سەرەکی » ئاراستە » سیاسەتی پشتگوێخستنی سروشت

سیاسەتی پشتگوێخستنی سروشت

عەبدوللەتیف جەمال رەشید

لە عەرەبییەوە:
كوردەوان محەمەد سەعید

هەندێك لە وڵاتانی جیهان نایانەوێت بەرنامە و سیاسەت و ئەجێندای خۆیان بگۆڕن و خۆیان لەو هەموو كارەساتە سروشتی و زەنگی مەترسییە گێل دەكەن كە رۆژانە لە رێگەی كارەساتە سروشتییەكانەوە دەیبینین و دەیبیستین، ئەوان نایانەوێ دەستبەرداری ئەو قازانجە زۆرە بن كە لە رێگەی بەرنامە و ئەجێندا كۆن و باوەكەی خۆیانەوە دەستیان دەكەوێ، سیاسەتمەدارە چاوچنۆكەكانیان بەردەوام سەرقاڵی بەرژەوەندی خۆیان و كارگەكانی دروستكردنی چەك و كۆمپانیاكانی وەبەرهێنان لە بواری خانوبەرەو زۆر بواری دیكەدا، بێ ئەوەی هیچ گرنگییەك بە سروشت بدەن و ئەوە رەچاو بكەن كە ئەنجامی كارەكانی ئەوان كارەساتی مەترسیداری لێ دەكەوێتەوە، بە پێچەوانەوە، ئەوان زیاتر موكوڕ دەبن و سوورن لەسەر درێژەدان بە سیاسەت و بەرنامەی زۆركردنی بەكارهێنانی تاك كە دەبێتە هۆی فراوانبوونی وەبەرهێنان لە خانوبەرە و گەشتیاریی و گواستنەوەدا، لە هەموو ئەو كارانەشدا دەستدرێژی دەكرێتە سەر سروشت و زیانی پێ دەگات، بەڵام ئەو سیاسەتەمەدارانە و حكومەتەكانیشیان كە لەسەر ئەم هەسارەیە دەژین، بێئاگان لەوەی سروشت ئەگەر مرۆڤ زلـلەیەكی لێ بدات، دوانی لێ دەداتەوە بێ ئەوەی بەخۆی بزانێت، هەر بۆیە دەبینین ژمارەی دانیشتوانی سەر زەوی زۆر زۆر بووە و زیادەڕۆییش لە بەكارهێنانی سەرچاوە سروشتییەكاندا گەیشتۆتە ئاستێك كە لە توانای هەسارەكەماندا نییە.
كاتێك كۆرۆنا بڵاو بۆوە زۆر وڵات یەكتریان تۆمەتبار كرد بەوەی كە ڤایرۆسەكەی دروستكردووە و لەو بارەیەشەوە لێكۆڵینەوە دەكرێت، تەنانەت ئەگەر ئەو قسانەش راست نەبن كە كۆرۆنا دەستكردە، ئەوا ئەو یەكتر تۆمەتباركردنە سەلماندی كە زیادەڕۆیی و سەركێشی و سەرچڵی هەیە لە پیشەسازی دروستكردنی ڤایرۆس و زۆر بوون و بڵاوبوونەوەی تاقیگەی تایبەت بە ڤایرۆسی دەستكرد لە سەرتاسەر جیهاندا، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر دەستكاریكردنی سروشت و یاریكردن پێی، ئەمەش یەك واتای هەیە، ئەویش ئەوەیە مرۆڤ هەمیشە لەبەردەم مەترسی لەدەست دەرچوونی ئەو بوونەوەرە دروستكراوانەدایە، لە كاتی روودانی هەر هەڵەیەك لە تاقیگەكاندا.

سیاسەتی فراوانبوونی شارەکان
سیاسەتی فراوانبوونی شارەكان و زۆربوونی خانوبەرە و بەربڵاوی و گەشەكردنی كەرتی گەشتیاریی و بەكارهێنانی لە رادەبەدەری سەرچاوە سروشتییەكان، لەگەڵ دروستكردنی ئەو هەموو رێگای هاتوچۆیە بە راكێشانی هێڵەكانی كارەبا و ئاو و ئاوەڕۆشەوە، ئەنجامی كارەساتباری لێ دەكەوێتەوە، كارەساتی ئاگر كەوتنەوەی گەورە لە وڵاتانی توركیا، ئوسترالیا، گریك، قوبرس، ئیتالیا و لوبنان، دەریان خست مرۆڤ چەند چاوچنۆكە و بەشێوەیەكی دڕندانە و فراوان دەستدرێژی دەكاتە سەر سروشت، تا ئەو رادەیەی شوێنێك نەماوە لەسەر ئەم زەوییە پێی بوترێ ناوچەی دوورەدەست و دەستی مرۆڤی پێ نەگەیشتبێ، شوێنێك نەماوە بە خاوێنی مابێتەوە و بتڵی پلاستیك و خاشاكی لێ فڕێ نەدرابێ و وەك سییەكانی زەوی هەژمار بكرێت بۆ هەناسەدان، شوێنێك نەماوە پاشماوەی مرۆڤ و پیشەسازی لێ نەكەوتبێ و دووكەڵی ئۆتۆمبێلی بە هەموو جۆرەكانییەوە لێ نەبێت، یان دووكەڵ و ژاوەژاوی فڕۆكە پیسی نەكردبێ، یان مەكینە و ئامێری گەورە گەورە سروشتەكەی تێك نەدابێ، تەنیا بۆ ئەوەی خەونی دەوڵەمەندێك بێنێتە دی و بە ناوقەدی چیایەكەوە خانوویەكی خۆشی بۆ دروست بكات، یان لە ناوەڕاستی دارستانێك خانوو دروست دەكرێت بۆ تێركردنی خولیای گەشتیاریی و بەسەر بردنی كاتێكی كورت وەك گەشتیارێك، هەواو هەوەسی گەشتیاریی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ گەیشتۆتە ئاستێك، دیاردەیەكی سەیر سەریهەڵداوە، ئەویش دیاردەی هەبوونی ژمارەیەكی زۆر خانو و كۆشك و تەلارە كە كەس تیایاندا ناژی، ئەم دیاردەیە سەرەتا لە كەسە دەوڵەمەندەكانەوە سەریهەڵدا، بەڵام هەر زوو وەك نەخۆشی تەشەنەی سەند و چینی ناوەندیشی گرتەوە.

ئاوڕێك لە ژینگە نادەنەوە
حكومەت و دەوڵەتەكان نایانەوێ گۆڕانكاریی لە سیاسەت و بایەخبەندی خۆیاندا بكەن و ئاوڕێك لە ژینگە بدەنەوە، بە شێوەیەك كە لە بایەخبەندیدا گرنگیدان بە ژینگە بخەنە پلەی یەكەمەوە، لەبەر ئەوەی هەنگاوێكی لەو جۆرە لەلایەكەوە سەرمایەدارەكان تەنگتوزی و تەنگەتاو دەكات و لەلایەكی دیكەشەوە لای خەڵكی سادە گرنگ نییە، لەبەرئەوەی نەبۆتە بابەتێكی میدیایی سەرنجڕاكێش لە كەناڵەكانی راگەیاندندا، هەڵبەت هۆكارەكەی ئەوەیە كە بابەتی ژینگە نەكراوەتە دۆسێیەكی تایبەت و رای گشتی پێ بوروژێنرێت، كەناڵەكان زۆربەی كات ئەو كەسانە دێننە پێشەوە كە خوێنەوار و قسەزانن، بەڵام هیچ پسپۆڕییەكی ئەوتۆیان نییە تا بتوانن لە بابەتێكی دیاریكراودا قووڵ ببنەوە، لەبەر ئەوە هەمیشە ئەو بابەتانە هەڵدەبژێرن بۆ قسەكردن لەسەری كە بابەتی رووكەش و سەرپێیین، ئەمەش لەگەڵ قووڵبوونەوە لە بابەتی ژینگە یەك ناگرێتەوە.

کێشەی ژینگە
كێشەكانی ژینگە ئەمڕۆ بۆتە كرۆكی قەیرانێكی كەڵەكەبوو لە جیهان و عیراقیشدا، كاتێك دەڵێین كێشەی ژینگە، تەنیا باس لە یەك كێشە ناكەین، بەڵكو قسە لەسەر سووڕێكی تەواو قەیران دەكەین، ئەگەر عیراق بە نموونە وەربگرین، زیادبوونی بەرهەمهێنان لە نەوت و غازدا بێ ئەوەی حساب بۆ كاریگەرییەكانی لەسەر ژینگە بكرێت، دەبێتە هۆی كەمبوونەوەنی رووپۆشی سەوزایی، سەرەنجام پلەی گەرما بەرز دەبێتەوەو هەموو ئەوانەش دەبنە هۆی ئەوەی خواست لەسەر كارەبا زیاد بكات بۆ فێنکكردنەوەی ماڵەكان، هەروەها دەبنە هۆی زیادبوونی پێویستیی ئاوو لە پاڵ زۆربوونی پانتایی بیاباندا كێشە لە دابینكردنی خۆراكدا سەر هەڵدەدات، كەمیی ئاوو كارەباش وا دەكات كێشە لە دابینكردنی یەكەی نیشتەجێبووندا دروست ببێت، لە ئەنجامی ئەو كێشەیە دیاردەی دروستكردن و فراوانبوونی گەڕەكە هەژارنشین و هەڕەمەكییەكان زیاد دەكات، ئەمەش دیسانەوە وا دەكات دەستدرێژیی زیاتر بكرێتە سەر سروشت و پانتایی و رووپۆشی سەوزایی كەمتر بێتەوە، جۆگە و جۆگەلەكانی تایبەت بە ئاودێری باو كەم دەبنەوە كە دەیان ساڵە ناوچەكانیان بە سەوزی هێشتۆتەوە، ئەویش بەهۆی دروستكردنی خانووی هەڕەمەكییە لەسەر رێگەی جۆگەكان و سەرەنجام جۆگەكان وشك دەبن.
سیاسەتمەداران و راگەیاندنكاران حەز ناكەن خۆیان لە قەرەی گفتوگۆ كردن لەسەر ئەم وردەكارییە بازنەییەی وێرانبوون بكەن، بەڵكو ئەوان رووكەشانە و سەرپێیانە بابەتەكە وەردەگرن و پەنا بۆ هەرا نانەوەو دروشم و هاندان و وروژاندن دەبەن و كە باس دێتە سەر كەمیی ئاو زۆر بە ئاسانی یەكتر تۆمەتبار دەكەن خۆیان لە ئەسڵی مەسەلەكە دەدزنەوەو بابەتە گرنگەكە باس ناكەن كە دۆسێی ژینگەی عیراقە و لە مەترسیدایە، لە كەمیی كارەباشدا هەمیشە كێشەكە سەر دەكێشێت بۆ گرێبەستی نوێ و دیسانەوە گەندەڵی سەرەنجام هەمووی بە قازانجی سیاسەتمەدارەكان دەشكێتەوە، بابەتەكەش لە هەمان كاتدا بۆ راگەیاندنەكان بەسوودە.
بەڵام دۆسێی چارەسەر كردنی ژینگە كەس خۆی لێ نادات و خۆی ناكاتە خاوەنی، راستییەكە ئەوەیە كە هەتا زیاتر سەرقاڵ بین بە چەلەحانێی سیاسییەوە، ئاستی ئاوی رووبارەكان كەمتر دەكەن و پانتایی بیابانەكان زیاتر دەبن و قەیرانەكانیش قووڵتر دەبنەوە‌و رۆژ بە رۆژیش زیاتر گرنگی دۆسێكە پشتگوێ دەخرێت و لەبیرمان دەچێتەوە كە عیراق پێویستی بە كاری جددی هەیە لە دۆسێی ئاوو كارەبادا.
ئاوڕدانەوە لە قەیرانی ژینگە واتە گۆڕانكاریی گەورە لە ئاوەزی سیاسی و هزرو كەلتووری سیاسی لەسەر ئاستی، هەروەها واتە گۆڕانكاریی لە ئاكارو رەفتاری تاك لە بەكارهێنان و خەرجی و خۆبادان بە تەكنەلۆژیاو بەرهەمەكانییەوە كە ئەمڕۆ ماڵەكانمان پڕ بووە لە توێكڵ و بەرگی نایلۆنی كەلوپەل و كاڵاكان و ژینگەشمان پڕ كردووە لەو شتانە كە لەناو ژینگەدا ناتوێنەوەو بۆ ماوەی دەیان ساڵ و رەنگە سەدانیش دەبنە ژەهر بۆ زەوی.

رێکخستنەوەی ژیان
مرۆڤ پێویستی بە كاتێكی زۆرو هەوڵ و ماندوبوونێكی زۆر هەیە بۆ ئەوەی ژیانی رێك بخاتەوە، بۆ ئەوەی واز لەو هەموو دەستدرێژییە بۆ سەر سروشت بهێنێت، بۆ ئەوەی لە هێزی لە رادەبەدەری تووڕەبوونی سروشت تێ بگات، بۆ ئەوەی لەوە تێ بگات كە سنوورێك هەیە بۆ حەزەكانی كەسانی دەوڵەمەند، ئەوانەی كە پێیان وایە لەبەر ئەوەی پارەیان هەیە بۆیان هەیە هەموو سەرچاوەكانی سروشت بەكار بهێنن و سروشت تێك بدەن، تەنیا لەبەر هەواو هەوەسی خۆیان كە سنووری نییە، ئەوان وا بیر دەكەنەوە كە بە پارە دەتوانن هەموو شتێكی سەر زەوی بكڕن و یاری پێ بكەن، لە كاتێكدا پێویستە هەموومان خۆمان لەگەڵ سروشتدا بگونجێنین، نەك رووبەڕووی ببینەوە، نەك تێكی بدەین تەنیا لەبەر حەزی مرۆڤ، ئەگەر لەوە تێ نەگەین، ئەوا زۆر بە خێرایی لە كارەسات نزیك دەبینەوە، بە تایبەت لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی سەر زەوی و بەرزبوونەوەی ئاستی بەكارهێناندا، لەبەر ئەوە پێویستە حكومەتەكان بابەتەكە بە جددی وەربگرن و كاری جددیشی بۆ بكەن و چارەسەری ریشەیی بۆ بدۆزنەوە.

 146 جار بینراوە