سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » مۆدێلی‌ كوده‌تای لەم جۆرە ماوه‌؟

مۆدێلی‌ كوده‌تای لەم جۆرە ماوه‌؟

*زۆر له‌ مێژه‌ و ته‌نانه‌ت له ‌ده‌ستپێكی‌ مێژوو و ژیان له‌سه‌ر ئه‌م گۆی‌ زه‌وییه‌وه‌ مرۆڤه‌كان بۆ گه‌یشتن به ‌ده‌سه‌ڵاتی‌ ره‌ها و تاكڕه‌ویی‌ و به‌ناو شكۆمه‌ندی‌ كه‌سی‌ یان خێزان و بنه‌ماڵه‌ یان عه‌شیره‌ت و هۆز یان وڵات یان حزبێكی‌ سیاسی‌، هێنده‌ی‌ په‌نایان بۆ جه‌نگ و كوشتار و ململانێی‌ ناڕه‌وا و تیرۆر و تۆقاندن و كوده‌تا به‌ خوێناوی‌ و سپییه‌وه‌ بردووه‌، نیو هێنده‌ په‌نایان بۆ دیالۆگ و دیموكراسی و مامه‌ڵه‌ی‌ ئاشتیانه‌ و لێكتێگه‌یشتن نه‌بردووه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م دیارده‌ نامۆ و قێزه‌ونه‌ به‌درێژایی‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تی‌، تائێستا و له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست و یه‌كه‌می‌ زاینیشیدا هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و ماوه‌ نا ماوه‌یه‌ك لێره‌ و له‌وێ‌ دووباره ‌ده‌بێته‌وه‌ و به‌ خوێناویترین شێوه‌، وای لێهاتووه‌ بۆته‌ جۆره‌ مۆدێلێك بۆ گه‌یشتن به ‌ده‌سه‌ڵات و خاوه‌نه‌كانیشیان خۆیان به‌ پاڵه‌وان و رزگاركه‌ر داده‌نێن و كوده‌تاكانیشیان به‌ شۆڕش ناوده‌به‌ن.

كوده‌تاكان ره‌وایه‌تیان هه‌یه‌؟
*كوده‌تا سه‌ربازییه‌كان یان ته‌نانه‌ت ململانێ‌ خوێناوییه‌كان، هه‌روه‌ها جه‌نگ و داگیركارییه‌كانیش له ‌سه‌رده‌مانێكی‌ پێش مێژوو یان سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاست و ئه‌و قۆناغانه‌ش كه‌ مرۆڤایه‌تیان تیادا خه‌مڵیوه‌، موتوربه‌كراون به‌ بیروباوه‌ڕ و بنه‌ما دیموكراتی‌ و مرۆڤدۆستانه‌كان و كاری‌ پێكه‌وه‌یی‌ و حوكمڕانی‌ كۆمه‌ڵی‌ و رێزگرتن له‌مافه‌ تایبه‌تی‌ و گشتییه‌كان، تێپه‌ڕاندنی‌ قۆناغی‌ كۆیلایه‌تی‌ و چه‌وسانه‌وه‌ی‌ مرۆڤ بۆ مرۆڤه‌كان، ره‌نگه‌ جۆرێك له‌ڕه‌وایه‌تی‌ هه‌بووبێت، چونكه‌ وه‌ك وه‌ڵامده‌ره‌وه‌یه‌كی‌ بارودۆخ و قۆناغه‌كانی‌ دواكه‌وتوویی‌ بووه‌ له‌ هزر و بیر و تێگه‌یشتنه‌ مرۆڤدۆستییه‌كان، به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ قۆناغه‌كانی‌ پێگه‌یشتن و هه‌ڵكشانی‌ هزر و بیری‌ مرۆڤدۆستی‌ له‌لایه‌ن بیرمه‌ندان و رۆشنگه‌ران و دانایانی‌ سه‌رده‌می‌ خۆیانه‌وه‌، چونكه‌ كۆمه‌ڵگەكانی‌ ئه‌وكات و قۆناغانه‌ هه‌ر هێنده‌ له‌ نرخ و به‌ها مرۆڤایه‌تییه‌كان گه‌یشتبوون و حه‌ز و ویسته‌كانیشیان بۆ داگیركاری‌ و چه‌وساندنه‌وه‌ و زوڵم و زۆر هۆكاری‌ سه‌ره‌كیان بووه‌، بۆ ئه‌نجامدانی‌ ئه‌و كارانه‌ و گرتنه‌به‌ری‌ قێزه‌ونترین و ناشرینترین هۆكاره‌كان، له‌ جه‌نگ و كوشتنی‌ براو و باوك و كوڕ و تۆقاندن و تیرۆر و سه‌رپه‌ڕاندن وبێسه‌ر و شوێنكردن و زینده‌به‌چاڵكردن،، به‌ڵام ئایا ره‌وایه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ و له‌ سه‌ده‌ی‌ بیستویه‌كی‌ پێشكه‌وتن و داهێنان و ته‌كنه‌لۆژیا سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كان و هۆكاره‌كانی‌ په‌یوه‌ندیكردن و زۆری‌ تر، خەڵکێک مابێت پیلانی‌ كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌ په‌یڕه‌و بكات، له‌ناو وڵاتێكدا؟. خۆ ئه‌گه‌ر مابێت ئه‌وا به‌ڕاستی‌ له‌لایه‌ك مایه‌ی‌ شه‌رمه‌زاریی‌ و سه‌ركۆنه‌كردن و له‌لایه‌كیش ئاماژه‌یه‌كی‌ روونه‌ بۆ بیرته‌سكی‌ و دواكه‌وتوویی‌ و بێتوانایی‌ و بێ ئیراده‌ییه‌كی‌ راست و دروست بۆ گۆڕانكاری‌ و هێنانه‌دی‌ كه‌شوهه‌واو قۆناغێكی‌ ئارامتر و گه‌شه‌كردووتر و باڵاتر له‌ قۆناغی‌ هه‌بوو یان پێشتری‌ رابووردوودا.
*ئاشكرایه‌ قۆناغی‌ كوده‌تا سه‌ربازییه‌كان له ‌جیهان و به‌تایبه‌تیش له خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست و كیشوه‌ری‌ ئه‌فریقا و ته‌نانه‌ت ئاسیا و ئه‌مریكای‌ لاتینیشدا، له‌دوای‌ جه‌نگی‌ دووەمی جیهانه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو سه‌ریهه‌ڵدا و به‌تایبه‌تریش دوای‌ دامه‌زراندن یان راگه‌یاندنی‌ وڵاتانی‌ پاش جه‌نگه‌كه‌، بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ له‌ ژێر ده‌سته‌یی‌ ئیمپراتۆریه‌ته‌كانی‌ عوسمانی‌ و …هتد، له‌هه‌ر ناوچه‌یه‌كی‌ جیهاندا. ئیدی‌ كوده‌تا بووه‌ مۆدێل و سیمایه‌كی‌ ده‌یه‌كانی‌ په‌نجا و شه‌ست و حه‌فتاكان و تا هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیستیش به‌رده‌وامیان هه‌بووه‌، وڵاتی‌ واهه‌بووه‌ كه‌متر له‌ ساڵێك چه‌ندین جار كوده‌تای تێدا روویداوه‌، وای لێهاتبوو كوده‌تا ببووه‌ سیمایه‌كی‌ دیاری‌ وڵاتان و كیشوه‌ره‌ هه‌ژار و دواكه‌وتووه‌كان دونیای‌ ئه‌وكات، به‌ڵام هێواش هێواش خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌م جۆره‌ كوده‌تایانه‌ روویان له ‌كه‌می كرد، به‌هۆی‌ كرانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگەكان و تێگه‌یشتن له‌ بنه‌ما مرۆڤدۆستانه‌ییه‌كانی‌ خۆرئاوا و ئه‌وروپای‌ پاش جه‌نگه‌كه‌ و دامه‌زراندنی‌ ده‌یان رێكخراوی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و بره‌ودان به ‌بنه‌ماكانی‌ ئازادی‌ و سه‌ربه‌خۆیی‌ گه‌لان و…هتد. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌م گۆڕانكارییانه‌شدا هێشتا بیرێك یان سه‌ركرده‌یه‌ك ماوه‌ كه‌ په‌نا ببات بۆ كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌.

كوده‌تای سودان
*ئه‌وه‌تا له‌ سودان كه‌ به‌مێژووی‌ خۆی‌ دوای‌ سه‌ربه‌خۆبوونی‌ له‌ساڵی‌ 1956دا، چه‌ندین كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌ خوێناوی‌ (16 كوده‌تای‌ سه‌ركه‌وتوو و سه‌رنه‌كه‌وتوو له‌ ساڵه‌كانی‌ 1957 و1958 و1964 و1969 و1971 و1973 و1975 و1976 و1985 و1989 و1990 و1992 و2019 و سێ جار له‌ ساڵی‌ 2021))ی‌ تیادا رووداوه‌ و نوێترینیان له‌ 25 ئۆكتۆبه‌ری‌ 2021دا روویدا، وه‌كو وتمان ته‌نها له‌م ساڵدا سێ جار هه‌وڵی‌ كوده‌تا دراوه‌. سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی‌ ئه‌م ئه‌نجامده‌رانی ئه‌م كوده‌تایانه‌ بریتیه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ماف و ره‌وایی‌ به‌خۆیان و كوده‌تاكانیان ده‌ده‌ن و جۆره‌ها بیانوی‌ داتاشراوی بۆ دێننه‌وه‌ و به‌ شۆڕش و راستكردنه‌وه‌ی‌ ئاراسته‌كانی ناوده‌به‌ن و ده‌ڵێن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گه‌ل و نیشتمانه‌.
*به‌داخه‌وه‌ كوده‌تاكان له‌م ناوچه‌یه‌دا هێشتا زه‌مینه‌ی‌ له‌باریان هه‌یه‌ و جه‌ماوه‌ری‌ خۆشیان هه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای‌ پێشكه‌وتن و به‌جیهانبوون و تێكه‌ڵاویی‌ و نزیكبونه‌وه‌ی‌ زیاتری‌ كۆمه‌ڵگا مرۆڤایه‌تییه‌كان و هه‌ستكردن به‌جیاوازییه‌ گه‌وره‌ و گرانه‌كانی‌ نێوان كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتوو و هه‌ژار و نه‌خوێنده‌واره‌كانی‌ خۆرهه‌ڵات و له‌به‌رامبه‌ریشدا كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتوو و دیموكرات و ئارام و گه‌شه‌سه‌ندوه‌كانی‌ خۆرئاوا، كه‌چی‌ نیو هێنده‌ بیری‌ كرانه‌وه‌ و دیموكراتی‌ و ئازادیبه‌كان و رێزگرتنی‌ مافه‌كان لایه‌نگر و پشتیوانیان نییه‌ به ‌به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ پڕۆسه‌ به‌ناو دیموكراتییه‌كان و هه‌ڵبژاردنه‌كاندا هه‌ر حزب و سه‌ركرده‌ ماوه‌ به‌سه‌رچووه‌كان و تاكڕه‌و و خۆسه‌پێنه‌كان ده‌رده‌چنه‌وه‌ و زۆرینه‌ی‌ ده‌نگه‌كان به‌ده‌ست دێننه‌وه‌. جا خۆرهه‌ڵاتێكی‌ جه‌هه‌نم ئاسا و خۆرئاوایه‌كی‌ به‌هه‌شت ئاسا بوونیان هه‌یه‌، ئه‌وانه‌ی‌ كوده‌تا ده‌كه‌ن به‌نیازی‌ ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگەكانیان به‌ره‌و ئه‌و به ‌هه‌شته‌ خۆرئاواییه‌ ئاراسته ‌بكه‌ن و دیمو‌كراسی راسته‌قینه‌ بچه‌سپێنن، به‌ڵام ته‌نها دوای‌ خۆ قایمكردن و سه‌پاندنی‌ ده‌سه‌ڵاتیان پاش ماوه‌یه‌كی‌ كه‌م با ده‌ده‌نه‌وه‌ به‌لای‌ دیكتاتۆری و تاكڕه‌ویی‌ و گه‌نده‌ڵی‌ و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگەكانیان.

 299 جار بینراوە