سەرەکی » کەلتوور » سلێمانی‌ ‌و شێخ مه‌حمود له ‌نامه‌كانی‌ ״میس بێڵ״دا

سلێمانی‌ ‌و شێخ مه‌حمود له ‌نامه‌كانی‌ ״میس بێڵ״دا

شاهۆ عوسمان سەید قادر

2 – 3

له‌نامه‌كه‌ی‌ 24ی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 1921 ده‌ڵێت: «ئه‌م دوای نیوه‌ڕۆیه‌ چووم چایه‌كم لای‌ فه‌یسه‌ڵ خوارده‌وه ‌‌و سه‌باره‌ت به‌دانانی‌ یاسا ‌و رێسا بۆ میسۆپۆتامیا قسه‌مان كرد‌، له‌و دانیشتنه‌دا قه‌سه ‌و باسێكی‌ زۆرمان له‌سه‌ر كوردستان كرد، به‌رای‌ من مه‌لیكی‌ خاوه‌ن شكۆ ژیری‌‌ و داناییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ تێداخسته‌ڕوو، كه‌ پێویست ناكات بۆ ئێمه‌ و ئه‌ویش ده‌ست به‌سه‌ر كێشه‌ی‌ كورد بسوتێنین، یه‌كه‌م شت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داوا له‌ كورده‌كان بكه‌ین كه‌سێك له‌لای‌ خۆیانه‌وه‌ ده‌ست نیشان بكه‌ن بۆ پۆستی‌ مه‌لیكی‌ یان سه‌رۆك‌ و كاكڵه‌ی‌ بزوتنه‌وه‌یه‌ك دروستكه‌ن، واته‌ فه‌یسه‌ڵێكی‌ كورد گه‌ڵاله‌ بكه‌ن.

من بڕوا ناكه‌م هیچ كه‌سێكیان هه‌بێت، ئه‌بێت ئه‌وه‌ به‌ڕاشكاوانه‌ بسه‌لمێنین كه‌وا پولێكمان نیه‌ له‌مه‌سه‌له‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ كوردا سه‌رفی‌ بكه‌ین».
له‌ 9ی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌1921 مس بێڵ ده‌ڵێت:» ئه‌مڕۆ به‌ڕێكه‌وتم به‌ره‌و كه‌ركوك ‌و رۆژی‌ دواتر كاتژمێر11 به‌ ئوتومبیل به‌ره‌و سلێمانی به‌ڕێكه‌وتم. . . ئێمه‌ سلێمانی وه‌ك لیوایه‌ك به‌ڕێوه‌ده‌به‌ین هه‌موو دانیشتوانه‌كه‌ی‌ كوردن، راسته‌وخۆ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ كۆمسیاری‌ باڵا‌و جیایە له ‌عیراق ‌و هیچی‌ تری‌ له‌گه‌ڵ ناكرێت.

لیڤیه‌كانی‌ هه‌موو كوردن ‌و هێزی‌ به‌ریتانیامان له‌وێ نیه ‌‌و هه‌موو كاربه‌ده‌ستانی‌ كوردن ‌و بۆ كاروباری‌ مامه‌ڵه‌كان هه‌ر به‌زمانی‌ كوردیه‌، ئێستا خه‌ریكی‌ دامه‌زراندنی‌ ئه‌نجومه‌نێكی‌ هه‌ڵبژێردراوین كه‌پێكهاتووه‌ له‌چوار ئه‌ندامی‌ حكومه‌ت كه‌ میجر گۆڵدسمیس‌ و سێ كاربه‌ده‌ستی‌ كورد ‌و چوار نوێنه‌ری‌ شاری‌ سلێمانی ‌و یه‌ك نوێنه‌ری‌ هه‌ر قه‌زایه‌ك له‌چوار قه‌زاكه‌. ئه‌م چواره‌یان ئێستا له‌پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردندان ‌و كارێكه‌ پێی‌ ئاشنا نین، چونكه‌ پێشتر هیچ كه‌س هه‌ڵنه‌بژێردراوه‌‌و كاندیده‌كان شه‌رم ده‌كه‌ن بێنه‌پێشه‌وه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ده‌بێت ئه‌فسه‌ره‌ سیاسییه‌كان هانیان بدەن و رازیان بكه‌ن.

پیاوێكی‌ خوێنده‌واری‌ خۆوڵاتی‌
ئێمه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ وڵاتێكمان ده‌ست ده‌كه‌وێت‌ و ورده‌ ورده‌ به‌رپرسیاریه‌تی‌ ده‌خه‌ینه‌ ئه‌ستۆ، له‌ ئێستادا میجر گۆڵدسمیس ده‌بێته‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌. چونكه‌ كه‌س له‌و شیاوتر نیه‌، به‌ڵام به‌هیواین دواتر بتوانن كه‌سێك هه‌ڵبژێرن بۆ ئه‌و شوێنه ‌‌و ره‌نگه‌ پیاوێكی‌ خوێنده‌واری‌ خۆوڵاتی‌ بێت، كه ‌زۆربه‌یان له‌ ئه‌سته‌مبوڵ فێربوون، هه‌ركاتێك ئه‌وه‌ ئه‌نجامدرا ئه‌وه‌ پێكهاته‌كه‌ ته‌واو ده‌بێت، قه‌واره‌یه‌كی‌ ناوخۆیی‌ حوكمی‌ حكومه‌تی‌ كوردی‌ ده‌كات له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ كۆمسیۆنی‌ باڵادا، ئه‌مه‌ش شتێكی‌ سه‌رسامكه‌ره‌ كه‌ له‌م ماوه‌یه‌دا كار له‌م بواره‌دا كراوه‌.

ئێستا به‌ئاشتی‌ ‌و به‌ئارامی‌ كاربه‌ڕیوه‌ ده‌چێت چاوچنۆكی‌ ‌و ته‌ماعكاری‌ سه‌رۆك هۆز و تیره‌ و ئاغا ‌و ده‌ره‌به‌گ. . به‌ریانلێگیراوه‌، جوتیار ره‌ز‌وباخی‌ خۆی‌ ده‌كێڵێ‌ و توتنی‌ خۆی‌ ده‌كات ‌و به‌سه‌لامه‌تی‌ هاتووچۆی‌ سلێمانی ده‌كه‌ن ‌و دێنه ‌بازاڕه‌وه ‌‌و خه‌ڵكه‌كه‌ خۆیان كاروباری‌ خۆیان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن ‌و داهاتی‌ كورد به‌ڕه‌سمی‌ ده‌خه‌مڵێنرێت‌ و ده‌فته‌ری‌ تۆماره‌كان ده‌پشكنرێت له‌لایه‌ن كاربه‌ده‌ستانی‌ به‌ریتانی‌‌و هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌كوردی‌ ده‌كات.

من رۆژی‌ پێنح ‌و شه‌شی‌ ئه‌م مانگه‌م له‌ سلیمانی به‌سه‌ربرد، یه‌كه‌م رۆژیم ته‌رخانكرد بۆ بینیی‌ ئه‌م شاره‌ جوانه‌ بچوكه ‌‌و گه‌ڕان به‌ناوبازاڕه‌ قه‌شه‌نگه‌كه‌یدا، كورده‌كان خه‌ڵكێكی‌ رووخۆش‌ و به‌مه‌ریفه‌تن، پیاوان مێزه‌ری‌ زلی‌ تێكه‌ڵاویان له‌سه‌ردایه‌، شه‌رواڵی‌ فشی‌ پان ‌و پۆڕیان له‌بەردایه‌، له‌ناو قه‌دیانه‌وه‌ به‌چه‌ندین یارد پشتێنی‌ قوماشی‌ لۆكه‌ به‌شێوه‌ی‌ قوڵف قوڵف ‌و گرێگرێ ده‌به‌ستن‌و چاكه‌تێكی‌ كورتی‌ به‌سه‌ردا له‌به‌رده‌كه‌ن‌و سه‌یر ده‌نوێنێت له‌ته‌ماشاكردندا.

پیاوانی‌ شار كه‌وای‌ ره‌نگاوڕه‌نگ یان به‌ئاوریشم چنراو له‌به‌ر ده‌كه‌ن له‌ژێر چاكه‌تێكی‌ زۆر كورتدا، خه‌نجه‌رێكی‌ مشت زیوین ده‌كه‌ن به‌به‌ر پشتێنه‌كه‌یاندا، به‌ڵام ئێستا كه‌س پێویست به‌وه ‌نیه‌ چه‌ك هه‌ڵگرێت‌ و ره‌زنێ دوان فیشه‌ك له‌خۆی‌ بدات ‌و بسورێته‌وه‌‌و خۆی‌ بابدات له‌ناوشاردا.

چێشتی‌ كوردی‌ به‌تایبه‌تی‌ نایا‌به ‌‌و خواردنی‌ خۆش‌ و به‌تام دروست ده‌كه‌ن، تۆ لێره‌ نابێت پاره‌بده‌یت چونكه‌ پێیان عه‌یبه ‌‌و به‌سوكایه‌تی‌ داده‌نێن. خواردنی‌ گۆشتی‌ كوڵا‌و سوره‌وكراو له‌گه‌ڵ برنجدا تاموله‌زه‌تی‌ ته‌واو نابێت.
هه‌ندێك خه‌ڵكی‌ خۆشحالن به‌وه‌ی‌ په‌یمانی‌ سیفه‌ر ده‌وڵه‌تیان بۆ پێكدێنێت، به‌ڵام ئه‌م په‌یماننامه‌یه ‌(ئیقرار نه‌كراوه ‌‌و قابیلی‌ ئیقرار نیه‌).

ماوه‌ی‌ هه‌شت رۆژی‌ خۆشم له‌ سلێمانی ‌و ده‌وربه‌ری‌ تاكو سنوری‌ ئێران به‌سه‌ربرد ‌و وڵاتێكی‌ كێوی‌ ‌و جوانی‌ دڵڕفێنی‌ وام هه‌رگیز نه‌دیوه‌، میجه‌رگۆڵدسمیس زۆر به‌چاكی‌ ‌و سه‌رسو‌ڕهێنه‌ری‌ به‌ڕێوه‌ی‌ ده‌بات. ئه‌م وڵاته‌ به‌ڕه‌هایی‌ به‌ستنه‌وه‌ی‌ به‌عیراقه‌وه‌ ره‌تكردۆته‌وه‌ ئه‌میش به‌ژیرانه‌ كاروباری‌ خه‌ڵكی‌ ده‌بات به‌ڕیوه‌.

له‌نامه‌یه‌كی‌ رۆژی‌ 8 ی‌ ئابی‌ 1922 ده‌ڵێت:
«حاڵی‌ حازر وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ به‌ریتانیا بروسكه‌یه‌كی‌ زۆرخراپ‌ و نه‌عله‌تی‌ بۆ ناردووین كه‌وا ده‌سه‌ڵاتی‌ ته‌واوی‌ داوەته‌ میجریۆنگ – نه‌عله‌تی‌ خوای‌ لێبێت ـ تێیدا راسپارده‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كات كه ‌به‌رله‌وه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ كرداره‌كی‌ ئامۆژگاری‌ ته‌واوی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانی‌ لای‌ عیراق بكه‌ین خۆڕاگری‌‌ و داكۆكی‌ بكه‌ن له‌ پێكهێنانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ كوردی‌، كۆمسیاری‌ باڵا له‌گه‌ڵ هه‌موو هه‌ڵوێستێكدا پێیوتم كه‌وا سه‌رنج ‌و تێبینییه‌كانم له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بخه‌مه‌ڕوو، من ئاواته‌ خوازم كه‌ ئه‌و تاسه‌ر ئێسقان به‌ره‌نگاری‌ بێته‌وه‌، چونكه‌ گه‌ر ئێمه‌ كار به‌پێشنیازه‌كانی‌ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ بكه‌ین ئه‌وا مانای‌ وایه‌ فه‌یسه‌ڵ‌وعه‌ره‌به‌كان قه‌ناعه‌تبه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ئێمه‌ ئه‌و لیوا كوردیانه‌ له‌عه‌ره‌به‌كان جیا ده‌كه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش بێ وه‌ستان خه‌ریكی‌ نووسینی‌ یاداشتێكم له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ كورد بۆ كۆمسیاری‌ باڵا بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌كه‌ش‌ و هه‌وا جه‌هەنەمیه‌ی‌ به‌غدا، له‌كاتژمێر حه‌وتی‌ به‌یانیه‌وه‌ تاوه‌كو شه‌شی‌ ئێواره‌ بێوچان كارمكردووه‌، جگه‌ له‌كاتی‌ نانخواردنی‌ نێوه‌ڕۆ كه ‌هه‌ر له‌ ئۆفیسه‌كه‌م بووم ‌و شه‌ویش چووم بۆ كۆنسوڵی‌ فه‌ره‌نسا. . . «.
له‌رۆژی‌ 8ی‌ ئه‌یلولی‌ 1922 مس بێڵ نووسیوێتی‌ « ئێمه‌ به‌رده‌وامین له‌شه‌ڕ ‌و نه‌به‌ردییه‌كانمان وه‌ك ده‌وترێت له‌نێو ده‌ریایه‌كی‌ پڕ شه‌پۆلداین. فه‌رمانبه‌رانمان له‌سلێمانی كشانده‌وه ‌‌و مه‌حاڵه‌ له‌وه ‌بگه‌ین ئاژاوه‌گێڕی‌ ده‌ره‌كی‌ ئه‌نجامی‌ چی‌ ده‌بێت‌ و بێ پاساو ژیانی‌ كه‌سانێك بخه‌ینه‌ مه‌ترسیه‌وه‌‌و هیچ هۆكارێكمان نیه‌ بۆ پاراستنیان، به‌م ره‌نگه‌ ئێمه‌ له‌ سلێمانی ئه‌نجومه‌نه‌ كوردییه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانمان راده‌ستكردوه‌، كه‌ پێش ساڵێك ده‌ستیان به‌كار كردبوو، شێخ قادرمان كرده‌ به‌رپرسی‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و بنه‌ماڵه‌ ناوخۆییانه ‌‌و برای‌ شێخ مه‌حموده‌.

ئه‌م شاره‌ به‌توندی‌ رتیكردۆته‌وه
نزیكه‌ی‌ شه‌ست كه‌سمان به‌فرۆكه‌ كشانده‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌فسه‌ری‌ به‌ریتانی‌‌و فه‌رمانبه‌ر ‌و نووسه‌ری‌ ئێرانی‌ ‌و لیڤی‌ ئاسووری‌. هێزی‌ ئاسمانی‌ شاهانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ باش‌ و دروست ئه‌ركی‌ خۆی‌ به‌جێهێنا، به‌ڵام ئاخۆ جارێكی‌ تر ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌؟ ئێمه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ لیوایه‌كمان له‌پشێویی‌‌ و ئاژاوه‌ رزگار كردوه‌، كه‌چی‌ هه‌موو به‌ با چوو له‌ئه‌نجامی‌ واته‌واتێكی‌ كه‌مالیی‌ گه‌وجانه‌دا.

سلێمانی له‌خۆیدا گرنگ نیه‌ به‌ملا یان ئه‌ولادا بكه‌وێت هه‌میشه ‌كێشه ‌و گیروگرفت بووه‌‌ و ئه‌م شاره‌ به‌توندی‌ رتیكردۆته‌وه‌ ببێته‌ به‌شێك له‌عیراق ‌و حه‌ز به‌عه‌ره‌ب ناكه‌ن، راستیه‌كه‌ی‌ كێشه‌كه‌ لیوای‌ كه‌ركوكی‌ دراوسێیه‌تی‌ كه ‌نیوه‌ی‌ دانیشتوانی‌ كورده ‌و نیوه‌كه‌ی‌ تری‌ توركه‌ ‌و هه‌میشه‌ به‌یعه‌تیان بۆ فه‌یسەڵ ره‌تكردۆته‌وه‌، ئێره‌ له‌ڕووی‌ ئابوورییه‌وه‌ به‌شێكی‌ ته‌واوكه‌ری‌ عیراقه ‌‌و ئه‌گه‌ر توركیا بگاته‌ سلێمانی له‌وێوه‌ بۆ كه‌ركوك كارێكی‌ زۆر جدیه ‌و مایه‌ی‌ نیگه‌رانیه‌. مه‌لیك ده‌ترسێت كه‌مالیه‌كان له‌یۆنانیه‌كان رزگاریان بێت‌ و بابده‌نه‌وه‌ سه‌ر ‌عیراق ‌و ته‌واوی‌ ولایه‌تی‌ موسڵ بۆخۆیان رابكێشن‌و له‌ده‌ستی‌ ئێمه‌ی‌ ده‌ركه‌ن. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وكاته‌ ئێمه‌ ته‌نها فشاری‌ دیپلۆماسیمان ده‌بێت ‌و ئه‌وه‌ش گریمانه‌یه‌كی‌ نه‌زۆكه ‌‌و شكستخواردووه‌.

له‌ نامه‌ی‌ رۆژی‌10ی‌ ئه‌یلوولی‌1922 مس بێڵ ده‌ڵێت:
«میسترئه‌دمۆنز باوه‌ڕی‌ وایه‌ كه‌چاره‌سه‌ری‌ گونجاو ئه‌وه‌یه‌‌ شێخ مه‌حمود بگێڕنه‌وه‌ بۆ شوێنی‌ خۆی‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێشنیازكراوه‌، ئه‌ڵبه‌ته‌ منیش ئه‌مه‌ به‌ڕاست ده‌زانم ‌و ئه‌گه‌ر ویستی‌ ئێمه‌ سه‌رپه‌رشتی‌ بكه‌ین ‌و ئه‌و كاته‌ ده‌بێ یه‌ك ئه‌فسه‌ری‌ سیاسیی‌ به‌ریتانی له‌گه‌ڵی‌ بمێنێته‌وه ‌‌و ببێته‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ به‌غدا ‌و به‌هیچ جۆرێك ده‌ست وه‌رنه‌دانه‌ كاروباری‌ به‌ڕێوه‌بردن.

ئینگلیزیش ناتوانێت
ئێمه‌ ناتوانین شێخ مه‌حمود بوه‌ستێنین ‌و ته‌نانه‌ت هیچ به‌رپرسێكی‌ ئینگلیزیش ناتوانێت رایگرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێمه‌ په‌یوه‌ندی‌ باشمان له‌گه‌ڵی‌ هێشته‌وه‌ به‌پێی‌ توانا پشتیوانی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئه‌و پارچه‌ بچووكه‌ی‌ كوردستانمان هێشته‌وه‌ له‌ژێر ركێفی‌ ئه‌ودا، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ناوبه‌ینێكی‌ كوردی‌ له‌نێوان ‌عیراق ‌و توركه‌كا‌ندا. ره‌نگه‌ سه‌رسام بی به‌وه‌ی‌ چۆن شێخ مه‌حمود ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی‌ هه‌یه‌ به‌سه‌ر وڵاتدا. . . ره‌نگه‌ حاكمی‌ سیاسی‌ لیواكه‌ میجه‌رگۆلد سیمس له‌گه‌ڵی‌ بڕواته‌وه‌ كه‌ بۆ ئه‌م مایه‌ی‌ نیگه‌رانیه‌ كه‌ ببینێ ئه‌وه‌ی‌ بنیاتی‌ ناوه‌ تیك و پێك بدرێت. به‌ڵام من گومانم نیه‌ پیاوی‌ راسته‌قینه‌ بۆ ئه‌م ئه‌ركه‌ میجه‌ر نۆئیله‌ كه‌خۆی‌ وه‌كو كورد وایه‌، به‌هه‌رحاڵ ئه‌و دیاریكردنه‌ كاری‌ سێر پێریسه‌.

له‌نامه‌ی‌14ی‌ ئه‌یلوولی‌ 1922 دا مس بێڵ ده‌ڵێت:
«ئێستا باسی‌ سلیمانیت بۆ ده‌كه‌م، ئه‌نجامی‌ دانانی‌ شێخ قادر به‌سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ڕێوه‌بردن وا كه‌وته‌وه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و هۆزانه‌ی‌ چووبوونه‌ پاڵ كه‌مالیه‌كان رایانگه‌یاند كه‌وا له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئێستا له‌وڵاتی‌ خۆیاندا حكومه‌تێكی‌ كوردی‌ فه‌رمانداره‌ ئیتر ئه‌مان هیچ كارێكیان به‌ توركه‌كان نه‌ماوه‌! شێخ قادر خۆشی‌ په‌یامگه‌لێكی‌ وای‌ بڵاوكردۆته‌وه‌ كه‌وا ته‌نها ئومێدی‌ ملكه‌چبوونه‌ به‌ فه‌رمانده‌كانی‌ كۆمسیاری‌ باڵا.

له‌و كاته‌وه‌ی‌ سلیمانیمان چۆڵكردووه‌ ئه‌و ئاغا یاخیه‌ی‌ كه‌ دوو ئه‌فه‌سه‌ری‌ كوشتین كابتن «بۆند ‌و ماكانت»، چۆته‌ شاری‌ سلێمانی‌ و داوای‌ چه‌كی‌ كردووه ‌‌و شێخ قادریش رای‌ نه‌بووه‌ چه‌كیان بداتێ بووه‌ به‌ده‌مه‌قاڵێیان. له‌ ئێستادا دوو لایه‌ن له‌شاره‌كه‌دان، شێخ قادر له‌لایه‌كه‌وه‌ به‌پشتیوانی‌ لیڤی‌‌و پۆلیس‌و ته‌واوی‌ هاووڵاتیانی‌ به‌ شه‌ره‌ف، كه‌دڵسۆزن ‌و سه‌ربه ‌به‌ریتانیان ‌و عەبدولكەریم فه‌تاحی‌ پیاوكوژ و كۆمه‌ڵێك به‌گه‌رمی‌ سه‌ر به‌توركن، به‌ڵام توركه‌كان هه‌موو له‌رانیه‌ ده‌رچوون ‌و پاشەكشه‌یانكردووه‌ بۆ ره‌واندز.

 74 جار بینراوە