سەرەکی » دۆسێ » لوبنان لەبەردەم تارمایی خولێكی دیكەی شەڕی ناوخۆدا

لوبنان لەبەردەم تارمایی خولێكی دیكەی شەڕی ناوخۆدا

گومان زۆرە كە كەیسی تەقینەوەكەی بەندەری بەیروتی ساڵی پار و دادوەری كەیسەكە، سەرباری مەینەتییە ئابووری ‌و سیاسی ‌و ئیدارییەكانی لوبنان، جارێكی دیكە ئەو وڵاتە بباتەوە بەرەو رۆژە سەختەكانی شەڕی ناوخۆ كە لە سێ قۆناغی جیاجیادا ئەو وڵاتەی رووبەڕووی چەندین كوكوژیی ‌و مەرگەسات كردۆتەوە.

شرۆڤەی: جەمال ئارێز

پێكەوە لكاندنی تایفەكان، پشكۆی بن خۆڵەمێشەكە
لە كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهاندا، هاوپەیمانانی سەركەوتوو لەو جەنگەدا، لەسەر میراتی دەوڵەتی عوسمانی لە ناوچەكە، چەند وڵاتێكیان دروستكرد، لەژێر سایە ‌و سێبەری زلهێزە براوەكانی وەك بەریتانیا ‌و فەرەنسا، لەو گەمەیەشدا كە بەچارەنووسی گەلانی ناوچەكە و جوگرافیای ناوچەكەوە كرا، سوریا كەوتە ژێر ئینتیدابی فەرەنساوە.

لەو چوارچێوەیەشدا ساڵی 1920 چەند ناوچەیەكی سوریا دابڕێنراو بەلوبنانەوە لكێندرا ‌و ئەم لوبنانەی بەم نەخشەیەی ئێستا لێ پێكهات، بەڵام لەژێر چاودێریی ‌و سەرپەرشتیی ئینتیدابی فەرەنسیدا مایەوە، تا ساڵی 1943 و خۆپیشاندان ‌و راپەڕینی لوبنانییەكان بە سەرپەرشتی هەریەك لە كەمیل شەمعون ‌و ریاز ئەلسوڵح فەرەنسییەكانی ناچاركرد سەربەخۆیی بدەن بە لوبنانییەكان.

پەیماننامەی نیشتمانی
ئەو دوو سەركردەیە كە یەكێكیان كریستیان بوو ‌و ئەویتریان موسڵمان، پەیماننامەیەكیان راگەیاند بۆ دوورخستنەوەی ئەو وڵاتە لە هەستی تایفەگەریی، لەو رووەشەوە وا رێكەوتن كە سەرۆكایەتی كۆمار بۆ كریستیانە مارۆنییەكان بێت، سەرۆكایەتی حكومەت بۆ عەرەبە سوننەكان بێت، و سەرۆكایەتی پەرلەمانیش بۆ عەرەبە شیعەكان بێت، هەروەك واش رێكەوتن كە سەروەریی لوبنان لەسەروو هەموو ئیعتیبارێكەوە بێت ‌و هیچ لایەكیان نەچنە هیچ بەرەیەكی ناكۆكیی جیهان و ناوچەكەوە كە پێچەوانەی سەروەریی و پێكەوەژیانی لوبنانییەكان بێت، بەڵام لاوازترین خاڵی ئەم پەیماننامەیە ئەوەبوو نەنووسرایەوە و ئیمزا نەكرا لەنێوان لایەنەكاندا، بۆیە زۆربەی ئەو كێشمە كێشە نێودەوڵەتی ‌و ئیقلیمییانەی لە دەرەوەی سنوورەكانی لوبنان روویان دەدا، ئەگەری ئەوەی هەبوو گرفت بۆ پێكەوەژیان ‌و هەستی تایفەگەریی دانیشتووانی ئەو وڵاتە دروست بكات ‌و ئەو پێكەوە ژیانە بخاتە مەترسییەوە.

گەلە كۆمەكێ لە میسر
لە سەرەتاوە لوبنانییەكان دڵیان زۆر بەو پەیماننامەیە خۆش بوو، بە رادەیەك كە موسڵمانە دابڕێنراوەكان لە سوریا هەرگیز داوای گەڕانەوەیان بۆ ژێر سایەی سوریا نەدەكرد، بەو پێیەی لوبنان ببووە قەوارەیەكی دیموكرات لە ناوچەكەدا ‌و سەرەڕای پێناسەكردنی وەك بەشێك لە وڵاتانی عەرەبی، بەڵام لە ناوەوە سیاسەتێكی جیاواز لە هەموو وڵاتانی عەرەبیی پیادە دەكرد.

گەلەكۆمەكەی نێودەوڵەتی بۆسەر میسر لە دوای دوو ساڵ لە شۆڕشی یۆلیۆی 1952ی میسر لە لایەن زلهێزەكانەوە، بووە مایەی جووڵاندنی هەستی نەتەوەیی و ئاینیی عەرەبە موسڵمانەكانی لوبنان ‌و جۆرێك لە ململانێی دروستكرد كە ئەو یەكگرتووییەی نێوان پێكهاتەكانی لەرزۆك كرد، ئەوەش شەڕێكی ناوخۆیی چەند رۆژەی لێ هاتە ئاراوە، بەڵام هەرزوو بە هەوڵی عاقڵمەندانی نیشتمانپەروەری ئەو وڵاتە كپكرایەوە، بەڵام ئەو كوشت ‌و كوشتارەی ئەو چەند رۆژە، پوازێك بوو لە پێكەوەژیانی پێكهاتەكانی لوبنان دراو ئیدی هەرگیز وەك خۆی لێ نەهاتەوە و پەیمانی نیشتمانییەكە بە كردارەكی هەڵوەشایەوە.

كەمیل شەمعون-ی سەرۆكی ئەو وڵاتە بۆ بەدوورگرتنی لوبنان لە تێكەڵ بوون بە جەنگی زلهێزە نێودەوڵەتی ‌و ئیقلیمییەكان هەوڵی زۆریدا نەیارانی لە ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمان بهێنێتە سەر ئەو قەناعەتەی كە نابێت لوبنان لە كێشەی میسر ‌و ئیسرائیل ‌و ئەمریكا ‌و سۆڤێتدا بچێتە هیچ بەرەیەكیانەوە، دوای ئەوەی خرایە دەنگدانی پەرلەمانەوە، تێڕوانینەكەی شەمعون سەركەوتنی بەدەستهێنا، بەمەش پەرلەمانتارە ئۆپۆزسیۆنە عەرەبە موسڵمانەكانی لوبنان سەنگەری ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانیان گواستەوە بۆ شەقام ‌و پەیداكردنی چەكی سەرەتایی بۆ روبەڕوبوونەوەی سیاسەتەكانی سەرۆكی وڵاتەكەیان.

لەو كاتەشدا سوریا و میسر یەكێتیەكی كۆنفیدرالییان بەناوی (وەحدەی عەرەبی) دروستكردبوو، بۆیە لە لایەن ئەو دوو وڵاتەوە چەك دەدرا بە ئۆپۆزسیۆنی لوبنان.

رێبازی شەهاب
ئەو شەڕە ناوخۆییە زیانی زۆری بەو پێكەوەژیانە گەیاند كە چەند ساڵێك بوو لە سایەی پەیماننامەی نیشتمانیدا لەئارادابوو، بۆیە جەنەڕاڵ شەهاب كە یەكێك بوو لە سەركردەكانی سوپا، كودەتایەكی كرد بەسەر سەرۆك شەمعون-دا ‌و دۆخی لوبنانی لەڕووی سیاسی ‌و ئابووریی ‌و ئیدارییەوە گەڕاندەوە بۆ باری ئاسایی ‌و دوای دڵنیابوونی لە گەڕانەوەی دیموكراسییە تەوافوقییەكە، دەستی لە پۆستی سەرۆكایەتی وڵات كێشایەوە ‌و دەسەڵاتی رادەستی سلیمان فرەنجینە كرد ‌و دواتر لە ناوەندە سیاسی ‌و میدیاییەكاندا هەم ستایشكرا و ئەزموونەكەیان ناونا رێبازی شەهاب، هەم سەركۆنەش كرا لەوەی كە وڵاتەكەی بە تەواوی نەگەیاندە كەناری ئارام و دایەوە دەستی قەدەری سیاسەتی پشكپشكێنەی حزبی ‌و تایفی.

فەلەستینییەكان ‌و شەڕی دووەمی ناوخۆی لوبنان
كۆتایی ساڵی 1975 دووبارە گرێ و ئاڵۆزی بەرۆكی لوبنانییەكانی گرتەوە، چەند مانگێك بە دانوستان ‌و دابڕانی سیاسی نێوان پێكهاتەكان ‌و سیاسییەكان بەڕێكرا، بەڵام ئیتر لە سەرەتای ساڵی 1976دا جەنگێكی كاولكارانە بەرۆكی لوبنانییەكانی گرت كە 15 ساڵی رەبەق ئەو وڵاتە پێوەی ناڵاندی ‌و بەگوێرەی ئامارەكان 150 هەزار كوژراوی لێكەوتەوە و بە سەدان هەزار كەسیش ئاوارەی دەرەوەی وڵات بوون ‌و ژێرخانی ئابووریی وڵاتەكەش خاپووربوو.

بە پێی زۆربەی سەرچاوەكان ‌و ئەوەش كە لەسەر ئەرزی واقیع دەبینرا، ئەو جەنگە جەنگی خەڵكانی تربوو لەسەر خاكی لوبنان یەكلایی دەكرایەوە.

رووداوی رومانە ‌و بۆستە
یەكێك لەو هۆكارانەی پشكۆی ژێر خۆڵەمیشی جەنگی ناوخۆی یەكەمی گەشاندەوە، هەوڵێكی شكستخواردووی رێكخراوە فەلەستینییەكان بوو كە ئاوارەی سەر خاكی لوبنان ببوون، كاتێك ویستیان بەیار جومەیل-ی سەرۆكی حزبی كەتائیبی مەسیحی تیرۆر بكەن لە ناوچەی رومانە، لە وەڵامی ئەوەشدا چەكدارانی سەربە گروپی حزبی كەتائیب، پاسێكی فەلەستینییەكانیان لە بازگەیەك راگرت ‌و 27 كەسی تێدابوو، هەموویان لەوێدا كوشت، كە دواتر ئەوە بە رووداوی «بۆستە» ناسرا و ئیتر لێرەوە ئەم كوشتن ‌و تۆڵە كردنەوەیە درێژەی كێشا.

دابەشبوونی لوبنان و كەرەنتینە ‌و دامور
ئەم شەڕەی نێوان فەلەستینییەكان و مەسیحییەكانی لوبنان، دواجار سەری كێشا بۆ شەڕی نێوان موسڵمانان ‌و مەسیحییەكان، بەوەش لوبنان دابەش بوو بەسەر دوو كانتۆندا، یەكێكیان خۆرهەڵاتی لوبنانی مەسیحی نیشین، ئەوی تریان بەری خۆرئاوای موسڵمان نشین.

لە ئەنجامی ئەم دابەشبوونەدا فەلەستینییەكان لە ناوچەی كەرەنتینەدا چوار مەسیحییان كوشت، لە بەرامبەریشدا حزبی كەتائیب كۆمەڵكوژییەكی لە ناوچەی دامور بەرپاكرد ‌و بەهۆیەوە سەدان فەلەستینی كوژران ‌و برینداربوون.

سلێمان فەرەنجینە هانای بۆ سوریا برد
سوریا وەك ئەوەی لە مێژە خوازیاری بانگهێشتێكی لەو شێوەیە بێت، هێزی خۆی رەوانەی لوبنان كرد ‌و هەموو ناوچەكانی بیقاع ‌و تەرابلوسی لە فەلەستینییەكان پاككردەوە ‌و تەنها لە ناوچەی تەل زەعتەر پێنج هەزار فەلەستینی كوشت، وردە وردە سوریا بەناوی پاكسازییەوە زۆربەی خاكی لوبنانی داگیركرد ‌و دەستی نە لەموسڵمان دەپاراست، نە لە مەسیحی ، نە لەلوبنانی ‌و نە لەفەلەستینی، ئەمەش بووە مایەی هەڵگەڕانەوەی رائید بەشیر جومەیل و پەنابردن بۆ ئیسرائیل بەمەبەستی راگرتنی سوپای سوریا.

ئەم ناكۆكییە دۆخی لوبنانی گەیاندە ئەوەی جومەیل فەرەنجینە بگرێت ‌و بە خۆی ‌و كەسوكارییەوە گوللەبارانیان بكات، لە بەرامبەردا سوریا هەر بەردەوام بوو لە پێشڕەوی بۆ قووڵایی لوبنان ‌و جومەیل بە پەلەپڕوزێ وڵاتەكەی بەجێهێشت.

ئیسرائیل دەرفەتەكەی قۆستەوە
ئەم ناكۆكییە ناوخۆییەی نێوان لوبنانییەكان ‌و دەستوەردانی سوریا ‌و لێدانی بنكە و بارەگاكانی رێكخراوی رزگاریخوازی فەلەستین، دەرفەتێكی زێڕینی بۆ ئیسرائیل رەخساند تا بەئاسانی تا خۆرهەڵاتی بەیروت داگیر بكات ‌و بەئارەزووی خۆی پاكتاوی بارەگای رێكخراوە فەلەستینییەكان بكات ‌و كشانەوەشی پەیوەست بكات بە مەرجی نەمانی رێكخراوە فەلەستینییەكان لەسەر خاكی لوبنان.

میشال عۆن ‌و دەركەوتنی ئاسۆیەك بۆ چارەسەر
ئەگەرچی عیماد میشال عۆن بە پشتیوانی سەدام حسێن ‌و چەند سەركردەیەكی تری عەرەب توانی كودەتا بكات ‌و دەسەڵات لە لوبنان بگرێتە دەست، بەڵام هاتنی عۆن هاوكات بوو لەگەڵ سەرهەڵدانی حزبوڵڵا ‌و هاتنە سەركاری سەلیم ئەلحوس وەك سەرۆكی حكومەت لە بەشی خۆرئاوای لوبنان، ئەم لاوازییەی دۆخەكە ‌و ماندوێتی گەلی لوبنان لە جەنگی ناوخۆ رێگەی خۆشكرد بۆ ئامادەكاری بەمەبەستی رێكەوتننامەی تایف لە سعودیە، بەو مەرجەی سوریا بۆ پاراستنی خاكی لوبنان ‌و سنوورەكانی بە 40 هەزار سەربازەوە بمێنێتەوە.

مانەوەی سوریا میشال عۆنی ناچاری هەڵاتن كرد بەرەو فەرەنسا ‌و لەسەر هەمان تاس ‌و حەمامی سێ كوچكەی حكومڕانی تەوافوقی جارێكی تر لوبنان حكومەت ‌و پەرلەمان ‌و سەرۆكایەتی دامەزراندەوە و بڕیاردرا هەموو میلیشیاكان هەڵبوەشێنرێنەوە جگە لە حزبوڵڵا.

سەرەتای سەرهەڵدانەوەی پشكۆی ژێر خۆڵەمێشەكە
لە ساڵانی كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو ‌و سەرەتای سەدەی نوێدا لوبنان لەڕووی ئاوەدانی ‌و گەشەسەندنەوە ئاهێكی بەبەردا هاتەوە بەتایبەتیلە سەروبەندی سەرۆكایەتی رەفیق حەریریدا، خەڵكی لوبنان قۆناغی شەڕی ناوخۆیان بیرچۆبۆوە، بەڵام لە 14 ی شوباتی 2005 دا كە لە كردەوەیەكی تیرۆریستیدا رەفیق حەریری تیرۆركرا، تێیدا پەنجەی تۆمەت ئاراستەی سوریا ‌و حزبوڵڵا كرا، بەو هۆیەوە جارێكی تر پشكۆی ژێر خۆڵەمێشەكە گەشایەوە ‌و لە ژێر گوشاری ناوخۆیی لوبنانییەكان ‌و كۆمەڵی نێودەوڵەتیدا سوریا ناچار بە پاشەكشە كرا لە هەموو خاكی لوبنان، بەڵام ئیتر لەو كاتەوە بەو پێیەی حكومەتێكی سێبەر لەناو لوبناندا شانبەشانی حكومەتە رەسمییەكە لەئارادایە بە سوپای خۆیەوە، ئەگەری سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆیی لەهەموو چركەیەكدا ئەگەرێكی كراوەیە.

تاریق بەیتار و پڕیشکی شەڕی سێیەم
شەڕی ئەو چەند رۆژەی رابردوو كە لەسەر مانەوە یان نەمانەوەی تاریق بەیتاری داواكاری گشتیی لوبنان سەریهەڵدا، زۆر مەترسیدارە، ئەگەرچی زوو بێدەنگیی لێكرا، بەڵام بۆیە مەترسیدارترە لەوانەی پێش خۆی، چونكە هاوكاتە لەگەڵ برسێتی ‌و قاتوقڕیی لوبنان ‌و دەستێوەردانی ئیقلیمی ‌و ناوچەیی زیاتر لە دۆخی لوبناندا، وێرای ئەوەش سەردەمی ئێستا سەردەمی رێكخراوگەلێكی تیرۆریستیی نهێنییە ‌و سۆشیال میدیاش لە ئارادایە كە بچووكترین پڕیشك ئەگەری هەیە گەورەترین ئاگری لێبكەوێتەوە ‌و كوژاندنەوەی ئاسان نەبێت، تا كاراكتەرە سەرەكییەكانی پشتی پەردەی كێشەكە خۆیان ئاشكرا دەكەن لەسەر خاكی لوبنان، چونكە بەشی زۆری ئەوانەی تەقە لە یەكتریی دەكەن، شەڕكەرە راستییەكان نین، بەڵكو هێشتا شەڕی بە وەكالەتە.

 132 جار بینراوە