سەرەکی » وتار » گۆڕانكارییەكانی ئاووهەوا و پەنابەر و ئاوارەی ژینگەیی

گۆڕانكارییەكانی ئاووهەوا و پەنابەر و ئاوارەی ژینگەیی

پ. د.جەزا تۆفیق تالیب*

شۆڕشی پیشەسازی لەگەڵ هەموو خاڵە پۆزەتیڤەكانیدا، كە بووە هۆی گۆڕانكارییكردن لە رەوتی ئابووریی و كۆمەڵایەتی مرۆڤایەتی و گواستنەوەی جیهان بۆ قۆناغێكی پێشكەوتوو، بەڵام لەگەڵیشیدا چەندین كێشەی ئابووریی و ژینگەییش سەریانهەڵدا كە لەپێش ئەم شۆڕشە جیهانیەدا لەئارادا نەبوو، بۆ نموونە گۆڕانكارییەكانی ئاووهەوا، یەكێكە لەو دیاردە مەترسیدارانەی كە ئێستا بەرۆكی سەرجەم جیهانی گرتووە، ئەویش بەهۆی بڵاوبوونەوەی بەربڵاوی هەرێمە پیشەسازییەكان و زیاد لە پێویست بەكارهێنانی سەرچاوەكانی وزەی (نەوت و خەڵوز و غاز)، بەشێوەیەك كە جگە لە بیركردنەوە لە دەستكەوتنی قازانج، بیركردنەوەیەكی ئەوتۆیان لە بابەتی پیسبوونی ژینگە نەكردۆتەوە و لە دەرەنجامدا هێدی هێدی بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرمییەوە بووەتە دیاردەیەكی جیهانی و بەهۆی قەتیسبوونی پلەكانی گەرمیەوە سیستمی ئاووهەوای جیهان گۆڕانی نائاسایی بەسەردا هاتووە.

سەرەتای بایەخدان بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرما
سەرەتای بایەخدان بە بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما دەگەڕێتەوە بۆ زانای فەرەنسی (فۆریە) كە لە ساڵی 1827دا جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ئەو بۆشاییەی كە لە دەرەوەی زەوییە زۆر ساردە و ئەوە بەرگی زەپۆشە دەمانپارێزێت لە بەستن، ئەوەشی روونكردەوە كە بەرگی زەپۆش وەكو خانوویەكی شوشە وایە گەرمی پێویست بۆ سەر زەوی مسۆگەر دەكات، پاشان لە ساڵی 1850 زانای ئینگلیزی (جۆن تندڵ) شیكردنەوەی بۆ غازەكانی نێو هەوا كرد و بۆی دەركەوت كە غازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن CO2 هۆكاری سەرەكی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی سەر زەوییە، پاشان زانای سویدی (ئارینیۆس) لە ساڵی 1897 ئەوەی راگەیاند، كە بەهۆی زیادبوونی چالاكییە پیشەسازییەكان و فڕێدانی بڕێكی یەكجار زۆر لە غازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن بووەتە هۆی زیاتر بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرمی سەر رووی زەوی (1) و لەگەڵیدا دیاردەی خانووی شووشە كە لەسەرەتادا وەك دیاردەیەكی سروشتی وابوو، گۆڕدرا و بەهۆی زیاد لە فڕێدانی غازە گەرمكەرەكانەوە دیاردەكە بوو بە دیاردەیەكی مەترسیدارتر كە بە قەتیسبوونی گەرمی ناودەبرێ، كە بریتییە لە بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما بە بەردەوامی لە چینی (ترۆپۆسفیر)ی نزیكی سەرزەوی، ئەویش بەهۆی چالاكییە پیشەسازیی و ئابوورییەكانی مرۆڤەوەیە، كە بە بەردەوامی غازە گەرمكەرەكان فڕێدەدەنە زەپۆشەوە و بەتایبەتی چینی (ترۆپۆسفیر)، بۆ نموونە غازی CO2 كە بەرپرسیاری 50%ی دیاردەی قەتیسبوونی گەرمییە، پاشان غازی میسان CH4 كە بەرپرسیاری 10% قەتیسبوونی گەرمییە، دوای ئەویش غازی دووەم ئۆكسیدی نایترۆجین NO2 كە بەرپرسی 5% ی قەتیسبوونی گەرمییە، هەروەهاچەند غازێكی دیكەش وەك غازی كلوروفلۆرۆ كاربۆن CFC5.

ئەم غازە گەرمكەرانە بوونیان لە هەوادا و بەشێوەیەكی گونجاو و سروشتی پێویستە بۆ هێشتنەوەی پلەی گەرمی زەوی لە 15پلەی سیلیزیدت ئەگەر وا نەبووایە پلەی گەرمی زەوی دادەبەزی بۆ(-18 پلەی سیلیزی)(2)، واتە ئەم غازانە پێویستن بۆ هێشتنەوەی پلەی گەرمی لەسەر زەویی و تا مرۆڤ بتوانێت ژیانی تێدا بەسەربەرێت، لەبەرئەوەی ئەم غازانە رێگەدەدەن كە تیشكی خۆری كورت و مامناوەند بگەنە سەر زەوی، بەڵام رێگرن لە تیشكە گەرمییە شەپۆل درێژەكانی (سەروو سوورەوە) بۆ سەر زەوی كە دەرباز ببن و بچنە بۆشایی دەرەوە، بەم دیاردەیەش دەوترێت: (قەتیسبوونی گەرمی)، ئەم دیاردەیەش لەسەرەتای بوونی مرۆڤەوە هەبووە و دیاردەیەكی سروشتییە و پێویستە تاوەكو مرۆڤ لە ژینگەیەكی ئاووهەوایی ئاساییدا ژیان بەسەربەرێت، بەڵام ئەوەی كە ئێستا دەگوزەرێت زیادبوونی غازە گەرمكەرەكانە لە زەپۆشدا بەڕێژەیەكی زیاد لە پێویست و لە دەرەنجامدا قەتیسبوونی گەرمی بەڕێژەیەكی زۆرتر زیادیكردووە و پلەی گەرمی سەر زەوی بەرزبووەتەوە و بووەتە هۆی گۆڕانكاری لە سیستمی ئاووهەوادا و دیاردەكانی وشكەساڵی و كەمبارانی زۆر ناوچەی جیهانی گرتۆتەوە، بەڵام لەچەند ناوچەیەكی جیهاندا دیاردەی لافاو و بارانی بەلێزمە بووەتە هۆی نقومبوونی چەندین گوند و مەزرا و وێرانكردنی سەرجەم دامەزراوەكان، بەمەش جۆرێك لە نائارامی و وێرانكردن و ئاوارەبوونی هێناوەتە ئاراوە.

پەنابەر و پەنابەری ژینگەیی
چەمكی گشتی دیاردەی پەنابردن (لجوء)، دیاردەیەكی مرۆییە و بەدرێژایی مێژوو هەبووە، زیاتر پەیوەست بووە بە هەستكردن بە ترس و هەڵهاتن بۆ شوێنێكی پارێزراو، جا ئەو هەڵهاتنە بەهۆی سیاسی یان ئابووریی یان كۆمەڵایەتیەوە بێت، ئەم دیاردەیەش لەكاتی هەردوو جەنگی جیهانی یەكەم و دووەمدا زیادیكرد و بووەهۆی بایەخدانی نێودەوڵەتی بەم دیاردەیە، ئەویش لەڕێگەی بەستنی پەیماننامە و راگەیاندنی نێودەوڵەتی و داڕشتنی چەندین یاسا بەمەبەستی چارەسەركردن و كەمكردنەوەی ژمارەی (پەنابەران) و دەستەبەركردنی مافەكانیان، ئەوەبوو رێكەوتنامەی جنێف ی پەنابەران لەساڵی 1951 دا مۆركرا و بووە بەردی بناغە بۆ چەندین رێككەوتنامەی هەرێمی كە لە كەیسی پەنابەرییان دەكۆڵییەوە.

زاراوەی(پەنابەر)لەسەرەتای سەدەی بیستەوە هاتە گۆڕێ كە مەبەست لێی ئەو كەسانەن كە نیشتمانی خۆیان بەهۆی جەنگەوە بەجێدەهێڵن، پاشان زاراوەكە فراوانتر بوو، ئەوانەشی دەگرتەوە كە هەڵگری رەگەزنامەی وڵاتی خۆیانن دووچاری چەوساندنەوە بوونەتەوە، بەهۆی نەریت و ئایین و ئینتمابوون بۆ گروپێكی كۆمەڵایەتی، بەمەش (پەنابەر) بەگوێرەی مادەی یەكەمی بڕگەی (2)رێكەوتننامەی تایبەت بە دۆخی پەنابەرانی ساڵی 1951 (بەو كەسانە دەوترێت كە مەترسیان دەكەوێتە سەر و دووچاری چەوساندنەوە دەبن بەهۆی بنەچە و ئایین و رەگەزنامە و ئینتمای بۆ گروپێكی كۆمەڵایەتی دیاریكراو یان بەهۆی رای سیاسییەوە یان رەگەزنامەی وڵاتەكەی خۆی لەدەستداوە و لەدەرەوەی وڵاتی خۆیەتی و ناتوانێ بەهۆی ترسەوە بگەڕێتەوە وڵاتی خۆی) واتە لەم كاتەدا پەنابردن هۆكاری سیاسی و ئاینی و نەتەوەییەو و دەكەوێتە ژێر ركێفی پەنابەری مرۆیی و رێككەوتنامەی پەنابەری ساڵی 1951ەوە.

پەنابەری ژینگەیی
پەنابەری ژینگەیی، بەهۆی روودانی گۆڕانكاری ژینگەییەوە لە وڵاتی رەسەنی خۆیاندا، پەنا بۆ وڵاتی دیكە دەبات، چونكە مانەوە و ژیان بەسەربردن لە وڵاتی خۆیاندا ئەستەمە، بەمەش ئەم جۆرە پەنابەرانە، ناكەونە كایەی رێكەوتنامەی پەنابەرانەوە، چونكە هۆكاری پەنابەرێتیان ئاینی و نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی و سیاسی نییە.

پەنابەری ژینگەیی ئەو كەسەیە كە بەهۆكاری گۆڕانی ئاووهەوا و ژینگە و گۆڕانكاری جیۆلۆجی لەشوێنی نیشتەجێبوونییەوە هەڵدەكەنرێت و دەگوێزێتەوە بۆ شوێنێكی تر.

بۆ یەكەمجار زاراوەی (پەنابەری ژینگەیی) لە حەفتاكانی سەدەی رابردوو لەلایەن زانای ژینگەیی (لیستەر براون) دامەزرێنەری رێكخراوی) WORLD WATCH) ئاماژەی پێكراوە و چووە نێو ئەدەبیاتی سیاسی و ژینگەییەوە3.

پێناسەی پەنابەری ژینگەیی لە راپۆرتی بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكانی پەیوەست بە ژینگە (UNEP) لە ساڵی 1985دا بەم شێوەیە ئاماژەی پێكراوە: ئەو كەسانەن كە ئارەزوومەندانە یان بەزۆر ناچاربوون ناوچەكانیان جێبهێڵن بەهۆی رووداو و ناجێگیری سروشتییەوە، یان ئەوانەی كە بەدەستی مرۆڤەوە روویداوە و كاریگەری لە ژینگە كردووە و بوونەتە هۆی مەترسی لەسەر بوونیان.(4)

بەمەش دانیشتوان ناچاردەبن زێدی رەسەنی خۆیان بەجێبهێڵن و كۆچ بەرەو شوێنێكی دیكە بكەن، كە دەكرێت كۆچكردنەكە لەنێو خۆی وڵاتی خۆیاندا بێت، كە بە كۆچی ناوخۆیی ئەژماردەكرێت، هەندێك جاریش سەختی كارەساتە سروشتییە ژینگەییەكان ناچاریان دەكات سنووری سیاسی نێودەوڵەتی ببەزێنن و رووبكەنە وڵاتانی دیكە، لە هەردوو دۆخەكەدا، هۆكارەكە هەریەكن و خۆیان لە گۆڕانكاریی و كارەسات و ناجێگیرییە ژینگەییەكاندا دەبیننەوە، كە دەكرێت سەرچاوەكانی سروشتی بن یان مرۆیی.

ئاوارە و پەنابەری ژینگەیی
لە ئەدەبیاتی سیاسی و ژینگەیی و یاساییدا ئاماژە بەوە دەدرێت كە ئەو كۆچ و ئاوارەبوونانەی بەهۆی گۆڕانی ژینگەوە دێتە ئاراوە لەناوخۆی وڵاتێكدا روودەدەن، پێناسەی ئاوارەبوونی ژینگەیی یان كۆچی ژینگەییان بەسەردا دەبڕێت، لەم كاتەدا رۆڵی رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان سنووردار دەبێت لەبواری بەهاناوەهاتن و پێشكەشكردنی یارمەتی و رۆڵی سەرەكی دەكەوێتە سەر شانی خودی ئەو وڵاتەی كە كارەساتەكەی تێدا رووداوە.

سەبارەت بە پەنابەری ژینگەیی ئەو كەسانە دەگرنەوە كە سنووری وڵاتی خۆیان بەجێدەهێڵن و روودەكەنە وڵاتێكی تر، واتە سنووری نێودەوڵەتی دەبڕن، لەم كاتەدا پێناسەی پەنابەری ژینگەییان بەسەردا دەبڕێت.

زۆرجار ئاوارەی ژینگەیی نێوخۆ بەهۆی سەختی كارەساتە سروشتییەكانەوە ژمارەیان زۆر زیاد دەبێت و خودی دەوڵەتەكانیان لەتوانایاندا نییە پێداویستییەكانی ئەو ژمارە زۆرەی ئاوارە دابینبكەن و گوشارێكی گەورە دەكەوێتە سەر وڵاتەكانیان، بەم هۆیەوە ئاوارەی ژینگەیی ناوخۆ هەوڵی بڕینی سنووری نێودەوڵەتی دەدەن و لەم كاتەدا دەبنە (پەنابەری ژینگەیی)، لە كۆنگرەی لووتكەی زەوی ریۆدیۆ جانیرۆ لەساڵی 1992 كە لە بەرازیل بەسترا، چوار ناوچە یان هەرێمی ئیكۆلۆجی مۆلەق و مەترسیدار دەستنیشانكرا كە مەترسی وێرانبوونیان لێدەكرێت ئەوانیش بریتین لە:

1. ئەو ناوچانەی ئەگەری بوون بە بیابانبوونی سەختیان لێدەكرێت.

2. ئەو ناوچانەی كە دارستانەكانیان بڕاون و لەناوچوون.

3. ناوچەی كەناراوەكان.

4. دورگە رووتەخت و نزمەكانی هەردوو زەریای هێمن و هندی.

ئەم ئاگاداركردنەوەیەی لووتكەی زەوی ساڵی 1992 ئاماژەیە بەوەی كە دانیشتوانی ئەو چوار هەرێمە مەترسیدارە دووچاری جۆرێك لە ئاوارەبوون و پەنابەرێتی ژینگەیی دەبنەوە و بەمەش جۆرە نائارامییەك چاوەڕوانی دانیشتوان دەكات، بەگوێرەی راپۆرتی یونسكۆی ساڵی 2012 ژمارەی كۆچەرە ژینگەییەكان (30) ملیۆن كەسی تێپەڕاندووە و وا چاوەڕواندەكرێت تا ساڵی 2050 ئەو ژمارەیە بگاتە 216 ملیۆن كەس، ئەمەش مانای وایە كە ژمارەی ئاوارە و پەنابەری ژینگەیی لەزیادبووندایە و ئەوەی تێبینی دەكرێت ژمارەی پەنابەر و ئاوارەی ژینگەیی زۆر زیاترە لە پەنابەری سیاسی.

*پسپۆری جیۆستراتیج و ئاسایشی نەتەوەیی

سەرچاوەكان:

1. بسام محمد مصطفى، دور غاز ثاني اوكسيد الكربون الناتج عن حرق النفط في الاحتباس الحراري و رفع درجة حرارة الارض، مجلة علوم الرافدين ، المجلد (2)، العدد (1)، 2009، ص 174-175.

2. د. كاظم عبدالوهاب حسن الاسدي و حروج هاشم كامل الصالحي، التغيرات المناخية العالمية، مجلة ديالى، العدد(60)، 2013، ص 10.

3. نحم حمزة عبدالرضا حبيب، الوضع القانوني للاجي البيئي في القانون الدولي العام، رسالة ماجستير، كلية الحقوق بجامعة الشرق الاوسط، ص 54.

4. د. حسام عبدالامير خلف، اشكالية اللاجئين البيئيين في القانون الدولي و الحلول المقترحة، مجلة الكوفة، العدد (27)، ص 307.

 91 جار بینراوە