سەرەکی » وتار » ئیدریس جەبار » چیرۆكی تەلارسازیی و سەرگوزشتەكان

دێر مەتی

چیرۆكی تەلارسازیی و سەرگوزشتەكان

ناوچەیەكی شاخاوییە و رێڕەوەكانی سەختن، سروشت بە جوانییە دڵڕفێنەكەی خۆشیویستووە و یەكێك لە دێرە مێژووییەكانی جیهانیشی لەخۆگرتووە كە «دێر مار مەتی»یە.
ئەو شوێنە سەربڵندە بەسەر چیایەكی نوشتاوەوە خۆی گرتۆتەوە، ئەوەی دەچێتە شوێنەكە دەروونی ئارام دەبێت رووبەرێكی بەرین لە سەوزایی و گردۆڵكە و تاشەبەردەكان بەدی دەكات، بەسەر ئەو ماڵ و گوندانەدا دەڕوانن كە دەیان كیلۆمەتر دوورن.
دێر مەتی سەنتەری ئەبریشیەی مار مەتی سریانی ئەرتۆدۆكسە كە لەژێر كورسییەكەیدا، بەرتەڵە، بەرعشیقە، بەحزانی، مێركی، مەغارە و هەردوو ئۆردوگای ئەلفاف و بەركە لە خۆدەگرێت.
35كیلۆمەتر لە باكووری خۆرهەڵاتی موسڵەوە دوورە و بە یەكێك لە شوێنەوارە مێژووییەكان لە عیراق دادەنرێت و مەزارێكی ئایینی پیرۆزی سەریانە ئەرتۆدۆكسەكان و باناوبانگترین دێرە مەسیحییەكانە كە لەلایەن قەدیس مار مەتی سریانی لە سەدەی چواری زایینی دامەزرێنراوە.

گەڕانەوەی راهیبەکان
دوای تێپەڕینی نزیكەی 100 ساڵ بەسەر دامەزراندنی دێرەكە، لە ساڵی 480ی زایینی، ئاگرێكی گەورەی لێكەوتەوە، بەو هۆیەوە لەناوچوو، شوێنەوارەكانی نەمان و ناوەخنەكەی مایەوە، لە كۆتایی سەدەی پێنجی زایینیدا، هەندێك لە راهیبەكان گەڕانەوە بۆ دێرەكە و دەستییان بە ژیانی زاهیدی كردەوە و دێرە سوتاوەكەیان نۆژەنكردەوە، بەجۆرێك لە ساڵی 455 دیسانەوە ناوی هاتەوە نێوناوان، بەو شێوەیە كاروانە مێژووییەكەی بەشێوەیەكی رێكخراو دەستپێكردەوە، لە ساڵی 1171ی زایینی، بەهۆی دەستدرێژییەكانەوە چۆڵكرا و تا ساڵی 1187 بەو شێوەیە مایەوە، پاشان چالاكییەكانی كڵێسا لە بوارە جیاجیاكان تێیدا دەستیان پێكردەوە، لە دەیەی كۆتایی سەدەی چواردە، تەیموری لەنگ دەركەوت و كاروباری دێرەكان لەو سەردەمەدا دووچاری لەرزۆكی بوون، بەجۆرێك كە دێر مەتی لەو ماوەیەدا بووە حەشارگە بۆ تاوانباران كە ماوەیەك تێیدا مانەوە، بەو هۆیەشەوە راهیبەكان ئاوارە بوون و دێرەكەش دیسانەوە بۆ زیاتر لە سەد و پەنجا ساڵ بە لەبیركراوی مایەوە، تا لە كۆتایی سەدەی شانزەدا بەشێوەیەكی لەناكاو سەریهەڵدایەوە و ناوەكەی بەشێوەیەكی سەرنجڕاكێش تا ئەمڕۆ بە درەوشاوەیی مایەوە.

كتێبخانەی دێر و خوێندنەگەی
مەتران مار تیمتاوس موسی شمانی، سەرۆكی دێرەكە دەڵێت:»دێر مەتی، كتێبخانەیەكی هەیە كە كتێبە گرنگە پیرۆز و دەگمەنەكانی سەدەی پێنجی زایینی لە خۆدەگرێت، بە پێشەنگی گەنجینەی كتێبە سریانییەكانیش دادەنرێت كە ماوەیەك لە ناوچوون و پاشان لە سەدەی حەوتی زایینی دەركەوتنەوە، ناوبانگی كتێبخانەكە و نوسراوەكانی لە ساڵی 800ی زایینییەوە تا 1171 درێژەی كێشا، بەڵام بەهۆی هێرش و پەلامارەكانەوە راهیبەكان ناچار بوون كتێبەكان بەرەو موسڵ ببەن و لەدوای ساڵی 1241یش بۆ خەزێنەی بەدرەدین لوئلوئە والی ئەو دەمەی موسڵ گوازرانەوە، لە ساڵی 1369 هێرشكرایە سەر دێرەكە و كتێبخانە بەنرخەكەشی تاڵانكرا، بەڵام لە ساڵی 1846، توانرا زیاتر لە شەست ئینجیلی كۆبكرێتەوە».
لەبارەی خوێندنگەی دێر مەتی، مەتران شمانی باسی لەسەردەمی گەشەكردنی كردووە كە لە «سەدەكانی حەوت و هەشتدا بووە، لە بەناوبانگترین خوێندكارانیشی مار مارۆسای تكریتی و رامیشوع و جوبرائیل و ولدای لوغەوی گەورە و ربان سبروی داود بن لولوس بوون، مامۆستایان خوێندكارانی هاوبەشییان كردووە لە بزاوتی زانستی لە سەردەمی عەباسییەكان و تا سەدەی سیانزەیەم لەسەر كاروانی خۆیان بەردەوام بوون، لە مامۆستاكانی خوێندنگە لەم ماوەیەی دوایی مەتران مار سویریوس یەعقوب بەرتەڵی 1241، ئیبن عیبری بوون1286.

پێگە و تەلارسازییەكەی
قەشە دانیاڵ بەهنام دانیاڵ كاهینی كڵێسای مارت شمونی سریانی ئەتۆدۆكس لە بەعشیقە لەبارەی تەر و پێگەی دێر مەتی-یەوە دەڵێت:»تەری دێرەكە بە بەردی حەلان دروستكراوە و شێوەیەكی لاكێشەیی هەیە، رووبەرەكەی پێنج هەزار مەتری چوارگۆشەیە بە درێژی 100 مەتر و پانی پەنجا مەتر، 63 ژووری تەرخانكراو بۆ ئەو میوانانەی دەیانەوێت رۆژێك یان زیاتر لە دێرەكەدا بەسەرببەن تەرخانكراون، وێڕای 10 ژووری تر كە شوێنی تایبەتی مەتران و راهیبەكانە، هەروەها شوێنەكە كتێبخانە و گەنجینە و چێشتخانە و ژووری نانخواردن لەخۆدەگرێت».
قەشە دانیاڵ پێیوایە»شێوازی تەلارەكە خۆرهەڵاتییەكی تەواوە، بەو پێیەی حەوشەیەكی ناوەڕاستی كراوەی هەیە بەرەو ئاسمان و ژوورەكان چواردەورویانداوە، كۆڵەكە و پایەكانی بڵاوبوونەتەوە، تەلارەكە دوو نهۆمە و لەوێوە كاریی نەخشاندن و رازاندنەوەی دەركەوێت كە سیمایەكی تەلارسازیی جوانی پێ‌ بەخشیوە، شوێنەكە لە بنكەكەیەوە بۆ لووتكەكەی نزیكەی 65 مەترە، سەرچاوە و كانییەكیش لە دامێنی چیای خۆرهەڵاتی دێرەكەدا هەیە كە ئاوێكی سازگاریی هەیە و ترومپایەكی لەسەرە و ئاو بۆ تەنكییەكانی سەرو دێرەكە هەڵدەدات، دوایین شوێنەواریش كە شیاوە ئاماژەی پێكرێت، ئەشكەوتێكی گەورەیە كە لە رابردوودا بۆ بەخێوكردنی ئاژەڵ بەكاردەهێنرا.
لە درێژەی قسەكانیدا قەشە دانیاڵ دەڵێت:»دێرەكە 35 كیلۆمەتر لە موسڵ و 10 كیلۆمەتر لە ناحیەی بەعشیقەوە دوورە، 2400 پێ‌ بەرزە و لە سەدەی چواری زایینی دروستكراوە، 20 هەزار كرێكار هەرەوەزییان كردووە لە دروستكردنیدا و ماوەی 20 ساڵی پێچووە، بە ماوەی لێدانی رێگەكەشی كە بە (تەبكی) ناودەبرێت و گوزارشتە لە شەقامێكی دوورودرێژ و بەشێوەیەكی حەلەزۆنی لە هەندێك كات و بەشێوەیەكی پێچاوپێچ لە هەندێك كاتی تردا بەرەو دێرەكە سەردەكەوێت، پێویستە لەكاتی سەركەوتندا 35 پێچاو پێچ ببڕیت».
لەكاتی سەركەوتن بە رێگە پێچاوپێچەكەدا بەرەو دێرەكە، بەلای چەپدا و بەر لە گەیشتن بە چەند مەترێكی كەم بەدیوی چیا و دێرەكەدا، دوو ئەشكەوتی گەورە بە تەنیشت یەكەوە سەرنجت رادەكێشن كە لە بنمیچەكانیان تنۆكی ئاو لەشێوەی تنۆكی بارانێكی خاو لە دەرچە و درزی تاشەبەردەكانەوە دەكەونە خوار.

 227 جار بینراوە