سەرەکی » ئەدەب و هونەر » حه‌كیمی‌ مه‌لا ساڵح، وه‌رزی‌ دروێنه‌ی‌ مرۆڤ

حه‌كیمی‌ مه‌لا ساڵح، وه‌رزی‌ دروێنه‌ی‌ مرۆڤ

گۆریان هه‌ڵه‌بجه‌یی

پاشخانی‌ رۆشنبیریی و ئه‌زموونی‌ شیعریی حه‌كیمی‌ مه‌لا ساڵح له‌ سه‌ره‌تای‌ هه‌شتاكانه‌وه‌ ده‌سپێده‌كات و له‌و مێژووه‌وه‌ به‌ كێو و به‌نده‌ن و شاخی كۆ به‌ كۆ و ده‌شتی‌ كاكی‌ به‌ كاكی زۆرا گوزه‌ری‌ كردووه‌. به‌ نێو ئه‌و هه‌موو رابردووه‌دا كتێب و نووسین و یاداشت و بیروبۆچوون و به‌دواداچوون بوه‌ته‌ سیمای هه‌میشه‌یی، له‌ ته‌نیشت ئه‌ودا ئه‌و هه‌موو خه‌بات و به‌رخۆدانه‌ كه‌ كردوویه‌تی‌ نه‌ك نه‌بووه‌ته‌ رێگر بۆی به‌ڵكو بووه‌ته‌ هه‌وێن و توانیویه‌تی‌ كارامانه‌ ببێته‌ ئه‌و پێنووسه‌ی‌ به‌ هه‌میشه‌یی چاوه‌ڕوانین بێته‌گۆ و به‌فۆرم و ناوه‌ڕۆكێكی‌ تره‌وه‌ قسه‌ بكات و بنووسێت و شرۆڤه‌ بكات.

یه‌كێ له‌و بوارانه‌ ئه‌زموونی‌ شیعری حه‌كیمه‌، ئه‌و هه‌ركات زمانی‌ وه‌ك شیعر هاتبێته‌ ته‌حریر ئه‌وا نه‌وتراوی‌ كردوه‌ته‌ وترا و نه‌نووسراوی‌ كردووه‌ته‌ نووسراو، خوێنه‌ری‌ وا لێكردووه‌ له‌گه‌ڵ ته‌واو بوونی‌ شیعره‌كه‌یدا بڵێت ده‌ستخۆش و خامه‌ت به‌ بڕشتتر بێت.

یه‌كێ له‌ ئه‌زموونه‌كانی‌ ده‌خاله‌تی‌ شیعریانه‌ی‌ ئه‌و بووه‌ له‌ كاره‌ساتی‌ كیمیابارانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ هاتووه‌ ناوی‌ وه‌رزێكی‌ له‌باره‌ سروشتییه‌كه‌ی‌ خۆی‌ گۆڕیوه‌ و ناوی‌ ناوه‌ وه‌رزی‌ دروێنه‌ی‌ مرۆڤ، ئه‌و له‌ ده‌قه‌كه‌دا كه‌سێكی‌ ئارام نییه‌ و به‌ گژ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌دا ده‌چێته‌وه‌ كه‌ دوژمنانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ كردوویانه‌ته‌ واقیع و پاساو بۆ كۆمه‌ڵكوژی‌ ده‌هێننه‌وه‌. له‌ كاتێكدا هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌بجه‌یه‌یه‌ كه‌ حه‌كیم جوانییه‌كان و سه‌روه‌رییه‌كانی‌ به‌چاوی‌ خۆی بینیوه‌ یان خوێندوه‌ته‌وه‌.

حه‌كیم جیا له‌ ئه‌زموونه‌كانی‌ تری شیعری شاعیرانی‌ تر به‌سه‌ر فارگۆنه‌كه‌دا جۆرێتر گوزه‌ر ده‌كات، له‌ناو قۆزاخه‌یه‌ی ئه‌و وه‌رزه‌ی‌ كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌بێته‌ بوونێكی‌ جه‌سته‌ خوێناوی‌ و بنیاده‌مێكی‌ دڵشكاو و ماندوو.

***
شه‌كه‌ت و تازێبار ده‌قێك ده‌نووسێت كه‌ سه‌ره‌تایه‌كی‌ دراماتیكی‌ هه‌یه‌ و فلاشباكی‌ زیهنی‌ ده‌باته‌وه‌ بۆ پێش فتوحات و له‌وێوه‌ دانه‌ دانه‌ی‌ ته‌سبیحه‌كه‌ی‌ ده‌هۆنێته‌وه‌.

ئه‌و وه‌رزه‌ لای‌ حه‌كیم پێی ده‌وترێت (وه‌رزی‌ دروێنه‌ی‌ مرۆڤ) راستی‌ له‌وه‌دایه‌ له‌ نێو فه‌رهه‌نگ و كه‌ڵچه‌ری‌ كوردیدا ناوێك نییه‌ به‌و ناوه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ شاعیره‌ دێت و وێنایه‌كی‌ تر كه‌ رووداوێكی‌ له‌پشته‌وه‌یه‌ بۆمان ده‌خوڵقێنێ و پێمانده‌ڵێت له‌ مێژووی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ مندا ده‌ورانێك بوو ژیان سروشتی‌ گۆڕا و ئێستاشی له‌گه‌ڵ بێت رووداوه‌كان وه‌ك تارمایی و وه‌ك ده‌یه‌ها دیمه‌نی‌ ترسناك بوونه‌ته‌ وێنه‌ و بڕستی‌ لێبڕیوم، ئه‌و وه‌رزه‌ گوڵشه‌ن و مێرگ و كانی‌ و مه‌زرا رێڕه‌وی‌ ئاسایی خۆیان له‌ ده‌ستتدا و شار بووه‌ مه‌رگه‌سات و ئاه و نزووله‌ی‌ خه‌ڵكی‌ بیتاوان تا كه‌شكه‌لانی‌ فه‌له‌ك ده‌ڕۆشت.

ئێمه‌ی‌ خۆرپه‌رست
عاشقێ بوین بژێویمان له‌ سه‌ر گزنگ بوو
ویژدان په‌رستگایه‌ك بوو
نوێژمان تیا ئه‌كرد بۆ ستایشی رووناكی‌
وه‌فا كاكڵه‌ گوێزێك بوو رۆژومان پێده‌گرت
بۆ په‌رستنی‌ هه‌تاو
بۆ رۆشنكردنه‌وه‌ی‌
شه‌قامه‌ تاریكه‌كانی‌ بێ ئومێدی‌

بونیادی‌ ئه‌م ده‌قه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ و له‌ رووی‌ زمانه‌وه‌ هاوسێ یان بڵێم نزیكه‌ له‌ بونیادی‌ زمانی‌ گشتی‌ و ئاوێته‌ بوون له‌ گه‌ڵیدا سانایه‌، مه‌یل و خه‌یاڵی خوێنه‌ر له‌م ده‌قه‌دا ئه‌و هه‌ڵدێر و ته‌ڵه‌زمه‌ نییه‌ كه‌ هه‌ندێ ده‌قی ئه‌بستراكت دروستی‌ ده‌كات و ده‌تباته‌ حه‌وت ته‌به‌قه‌ی‌ ئاسمان و ده‌تهێنێته‌وه‌.

له‌ رووی‌ فۆرمه‌ڵه‌ی‌ دووه‌مه‌وه‌ كه‌ جوگرافیای ده‌ق و مۆسیقا و ریتم و داله‌كان و… هتد هه‌موو ئه‌م پێكهێنه‌رانه‌ به‌ جۆرێكه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ئه‌زموونی‌ خودی‌ شاعیر و خوێنه‌ر بروسك ئاسا له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌كه‌دا به‌رچاوی‌ رۆشن ده‌بێته‌وه‌ و وێنه‌كان ده‌بینێ و ئه‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ناو توونا و توونه‌كانی‌ مێژوو.

ساته‌وه‌ختی‌ ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ ده‌ق حاڵه‌تێكی‌ نۆستالیژی هه‌یه‌ ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ پێش فتوحات و په‌یڕه‌وكردنی‌ گه‌لی كورد له‌ ئاینی‌ زه‌رده‌شتی‌، كه‌شی ئاینی‌ چیانشین و پیرۆزی‌ خۆر له‌و ئاینه‌دا تا ئاستی‌ په‌رستن و پاكیزه‌یی رۆحی‌ مرۆڤ، و دواجار ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ به‌ ساته‌ وه‌ختی‌ كاره‌ساتێك كه‌ نه‌شوه‌ی‌ میتافیزیكی‌ تاكه‌كانی‌ وابه‌سته‌ی‌ ئه‌و مێژوه‌ بووه‌.

گزنگ هێمای‌ خۆرهه‌ڵاتن و ده‌سپێكی‌ رۆژی نوێیه‌ و مرۆڤی‌ كۆمه‌ڵگای‌ سه‌ره‌تایی عاشقانه‌ لێی روانیوه‌، سپێده‌ ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ی‌ یه‌كه‌مه‌، ساته‌وه‌ختی‌ ده‌سبه‌كاربوونی‌ به‌ری‌ ره‌نج و تیكۆشانه‌، ئه‌و ده‌ڵێت كۆمه‌ڵگایه‌ك بووین ویژدان كایه‌یه‌كی‌ گرنگ و پڕ به‌های‌ مرۆڤه‌ وه‌ك په‌رستن لێمان ده‌ڕوانی، پیرۆزیه‌كه‌ی‌ به‌و ئاسته‌بوو له‌ بیرو هۆشمانا هاوزه‌مان له‌گه‌ڵ ویژدان وه‌فابوو بووه‌ دوانه‌یه‌كی‌ له‌ یه‌كجیا نه‌بوو و نه‌ریتێكی‌ په‌یڕه‌وكراو بوو.

كاكڵه‌گوێز رزق و رۆزی‌ رۆژوو په‌رستنه‌كانمان بوو، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بگه‌ینه‌ په‌رستشی گه‌وره‌ كه‌ هه‌تاو و خۆره‌. گوێز زاد و رۆزیمان بوو، دیاره‌ خۆریش سه‌رباری‌ سه‌چاوه‌ رووناكییه‌كه‌ی‌ ئه‌و تۆپه‌ڵه‌ ئاگره‌یه‌ كه‌ بووه‌ته‌ هۆكاری‌ ژیان و به‌رده‌وامێتی‌ زینده‌گی‌ ئینسانه‌كان.

ئاگرمان له‌ زیویس ئه‌دزی‌
بۆرۆشنكردنه‌وه‌ی‌
شه‌قامه‌ تاریكه‌كانی‌ بێ ئومێدی‌
***
حه‌كیم دێت له‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ستێره‌ گه‌ش و جوانه‌كان كه‌ ناوی‌ (زیویس)ه‌ ئیلهام وه‌رده‌گرێت و پێمان ده‌ڵێت:

ئێمه‌ گه‌لێك بووین دڕمان به‌ تاریكی‌ ده‌دا و ژیانمان رۆشن ده‌كرده‌وه‌ دور له‌ یه‌ئس و نزیك بوین له‌ هیوا و ئامانجه‌مانمان.

هه‌موو رۆژێ
به‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ی‌ لێوی خۆر
ئاهه‌نگه‌كانمان گه‌رم ده‌كرده‌وه‌

شاعیر وه‌ك راویه‌ك به‌رده‌وامه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ ئه‌و رابردوه‌ و به‌ گوزارشتێكی‌ دراماتیكیانه‌ پێمان ده‌ڵێت ئێمه‌ گه‌لێك بووین عاشقانه‌ ژیانی‌ ئاساییمان ده‌گوزه‌راند پێمان ده‌ڵێت هه‌موو رۆژێ ته‌مبووره‌كان هارمۆنیا ده‌بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كانمان و ئاوازیان یۆ ده‌ژه‌نین، لێوان لێو بوین له‌ ئه‌ڤین.

هه‌ر به‌ تیله‌ی‌ چاوی‌ خۆریش
ئه‌وه‌نده‌ خرۆشی عیشقمان هه‌ڵده‌چوو
وه‌ك شۆڕه‌ بی
هه‌میشه‌ كڕنوشمان بۆ خاك ئه‌برد

بیرتان بێت له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاماژه‌م بۆ ئه‌وه‌ كرد ئه‌م ده‌قه‌ سه‌ره‌تایه‌كی‌ نۆستالیژی‌ هه‌یه‌. بۆ ئه‌وه‌ی‌ جوانی‌ مانگ و ئه‌ستێره‌ و دره‌خت … هتد. له‌ نێو گۆمه‌ مه‌نگه‌كه‌ ببینرێت، دواجار شڵه‌قانی‌ ئه‌و گۆمه‌ مه‌نگه‌ و تێكچوونی‌ هه‌موو جوانییه‌كان و ئاوێته‌ بوونیان له‌ چه‌ندین وێنه‌ی‌ تێكشكاودا، گۆڕا بۆ دۆخێكی‌ تر و ده‌لاله‌تی‌ شیعری‌ حه‌كیمیش گوزارشت كردن بوو له‌ كاره‌سانێك كه‌ خودی‌ شاعیر كاره‌كته‌رێكی‌ راسته‌وخۆ بووه‌ تیایدا.

خۆر و خاك و گیا سێ پێكهاته‌ی‌ ئاینی‌ زه‌رده‌شتین وه‌ك لاولاو په‌لی هاویشتۆته‌ سه‌ر قه‌د و باڵای‌ ئه‌و شۆڕه‌.
***
ئه‌وه‌تا هه‌ر له‌ ساته‌وه‌ختی‌ سپێده‌ و هه‌ڵهاتنی‌ رۆشنایی خه‌ڵكی‌ ئه‌م جوگرافیایه‌. هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی‌ خۆر ده‌یدا له‌ زه‌وی‌ ئه‌وان به‌ بێڵ و پاچ و خاكه‌ناز… هتد. بژێوی‌ ژیانیان له‌ خاك ده‌رده‌هێنا و وه‌ك عاشقێك به‌ وه‌سڵی یاری‌ خۆیان ده‌گه‌شتن و بژاری‌ سینه‌ و ره‌زیان ئه‌كرد.

ئێمه‌ وه‌ك فواره‌ وابوین
چه‌ندێ به‌رز بوینایه‌ته‌وه‌
هه‌ر خوار ئه‌بوینه‌وه‌ بۆ راموسانی‌ خۆڵ
خۆر فێری كردبوین
له‌ قوتابخانه‌ی‌ خۆڵدا
وانه‌ی‌ عیشق بخوێنین
قێر بووبووین
كوڕ و كاڵ سنگی‌ خۆمان ئه‌كرد به‌ رۆژنامه‌ و
هه‌واڵه‌كانی‌ خۆرمان
به‌ هه‌موو كادێنه‌كانی‌ وڵات ئه‌گه‌یاند

شاعیر له‌ رۆخی‌ ئه‌و ده‌ریایه‌دا ناگاته‌ ئه‌وجی‌ مه‌ست بون و جوانییه‌كانی‌ ئه‌و جوگرافیایه‌ی‌ پێی ئه‌وترێت هه‌ڵه‌بجه‌، هێدی‌… هێدی‌ ده‌ڕواته‌ نێو ئۆقیانووسێك كه‌ خۆكرده‌ و خوا كرده‌یه‌. خۆكرده‌یه‌ وه‌ك ئه‌زموونی‌ شیعری‌ و خواكرده‌یه‌ وه‌ك سروشت و پێدراوه‌ گه‌ردوونییه‌كان، ئه‌و خاك و خۆڵ و میتافیزیك ده‌خاته‌ ناو بۆته‌یه‌ك و پێمان ده‌ڵێت:

ئێمه‌ چه‌ند به‌رز بفڕینایه‌، چه‌ندێ دور بمانڕوانیایه‌، دواجار له‌سه‌ر ئه‌و خاكه‌ سنگمان شه‌ق ده‌كرد و به‌ عه‌شقه‌وه‌ زادی‌ خۆمانمان به‌ ده‌ست ده‌هێنا. وه‌ك په‌لكه‌ گیا و شۆڕه‌ بی سه‌رمان له‌ ئاستانه‌ی‌ نیشتمانا نه‌وی‌.
***
خۆر كه‌ دالێكی گرنگ و پایه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ ئاینی‌ زه‌رده‌شتیه‌كانه‌. به‌ ئه‌زموون فێری كردبووین خاك ببێته‌ ماكی‌ هاتنه‌ ژیانمان، له‌وێوه‌ ئیتر خاك و ئاو و خۆر فێری ئه‌وینی‌ ژیانی‌ ئه‌كردین.

خۆر و خۆڵ
دوو گۆی شه‌به‌ق بون
ژیانی‌ ئێمه‌یان
ته‌ژی‌ كردبوو له‌ قاقای‌ تیرۆژ

ئێمه‌ تا ئێستا نازانین له‌ كوێدا بومه‌له‌رزه‌ گه‌وره‌كه‌ رووده‌دات و شڵه‌ژانه‌ سه‌رسامكه‌ره‌كه‌ مه‌ودا و ژینگه‌ی‌ شیعره‌كه‌ ده‌گۆڕێت. ئه‌و تا ئێستا باسی جوانییه‌كان ده‌كات. خۆڵ و خاك دوانه‌ پیرۆزه‌كه‌، سه‌رچاوه‌ی‌ ئیلهام و ئه‌وینی‌ ژیانمان بوو. چ وه‌ك په‌یڕه‌وكارێكی‌ ئاینی‌ و چ وه‌ك ناسیونالیستێك. به‌ جۆرێ ده‌ژیاین خۆشبه‌ختییه‌كانی‌ ژیانمان له‌و تیرۆژه‌ وه‌رئده‌گرت كه‌ له‌ ده‌لاقه‌كانه‌وه‌ ده‌هاته‌ نێو ماڵی‌ دڵمان.

ئێمه‌ ژنانمان لیزگی‌ هه‌تاویان ئه‌كرده‌
ملوانكه‌ی‌ شه‌وانی‌ جه‌م
پیاوانمان شه‌به‌نگیان ئه‌كرده‌ ته‌سبیح و
كۆڕی یا خۆر…خۆر یان گه‌رمه‌ كرد

ئه‌و زه‌مانه‌ ژنه‌ سه‌لاره‌كانی‌ ئێمه‌ پرشنگی‌ خۆر یا تریفه‌یان ده‌كرده‌ ملوانكه‌ی‌ سنگ و گه‌ردنیان، پیاوه‌ به‌ ویقاره‌كانمان به‌ شه‌به‌نگی‌ به‌یانیان سروشه‌ ئاینیه‌كانیان جێبه‌جێ ده‌كرد و مه‌ست ده‌بوون و ئاوێته‌ ده‌بوون له‌گه‌ڵ كۆڕی‌ زیكری (یاخۆر یا خۆر) واته‌ (ئاهورا…ئاهورا) شه‌وانی‌ جه‌میان پیرۆز ئه‌كرد.
***
ئێمه‌ هێند خۆر په‌رست بوین
مانگ ئیره‌یی پێده‌بردین
ئه‌ستێره‌ خۆزگه‌ی‌ پێده‌خواردین
به‌ كورتی‌ ئێمه‌ خۆر له‌ گیانماندا
دۆنای‌ دونی‌ كردبوو

مانگ به‌و هه‌موو نزیكیه‌وه‌ له‌ خۆر، به‌وه‌ی‌ راسته‌ و راست رۆشنی‌ و دره‌وشانه‌وه‌ی‌ خۆی له‌ خۆردایه‌، ئه‌ستێره‌ و كه‌شكه‌شانه‌كان له‌ مانگه‌وه‌ ده‌یجور ده‌بن. هه‌موو ئه‌وانه‌ ئیره‌ییان پێده‌بردین له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و ئه‌وینه‌ی‌ بۆ خۆر هه‌مانه‌. كه‌ له‌ كۆتاییدا دالێكی‌ میتافیزیكی‌ و عاریفێكی‌ حاڵ لێهاتوو ببووه‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ژیانمان و به‌و په‌ڕی‌ بیر و باوه‌ڕ ده‌ژیاین.

ئه‌م رۆچوون و قووڵییه‌ له‌ نێو تونا و تونه‌كانی‌ مێژوودا نه‌وه‌ به‌ نه‌وه‌ دایكزای‌ یه‌كتر بووبوون و له‌ رۆحمانا دۆناودۆنی‌ كردبوو.

ئه‌گه‌ر راستگۆیانه‌ و بوێرانه‌ قسه‌ بكه‌ین ئه‌م چه‌مكانه‌ پایه‌كانی‌ ئیسلام نین، ئه‌ی‌ نهێنی‌ ئه‌وه‌ی‌ شاعیر له‌ نێوان رووداوی‌ كیمیاباران و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی‌ ئیسلامی‌ ئاماژه‌ پێنه‌كردووه‌ و ده‌قی خزاندۆته‌ پێش، فتوحات چییه‌؟

به‌ بڕوای‌ من حه‌كیم هاتووه‌ جوانییه‌ فه‌رامۆشكراوه‌كانی‌ زیندوو كردوه‌ته‌وه‌، هاتووه‌ به‌شێك له‌ جوگرافیایه‌كی‌ كردوه‌ته‌ سه‌رباس و لێی ده‌دوێت، ئه‌و به‌شه‌ش ئاماده‌یی بوونی‌ كاكه‌ییه‌كانه‌ كه‌ ئێستا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بونیان هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌و نێوه‌نده‌شا جه‌ده‌لێك هه‌یه‌، به‌ڵام شاعیر ئه‌وه‌ی‌ نه‌كردوه‌ته‌ كێشه‌ و خودی‌ شیعرچۆن هاتووه‌ته‌ ناو زاكیره‌ی‌ شاعیره‌وه‌ په‌ڕو باڵی‌ نه‌كردووه‌ و پێیوتوه‌ من تۆ ئه‌ده‌نووسمه‌وه‌ چۆن باڵ ده‌گریت ئازادیت و پێ به‌ پێ له‌گه‌ڵتا رێ ده‌كه‌م.
***

لێره‌وه‌ به‌ره‌و نه‌فخی‌ سوور ده‌ڕۆین، مرۆڤایه‌تی‌ رووبه‌ڕووی‌ كاره‌ساتێكی‌ چاوه‌ڕوانه‌كراو ده‌بێـته‌وه‌. ئیدی‌ چاوی‌ كامێراكه‌ی‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ سه‌رگوزه‌شته‌كه‌ی‌ ژیان به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی‌ تر ده‌ڕوا و رووداوێكی‌ خوێناوی‌ و پڕ مه‌رگه‌سات دێته‌ ناو ده‌قه‌كه‌وه‌

دوكه‌ڵێ بوو به‌ زیندانی‌ خۆره‌كه‌مان
دوكه‌ڵه‌كه‌ش سه‌گسارێكی‌
كوڕی كیمیایی قه‌حبه‌ بوو
كیمیایی قه‌حبه‌
به‌ داسی نامه‌ردی‌ له‌ ده‌می‌ به‌هارا
دروێنه‌ی‌ شه‌ره‌فی‌ كردین و
سرودی غروری‌ هه‌ڵواسین به‌ دارا

هه‌ر چه‌نده‌ شیعر به‌رخورد كردنی‌ هه‌ست و سۆزه‌ له‌گه‌ڵ كایه‌كانی‌ ژیانا و فۆرمه‌ڵه‌كرنێتی‌ له‌گه‌ڵ گه‌مه‌ و سیحری وشه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌و ده‌قه‌ شیعریانه‌ی‌ بۆ كاره‌ساته‌كان نووسراوه‌ سیمایه‌كی‌ تووڕه‌ بوون و هه‌ڵشاخانی‌ پێوه‌ دیاره‌ كه‌ له‌گه‌ڵ خودی‌ شیعرا ناته‌بایه‌ و له‌گه‌ڵ گه‌وره‌یی كاره‌ساته‌كان دروسته‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ده‌مارگرژییه‌ شاعیره‌كه‌ چه‌ندێ كارامه‌ و لێهاتووبێت هه‌ر زه‌بری‌ خۆی‌ له‌ شیعریه‌تی‌ تێكسته‌كه‌ ده‌دات.

خۆر كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ئیلهام و ئه‌ڤینی‌ ئێمه‌ بوو، ئێستا ته‌م و دوكه‌ڵێك كه‌وتوه‌ته‌ نێوان سه‌رچاوه‌ی‌ رۆشنایی و سروشته‌وه‌، ئه‌و دوكه‌ڵه‌ش كیمیایی و ژه‌هری مه‌رگه‌، حه‌كیم نایه‌ت وه‌ك ره‌هه‌ندێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م كۆمه‌ڵكوژیه‌ بكات. ئه‌م ئێستا حه‌كیمی‌ ناو مه‌جلیس و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نییه‌، بێ پێچ و په‌نا پێمان ده‌ڵێت (دوكه‌ڵێكی‌ سه‌گسار) له‌ ره‌حمی كیمیایی به‌دڕه‌وشت و به‌د ره‌فتارا له‌ دایكبووه‌ و به‌ڕه‌چه‌ك ده‌چێته‌وه‌ سه‌رئه‌و.
***
ئاخر ئه‌و وه‌رزی‌ چرۆ و شكۆفه‌ و ریتمی‌ ژیانی‌ گۆڕی و كردیه‌ وه‌رزی‌ جۆزه‌ردان و پوشپه‌ڕ وشكۆی‌ شكاندین، ژیان وای‌ لێهات هه‌ڵه‌بجه‌ ئاتاجی‌ به‌ له‌تێ نان بوو، ئه‌و غروره‌ مێژوییه‌ی‌ كه‌ دۆناودۆن بۆمان مابووه‌وه‌ به‌ دارا هه‌ڵواسرا و ژیانی‌ ته‌واو… ته‌واو گۆڕین.

كیمیایی قاحبه‌
ماڵ به‌ ماڵ سامانی غیره‌تی
تاڵان كردین
ژور به‌ژوور به‌ دوو پێی گواوییه‌وه‌
به‌رماڵی‌ سواغ داین و
یه‌ك به‌یه‌ك سه‌ری‌ بڵندی‌ نه‌وی‌ كردین

كیمیایی كه‌ هات ماڵ به‌ ماڵ به‌ دوومانه‌وه‌ بوو، ته‌نانه‌ت ژوور به‌ ژووریش راوی‌ رۆحی‌ ئێمه‌ی‌ ده‌كرد. بوون و ماكی‌ مانه‌وه‌مان له‌ ده‌ستتدا. ئه‌و كه‌ هات فه‌زای‌ گشتی‌ گرته‌وه‌ و به‌و بۆگه‌ن و پیسییه‌ی خۆیه‌وه‌ ئه‌و مه‌تره‌ قوماشه‌شی نه‌بوارد كه‌ جێگاو جێژوانی‌ خودا په‌رستنمان بوو. یه‌ك به‌ یه‌ك شه‌ڵاڵ بووین له‌ شكست.

كیمیایی قه‌حبه‌
دێڕ به‌ دێڕ یادگاریه‌كانی‌ كردینه‌ قه‌ره‌بروت
دانه‌ … دانه‌ وێنه‌ی‌ ئه‌لبومه‌كانمانی‌ سڕیه‌وه‌
ئیتر یادگاریه‌ك نه‌ماوه‌
به‌سه‌رهاتی‌ كۆڵانه‌ پڕ له‌ شه‌وقه‌كانی‌ شار بگێڕێته‌وه‌
ئیتر وێنه‌یه‌ك نه‌ماوه‌
حیكایه‌تی‌ عیشق… جاده‌ پڕ له‌ خه‌نده‌كان
بۆ نه‌وه‌كان بڵێته‌وه‌
***
شاعیر یه‌كێ له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی‌ ئه‌م ده‌قه‌ی‌ له‌گه‌ڵ به‌رئه‌نجامی‌ كاره‌ساته‌كا مامه‌ڵه‌ ده‌كات، بۆ ئه‌م كاره‌ساته‌ روویدا؟ یا كێ بووه‌ به‌ هۆكاری نه‌كردووه‌ته‌ ته‌وه‌ر. ئه‌و هاتووه‌ له‌ دوو ده‌لاقه‌وه‌ تیشكی‌ خستوه‌ته‌ سه‌ر رووداوه‌كه‌. یه‌كه‌م ژیانی‌ ئاسایی و پڕ شكۆ و سه‌رده‌مه‌ زێڕینه‌كه‌ی‌ كردووه‌ته‌ ئایكۆنێك له‌ شاشه‌ گه‌وره‌كه‌دا، دیدی‌ دوه‌م ئه‌م كیانه‌ پڕ جه‌وهه‌ره‌ له‌ به‌رئه‌نجامی‌ ژه‌هر بارانه‌كه‌دا لێكه‌وته‌كانی‌ چی بووه‌؟ ئه‌وه‌ی‌ كردوه‌ته‌ ته‌وه‌ر.

كیمیایی نه‌فره‌تی‌ یادگاریه‌كانی‌ ئێمه‌ی‌ ناڵێت سووتاند ئه‌ڵێ كرده‌ قه‌ره‌بروت. دیاره‌ ئه‌و گوزارشته‌ قووڵتر په‌نجه‌ی‌ خستوه‌ته‌ سه‌ر برینه‌كان. دابڕانێكی‌ وا له‌ نێوانمان دروست بوو یاده‌وه‌ریه‌كانیمان كاڵ بووه‌وه‌. ئه‌رشیفی‌ رابردوومان بزربوو. شار بووه‌ مه‌سكه‌نی‌ وێرانه‌ و كه‌سی تیا نه‌ماوه‌ تا به‌رخورد بكات له‌گه‌ڵ ئه‌و رابردووه‌ پڕ شكۆ و پایه‌دارا. ئێستا وێنه‌كان ته‌نها وێنه‌ی‌ كاره‌ساتن. وێنه‌ی‌ مه‌رگ و هه‌ناسه‌ و واوه‌یلایه‌.

كیمیایی قه‌حبه‌
كۆگای‌ زێوه‌ری‌ كه‌رامه‌تی‌ هه‌ڕاج كردین
به‌رچاك… به‌رچاك ئاڵتونی‌ شه‌رافه‌تی‌
چه‌پاو كردین
كۆڵ به‌ كۆڵ خشڵی شكۆی‌ غاره‌ت كردین
بار…بار هه‌ناری‌ هیممه‌تی‌ ئه‌نفال كردین و
چه‌پك…چه‌پك گوڵباخی غیره‌تی‌ زه‌وت كردین

تێكسته‌كه‌ هه‌ندێ دالی تیایه‌، ئه‌و دالانه‌ ئه‌وانه‌ن كه‌ رۆژانه‌ له‌ رووبه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تیا به‌كار دێت وه‌ك (كۆڵ به‌ كۆڵ، بار…بار، چه‌پك…چه‌پك) هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌كارهێنراوی‌ ساده‌ی‌ ژیانی‌ شه‌قامن، به‌ڵام كاتێك دێنه‌ ناو شیعره‌وه‌ به‌جۆرێكی‌ تر داله‌كان به‌كاردێن. به‌ نموونه‌ له‌به‌رانبه‌ر وشه‌ی‌ كۆگا باس له‌و ماده‌ كیمیاییه‌ پڕ به‌هاو گرنگه‌ ئه‌كات كه‌ خۆمان به‌ده‌ستی‌ خۆمان چه‌پاومان كرد. چه‌پاو ئه‌وپه‌ڕی شڕه‌ خۆریه‌. شكاندنی‌ هه‌موو سنووره‌كانه‌. ئه‌وه‌تا شكۆی‌ مرۆڤ كه‌ به‌شێكی‌ ئاڵتونی‌ مرۆڤه‌كانه‌ به‌ هه‌ده‌ردراوه‌.
***

وه‌ك چاخه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ به‌ردین غه‌زویان كرد .

هه‌نار كه‌ میوه‌یه‌كی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ییانه‌یه‌ له‌ جێكه‌وته‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دانراوه‌ و ئه‌و رۆژه‌ هیممه‌ت و هێز و توانایان لێبڕی. جارێكی‌ كه‌ش گوڵباخ بووه‌ته‌ وشه‌ی‌ جێكه‌وته‌ وعیززه‌ت و شكۆیان زه‌وت كردین.

كیمیایی قاحبه‌
ئینجانه‌كانی‌ كردینه‌ تابوتی‌ گوڵ
په‌نجه‌ره‌كانی‌ نیگامانی‌ خشت رێژ كرد
ژه‌هری‌ كرده‌ پاندانه‌كانمانه‌وه‌
تا ئیتر نامه‌ی‌ دڵداری‌ به‌ هیچ لایه‌كدا نه‌نێرین
شیعره‌ عاشقه‌كانی‌ گۆڕ غه‌ریب كردین و
هه‌رچی‌ ئاوێنه‌ی‌ سۆزمان هه‌بوو ورد و خاش كرد

ئه‌گه‌ر ئه‌م په‌ره‌گرافانه‌ی‌ به‌راورد كه‌ین به‌و په‌ره‌گرافانه‌ی‌ كه‌ حاڵه‌تێكی‌ درامیان هه‌بوو. شاعیر هات وه‌ك راویه‌ك و به‌ زمانی‌ شیعریانه‌ بۆی ده‌گێڕاینه‌وه‌. به‌راوردی‌ كه‌ین له‌گه‌ڵ په‌ره‌گرافه‌كانی‌ دوای‌ كاره‌ساته‌كه‌. به‌ رۆچوونمان تێده‌گه‌ین و ده‌ڵێین به‌ راستی‌ به‌ده‌ر له‌ ره‌چاوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ كیمیایی (…) بوو.

له‌وێڕا و له‌و هه‌ڵه‌بجه‌دا ئینجانه‌كان بوونه‌ گۆڕستان. واته‌ خودی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ گوڵدان و مه‌رگ بارانه‌كه‌ش خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ بوون، ئه‌و پێنووسه‌ی‌ تا دوێنێ نامه‌ی‌ دڵداری‌ و ئه‌ڤینمان بۆ گشت لایه‌ك پێده‌نووسی. كه‌ لێره‌دا به‌ مانا (ناسیۆنالیستیه‌كه‌ ) دێت. زمانی‌ له‌ گۆكه‌وت و ژه‌هرخوارد كرا.

شیعره‌كانمان له‌گه‌ڵ جه‌سته‌ ژه‌هراویه‌كانماندا گۆڕ غه‌ریب بوون. سه‌ری‌ بێنازیان نایه‌وه‌. سۆز و میهره‌بانیمان وه‌ك ئاوێنه‌یه‌ك ورد و خاش بوو. دواجار هه‌ر یه‌ك له‌و پارچه‌ شكاوانه‌ بوونه‌ هه‌ڵگری‌ وێنه‌ی‌ كه‌سێكمان.
***
كیمیایی قاحبه‌
مرواری‌ هه‌ڵبه‌ستی‌ مه‌وله‌وی‌
كردینه‌ پاموره‌ی‌ ده‌ڵه‌شڕێكی‌ عه‌فه‌ج
به‌ ته‌غار ئاقیقی هه‌ڵوێستی‌ ئه‌حمه‌د موختاری
به‌ به‌لاش گواسته‌وه‌ سه‌حاجی‌

كمیایی به‌د فه‌ساڵ دوور له‌ به‌ها مرۆییه‌كان هه‌ڵه‌به‌سته‌كانی‌ مه‌وله‌وی‌ وه‌ك وشه‌یه‌ك نا، وه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌ك و ده‌ڤه‌رێك نا. وه‌ك گه‌ردونێكی‌ گه‌وره‌ی‌ شیعر و ئاوی‌ زه‌م زه‌می‌ هه‌رگیز وشك نه‌كردوو. به‌ڵێ شیعره‌كانی‌ ئه‌و مه‌وله‌وییه‌یان كرده‌ پاوه‌ن و ئاڵاندیان له‌ پاوپوزی‌ سۆزانییه‌كانی‌ عه‌فه‌ج.

دیاره‌ نه‌وه‌كانی‌ پێش راپه‌ڕین باش ده‌زانن ئه‌و وشه‌یه‌ مانای‌ چی؟ لێكه‌وته‌كانی‌ كیمیایی هه‌ڵوێسته‌ جوانه‌كانی‌ ئه‌حمه‌د موختاریان بێ هیچ به‌رانبه‌رێك و به‌ به‌لاش گواسته‌وه‌ شه‌وه‌ سووره‌كانی‌ به‌عس له‌ سه‌حاج.

كیمیایی قاحبه‌
خڕخاڵی‌ هۆنراوه‌ی‌ گۆرانی‌
له‌ ره‌واف كرده‌ پێی سۆزانی‌
ئاخ بڵێم چی كیمیایی قاحبه‌
ئێمه‌ ته‌نها گوناهمان ئه‌وه‌ بوو
ده‌فته‌ری‌ دڵمان پڕ كردبوو له‌ وێنه‌ی‌ خۆر
پرشنگمان كردبوه‌ میحرابی مزگه‌وتی‌ ژیان و
له‌ عاشقێكی‌ ساده‌ و دڵپاك به‌ولاوه‌

***

هیچی تر نه‌بوین
ئاخ بڵێم چی‌ كیمیایی قاحبه‌

له‌ چواچێوه‌ی‌ ئه‌و شیعرانه‌ی‌ كه‌ بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ نووسراوه‌ كه‌م شاعیر هه‌یه‌ وه‌ك حه‌كیمی‌ مه‌لا ساڵح به‌و جۆره‌ یاخی‌ بوونه‌ به‌و هستریایه‌، پڕ به‌ گه‌روی‌ نه‌فره‌تی‌ له‌و كاره‌ساته‌ كردبێت. پێم وایه‌ ئه‌وانه‌ی‌ رابردووی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌ناسن و هه‌ڵه‌بجه‌یان بینیوه‌. ئه‌وان ده‌زانن كیمیایی چ گۆبه‌نێكی‌ ناوه‌ته‌وه‌. چ كاره‌ساتێكی‌ جه‌رگبڕی هێنایه‌ ئاراوه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئاساییه‌ و چاوه‌ڕوانكراوه‌ هه‌ر كه‌س بێت و هه‌ر فاكته‌رێك ئه‌م گوڵشه‌نه‌ی‌ به‌ ده‌ردی‌ ئه‌و گوڵخه‌نه‌ به‌رێت ئاوا و به‌و شێوازه‌ نه‌فره‌تی‌ لێبكرێت.

له‌ كۆتایی ئه‌م ده‌قا شاعیر ره‌وایه‌ وه‌ك سروشتی‌ ده‌قه‌كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ به‌رئه‌نجامه‌كانا بكات و بڵێت:

كیمیایی شیعره‌كانی گۆرانی‌ كرده‌ خڕحاڵی‌ سۆزانییه‌كانی‌ ره‌واف (ره‌واف شوێنێكه‌ كورده‌ شۆڕشگێڕكانیان ده‌گواسته‌وه‌ بۆی‌ و ئه‌وه‌ی‌ خوا و مرۆڤایه‌تی‌ پێی ناخۆش بوو رووی‌ ئه‌دا و ئه‌وه‌ی‌ به‌عس و عه‌قڵی عروبه‌ لای‌ ئاسان بوو ده‌بوه‌ واقیع.)

ئه‌و ئه‌ڵێ كیمیایی قاحبه‌ چیت پێ بڵێم؟ ئێمه‌ قه‌بیله‌یه‌كی‌ بێ گوناه بووین. به‌رائه‌تمان لێئه‌چۆڕا، به‌ تیشكی‌ خۆر پرچه‌كانمان ده‌هۆنیه‌وه‌. پرشنگمان كردبوه‌ میحراب. ساده‌ و بێگوناه بوین.

ئیمه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بووین و به‌و هه‌موو خه‌سڵه‌ته‌ جوانه‌وه‌ هاتیت و ئه‌وه‌ت له‌گه‌ڵ كردین، مرۆڤایه‌تی‌ تا هه‌تا هه‌تایه‌ نه‌فره‌تی‌ لێده‌كات، تێكسته‌كه‌ به‌م پرسیاره‌ بێ كۆتایه‌ جێمان دێڵێ و پێمان ده‌ڵێت ئاخ بڵێم چی كیمیایی قاحبه‌؟

 153 جار بینراوە