سەرەکی » ئەدەب و هونەر » من منداڵانی گه‌ڕه‌ك ده‌ناسم

من منداڵانی گه‌ڕه‌ك ده‌ناسم

محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن

(بۆ ئه‌وه‌ی بناسرایتایه‌ ئه‌بوو خاوه‌نی چیرۆكێك بیت) (به‌ڵام ته‌نیا شتێك، كه‌ كه‌سمان سڵمان لێ نه‌ئه‌كرده‌وه‌ مردن بوو) (ئه‌گه‌ر ئینسان توانای گێڕانه‌وه‌ له‌ ده‌ست بدات، هه‌موو شوناسی ئه‌كه‌وێته‌ خه‌ته‌ری فه‌وتانه‌وه‌)
ده‌كرێ ئێمه‌ وه‌ك رۆمانی مێژوویی له‌ منداڵانی گه‌ره‌كی هیوا قادر بڕوانین. له‌ رۆمانی مێژووییشدا، رۆماننووس بۆی هه‌یه‌ میر، پادشا، سه‌ركرده‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌كان وه‌لا نێت و سه‌ربازێكی ساده‌، كاره‌كه‌رێكی كۆشك یان له‌له‌یه‌ك، هه‌ڵبژێرێت و بیكات به‌ (ئه‌ی كاره‌ته‌ر) و هه‌ر له‌ رێی ئه‌م مرۆڤه‌ سادانه‌وه‌، راستگۆیانه‌تر له‌ مێژوونووس و به‌ زمانی ئه‌ده‌ب مێژووی سه‌رده‌مێكی جه‌نجاڵی وڵاتێك بگێڕێته‌وه‌. له‌ حاڵێكدا خودی مێژوونووسان لا له‌م جۆره‌ كاره‌كته‌ره‌ په‌راوێز خراوانه‌ ناكه‌نه‌وه‌ و رۆڵیان به‌ گرینگ نازانن. مێژوونووس، كه‌ خۆی هه‌رده‌م میوانی سه‌ر خوانی سه‌ركرده‌وه‌ و پادشا بێ، هه‌ر له‌ دید و چاوی ئه‌وانیشه‌وه‌ رووداوه‌كان ده‌بینێت و تۆماریشیان ده‌كات.

ژیان له‌ ناو خێزانی گوڵ محه‌مه‌دی منداڵدا، كه‌ خاوه‌ی سێ پووری قه‌یره‌یه‌ له‌سه‌ر ماڵ، ئاسایی ده‌ڕوات. حه‌وشه‌ی ماڵه‌كه‌یان جێی جریوه‌ و كۆبوونه‌وه‌ی چه‌ندان باڵنده‌ی ده‌سته‌مۆیه‌، كه‌ بێ ترس ئه‌وێیان كردووه‌ به‌ لانه‌ و بانه‌. تا ئه‌و رۆژه‌ی (به‌ڵام ئه‌و به‌یانییه‌ زووه‌ی باڵداره‌كان به‌ گویلێبوون له‌ ته‌په‌ی قورس و له‌پڕی باڵی كونه‌په‌پوویه‌ك له‌سه‌ر ئاسمانی ماڵی ئێمه‌، هه‌موویان پێكه‌وه‌ فڕین، پووره‌كانم وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ یه‌كه‌وه‌ كاره‌با گرتبنی له‌ جێگه‌ی خۆیاندا سپی سپی بوون. ده‌ستیان شل بوو.)

تۆ له‌وه‌یان گه‌ڕێ كه‌ كونه‌په‌پوو هیچ ده‌نگی باڵی نایه‌ت. هه‌ر ئه‌و بێده‌نگییه‌شه‌، كه‌ یارمه‌تیی ئه‌م باڵنده‌یه‌ ده‌دات له‌ راوی نێچیره‌كانیدا سه‌ركه‌وتوو بێت. وه‌لێ له‌ زه‌ینی ئێمه‌ی كورد و زۆر له‌ گه‌لانی ناوچه‌كه‌شدا، كونه‌په‌پوو باڵدارێكی شوومه‌، نه‌گبه‌تی و ماڵوێرانی له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێت و كه‌لاوه‌ ده‌خاته‌وه‌. بۆیه‌ به‌ ده‌ركه‌وتنی ئه‌م باڵنده‌یه‌، ئیتر هه‌م باڵنده‌كان لانه‌واز ده‌بن و هه‌میش نه‌گبه‌تی روو له‌و ماڵه‌ و له‌ منداڵانی گه‌ڕه‌كیش ده‌كات. ئه‌م ئاماژه‌یه‌ی نووسه‌ر هیوا قادر، له‌ خۆیدا به‌گه‌ڕخستنی ئه‌فسانه‌یه‌ و له‌ جێی خۆیدایه‌. نووسه‌ر هه‌ر به‌و چه‌ند رسته‌یه‌، به‌ خوێنه‌ری وریا ده‌ڵێ، (كاره‌سات به‌ڕێوه‌یه‌! ئه‌وه‌ بۆیه‌ پووره‌كانی گوڵ محه‌مه‌د به‌ ده‌ركه‌وتنی كونه‌پووه‌كه‌ له‌ جێگه‌ی خۆیاندا سپی سپی ده‌بن!

كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م رۆمانه‌، منداڵانی گه‌ره‌كه‌ میللییه‌كانی شارن، هه‌ر خۆشیانن، كه‌ له‌ شار و له‌ شاخیش مێژوویه‌كی خوێناوی ده‌خوڵقێنن و ده‌یشیگێڕنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی وا ده‌یگێڕنه‌وه‌ مێژوویه‌كی زۆر كۆن نییه‌. ره‌نگه‌ هه‌ندێكمان به‌ شێ له‌و كاره‌كته‌رانه‌ له‌ نزیكه‌وه‌ بناسین و له‌ ناو ئه‌و رووداوه‌نه‌شدا ژیابین. ره‌نگه‌ هه‌ندێكمان رۆڵیشمان له‌و به‌سه‌رهاتانه‌دا هه‌بووبێ. ئه‌وانه‌ به‌ خۆیان و جنێو و زمانی زبر و ناتۆره‌ی دوایانه‌وه‌ (چه‌قه‌ڵ ده‌م، سمه‌ خاڵاوی، ئه‌حه‌ جووجه‌، عه‌به‌ لچه‌، شه‌هابه‌ قه‌موور، ئه‌نه‌ سه‌رخوار، شامیله‌ كوێر، فاته‌ قه‌ره‌ج، سه‌مه‌ده‌ شه‌ل، ئه‌كره‌مه‌ سیس، به‌رزانه‌ خڕه‌… تاد) به‌ خه‌وشی جه‌سته‌یی و هزرییانه‌وه‌، به‌ په‌روره‌ده‌ی سه‌قه‌تیانه‌وه‌، به‌وانه‌شیانه‌وه‌، كه‌ بێ سه‌رپه‌رشت گه‌وره‌بوون و به‌ ناوی دایكیانه‌وه‌ بانگ ده‌كرێن، زاده‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی خۆمانن. ئه‌وانه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی ته‌مه‌ندا گرێ و گۆڵه‌كانیشیان گه‌وره‌تر و توندوتیژییه‌كانیشیان ترسناكتر ده‌بن و كاره‌سات ده‌خوڵقێنن. دڵڕه‌قی، رك و قین، له‌گه‌ڵ چوونه‌پێشه‌وه‌ی ته‌مه‌ن و رۆژگاردا، توندتر و گه‌وره‌تر ده‌بن. تۆڵه‌ی خوێناوی له‌ نه‌یاریان ده‌كه‌نه‌وه‌.

ئه‌م كاره‌كه‌ته‌رانه‌، ته‌نانه‌ت ره‌حم به‌ گیانداره‌ ماڵی و كێوییه‌كانیش ناكه‌ن. كلك و گوێی سه‌گ ده‌كه‌ن و ئازاری مانگا ده‌ده‌ن، كه‌ سه‌رچاوه‌ی خێر و به‌ركه‌ته‌. كابانی ماڵ، رۆژانه‌، وه‌ختێ مانگا ده‌دۆشێ، دوعای خێری بۆ ده‌كات و پێ ده‌ڵێ، (به‌ره‌كه‌ت كه‌یت) كه‌چی ئه‌مان گوانیان ده‌بڕن.

له‌م رۆمانه‌دا، توندوتیژی به‌ راده‌یه‌كی ئه‌وتۆیه‌، خوێنه‌ر بۆی هه‌یه‌ وه‌ك رۆمانی تاوانیش (كریمیناڵیتی رۆمان) پۆلێنی بكات. هه‌رچۆنێك بێ، نووسه‌ر راستگۆیه‌ و بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وی ئه‌وه‌ مێژووی ئێمه‌یه‌. ته‌واوی رووداوه‌كان زاده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمانن و هاورده‌نین. ئه‌وه‌نده‌ هه‌یه‌، هیوا قادر هاتووه‌ وه‌ك ژانری رۆمان، له‌ به‌رگێكی هونه‌ریدا ده‌یانگێرێته‌وه‌. سه‌ره‌تا تاوانه‌كان وه‌ك ته‌مه‌نی كاره‌كته‌ره‌كان بچووكن. له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونی منداڵه‌كاندا و تێكه‌ڵبوونیان به‌ بزاڤی چه‌كداری تاوانه‌كانیش هه‌ڵده‌كشێن. گول محه‌مه‌دی كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی رۆمانه‌كه‌، وه‌ختێ له‌ گه‌رمه‌ی شه‌ڕدا ده‌بینی وا چه‌كدارێكی هاوڕێی، له‌ پشته‌وه‌ ده‌ستی ده‌چێته‌ هاوڕێیه‌كی خۆی، ئیتر نائومید ده‌بێت. كۆڵ ده‌دات، سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و له‌ سوید خۆی دبینێته‌وه‌.

ره‌گه‌زی زمان، كه‌ ده‌سمایه‌ی سه‌ره‌كیی ئه‌دیبه‌، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ زمانی زۆرینه‌ی ئه‌و ئازیزانه‌ی، كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا به‌ ئه‌ده‌بی گێرانه‌وه‌وه‌ سه‌رقاڵن، بێ گرێ و ره‌وانه‌، پێموایه‌ هه‌موو لایه‌ك ئه‌و فاكته‌ ده‌زانن كه‌ به‌ زمانی شاش، رۆمان یان هه‌ر ژانرێكی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی نانووسرێ. ئه‌گه‌ر نووسرایش ته‌مه‌نی درێژ نابێ.

رۆماننووس، سه‌ربورده‌ی كاره‌كته‌ره‌كان، به‌ هه‌موو خه‌وشه‌كانیانه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و ده‌چێته‌ ناو ورده‌كاری و نهێنییه‌كانی ژیانیانه‌وه‌. رووداوه‌كان پاساویان هه‌یه‌. به‌ راده‌یه‌ك له‌ چه‌ند شوینێكدا رێك و ره‌وان ئاماژه‌ به‌ لاقه‌كردن و منداڵبازیش ده‌دات. ژانری رۆمانیش له‌ خۆیدا، هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ی ورده‌كارییه‌كانه‌.

له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌توانین بڵێن، جێی سه‌رنجه‌، كه‌ نووسه‌ر زۆرترین كاره‌كته‌ری له‌ رۆمانێكدا كۆكردۆته‌وه‌، له‌ حاڵێكدا خاڵی به‌ هێزی ئه‌م رۆمانه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كاره‌كته‌ره‌كان هیچیان له‌ یه‌ك ناچن. به‌ جۆرێكی تر بڵێین: خاڵی به‌هێزی رۆمانه‌كه‌ له‌ بینای كه‌سێتیی كاره‌كته‌ره‌كاندا به‌رجه‌سته‌بووه‌. هیوا قادر توانیوێتی به‌ هۆی جیاوازی و تایبتمه‌ندیی ره‌هه‌ندی جه‌سته‌یی، پاشخانی كۆمه‌ڵایه‌تی و باری ده‌روونییانه‌وه‌ كارێك بكات، كاره‌كته‌ره‌كان له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا به‌رجه‌سته‌ ببن و دره‌نگ له‌ بیر بچنه‌وه‌. به‌ كورتی، بینای كه‌سێتی، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ مه‌رجه‌ گرینگه‌كانی رۆمانی سه‌ركه‌وتوو، بۆته‌ مایه‌ی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م ده‌قه‌. هه‌ر به‌وه‌ی كه‌ كاره‌كته‌ره‌كان له‌ یه‌ك ناچن، كارێكی كردووه‌ هیچكامیان زیاد نه‌بن.

ئه‌م كاره‌، وه‌ك له‌ رووی ژماره‌ی كاره‌كته‌ره‌وه‌ جێی سه‌رنجه‌. كاره‌كته‌ره‌كانیش له‌ رووبه‌رێكی جوگرافیایی به‌ریندا ده‌جووڵێن. له‌ تانزانیاوه‌ له‌ ئه‌فریكا ده‌ست پێده‌كات بۆ كیشوه‌ری ئاسیا و كۆڵانه‌ ته‌نگه‌به‌ره‌كانی گه‌ڕه‌كه‌ میللییه‌كانی سلێمانی، تا ده‌گاته‌ سوید. كه‌ له‌ زۆر رووه‌وه‌ له‌ یه‌ك ناچن. هه‌روه‌ك له‌م ده‌قه‌دا كولتوره‌كانیش به‌ناویه‌كدا چوون و به‌ر یه‌ك كه‌وتوون و له‌گه‌ڵ یه‌كیشدا گونجاون. وه‌ك گونجاندنی سیسیلیای سویدی و گوڵ محه‌مه‌دی كورد.

هیوا قادر

 176 جار بینراوە