئەنوەر… هتد).

*خۆ رێگەی پرۆسەی خوێندنیان لێنەگرتی؟

ــ دەبێ‌ ئەوە بڵێم كەوا من لە نێوان دوو ئاگردا بووم، دوای هێرشەكەی (1979) شوێنی مانەوەم گۆڕی و لە خانوویەكی خێزانی رۆمانیدا نیشتەجێ‌ بووم بۆ ئەوەی روبەڕووی بەعسیەكان نەبمەوە، دامودەزگای شاوشیسکۆش ئاگاداریان كردمەوە، ئەگەر رەفتارم نەگۆڕم ئەوا دەبێ‌ خوێندن جێ‌ بێڵم و لە رۆمانیا دەردەكرێم.

*ئەی لە دواییدا چۆن توانیت خوێندن تەواو بكەیت؟ ئەو هێرشە هەر بە تەنها بۆ سەر تۆ بوو یان بۆ سەر كەسانی دیكەش بوو؟

ــ نەخێر چەند جارێكیش هێرشیان كردە سەر برادەران لە رێستورانتی بوخارست كاتێ‌ ئاهەنگی نەورۆزیان سازدەكرد، بەهەر شێوەیەك بێ‌ من خۆم دەپاراست لە روبەڕووبوونەوەی بەعسیەكان، من ساڵی (1982 ــ 1983) خوێندنم تەواو كرد، بەڵام هەر ساڵی (1982) پێناسەی عیراقیم لێ‌ سەندرایەوە و پەنام بردە بەر نەتەوە یەكگرتووەكان بەشی پەنابەرەكان لە بوخارست.

*هیچیان بۆ كردی؟ پەساپۆرتەكەت وەرگرتەوە؟

ــ نەخێر، پسوڵەیەكیان دامێ‌ و وتیان چاوەڕێ‌ بكە تا وڵاتێك وەرتدەگرێ‌، من داوای ئینگلتەرام كردبوو چونكە خزم و كەسم لەوێ‌ هەبوو، كەنەدا و نەرویج وەریانگرتم نەمویست، هاوینی (1984) دامودەستەی شاوشیسكۆ بە دەستە بەستراوی بردمیان بۆ فڕۆكەخانە و ووتیان دەتنێرینەوە عیراق، ئەگەر چی دەشیانزانی كەوا لەوێ‌ لە سێدارە دەدرێم، دیارە ئەمەش پلانێكی باڵێۆزخانەی عیراقی بوو كە لە رێگەی پارە بەخشین ئەنجامیان دابوو بۆ ناردنەوەم.

*ئەی چۆن رزگارت بوو؟

ــ منیان (20) رۆژ بێ‌ سەروشوێن كرد، چەند جارێك دۆست و برادەران هاتبوونە فڕۆكەخانە و هەواڵی منیان پرسی بوو، نكۆڵیان لێكردبوو، پێیان ئەوتن ئێمە كەسی بەو ناوەمان لا نییە، تا دۆست و برادەری خۆشەویستم كاكە زێوەر ئەحمەد عەبدول قادر دەچێتە لای لێپرسراوی نەتەوە یەكگرتووەكان (دكتۆر نۆئێل) و باسەكەی بۆ دەگێڕێتەوە، ئەویش بەپەلە لەگەڵ زێوەر دێنە فڕۆكەخانە، ئیتر نەیانتوانی بمشارنەوە، وتیان دەبێ‌ بە زووترین كات رۆمانیا جێبهێڵی، دكتۆر نۆئێل پەساپۆرتی كاتی (لیزا پاس‌)ی بۆ دروستكردم و زێوەریش جانتاكەمی هێنایە فڕۆكەخانە و بە بلیت و پەساپۆرتی نەتەوە یەكگرتووەكان گەیەندرامە ئەڵمانیا.

*ساڵی چەند گەیشتیە ئەڵمانیا؟ بێگومان وەكو پەناهەندە؟ دەردەكەوێ‌ لەوێش دەستت بە خوێندن كردبێتەوە؟
ــ من زستانی (1984) بە تەواوەتی (30/1/1984) گەیشتمە ئەڵمانیا.

*بێگومان ساتە وەختێكی خۆشبوو بۆ تۆ چونكە تۆ لە مەرگێكی موحەقەق بە دەستی موخابەراتی رژێمەوە رزگارت بوو، وانییە؟

ــ بەڵێ‌ دوای كۆرسی زمان و خوێندنی ناساندنی دبلۆمی بەرزی رۆمانیا (1989) دەستمكرد بە خوێندنی دكتۆرا لە بەشی خانووبەرە زانكۆی تەكنەلۆجیای بەرلین، ئێستاش لەم بوارەدا بڕوانامەی دكتۆرام وەدەستهێناوە.

عەدنان موفتی

 176 جار بینراوە