سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » به‌كارهێنانی سیما واتاییه‌كان له‌ شیعری وشه‌ییدا

چه‌ند ده‌قێكی كه‌سان به‌ نموونه‌

به‌كارهێنانی سیما واتاییه‌كان له‌ شیعری وشه‌ییدا

د. شیروان حسێن خۆشناو

هه‌ر له‌سه‌ره‌تای داهێنانی بۆته‌یه‌كی خاوه‌ن كێش و سه‌روادار كه‌ پێی ده‌وترێت هۆنراوه‌، له‌ رووی قاڵب و فۆرمه‌وه‌ چه‌ندین جۆری جیاجیا داهێنراوه‌. هه‌موویان بۆ ده‌بڕینی هه‌ست و سۆزی شاعیرو دونیابینییه‌كانی بووه‌. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر بۆ قۆناغی شیعری كلاسیك دروست بووبێت، بۆ قۆناغه‌كانی تر، به‌تایبه‌ت دوای سه‌رهه‌ڵدانی شیعری ئازاد و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كێش و سه‌روا و خۆ ره‌هاكردن له‌ قاڵبێكی دیاریكراو، فۆرم و تۆبۆگرافیای شیعری به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو گۆڕی، جۆری پێشبینی نه‌كراوه‌ و نه‌بینراوی هێنایه‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی دیوانی شاعیران.
ئه‌گه‌ر له‌ رووی فۆرمه‌وه‌ ئه‌م وه‌رچه‌رخانه‌ ببینین، ئه‌وا له‌ڕووی ناوه‌ڕۆكیشه‌وه‌ چه‌شنی جیاوازی داهێنان و نوێگه‌ری ده‌بینین. ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌مانه‌وێت هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر بكه‌ین، چه‌شنێكی نوێی شیعرییه‌، كه‌ هه‌م له‌ رووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ و هه‌م له‌ڕووی فۆرمیشه‌وه‌ داهێنان و تازه‌گه‌ری تێدا به‌دی ده‌كرێت، ئه‌ویش شیعریی وشه‌ییه‌. مه‌به‌ست لێی ئه‌و شیعرانه‌ن كه‌ شاعیر له‌ پارچه‌ هۆنراوه‌یه‌كدا چه‌ند وشه‌یه‌ك ده‌هێنێته‌وه‌ و به‌پێی تێگه‌یشتن و هه‌ڵسوكه‌وتكردنی له‌گه‌ڵ وشه‌كان ماناو مه‌دلووه‌كانیان لێكده‌داته‌وه‌. زۆرجار تێكسته‌كه‌ وه‌كو فه‌رهه‌نگێك دێته‌ به‌رچاو بۆ شیكردنه‌وه‌ی واتای وشه‌كان، به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌پێی تێڕوانینی شاعیر واتاكه‌ی لێكده‌درێته‌وه‌ نه‌ك به‌ پێی واتای فه‌رهه‌نگی و ئه‌و واتا باوه‌ی كه‌ له‌ زماندا هه‌یه‌تی.
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م جۆره‌ی شیعر له‌ هه‌ندێ رووه‌وه‌ له‌ پۆسته‌ره‌ شیعر ده‌چێت، به‌ڵام خاڵی جیاكه‌ره‌وه‌ش له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت له‌ڕووی به‌ئامانج گرتنی واتای دیاریكراوه‌ی وشه‌یه‌ك و لێكدانه‌وه‌ی به‌ زمانێكی شیعریی و دروستكردنی ئاواز و ریتمێكی ناوه‌كی بۆ ده‌ربڕینه‌كه‌، زۆرجار لێكدانه‌وه‌كه‌ له‌ سنووری رسته‌یه‌ك تێناپه‌ڕێت ته‌نانه‌ت هه‌ندێ جار ناگاته‌ ئه‌م سنووره‌ش. پێویسته‌ كۆی واتای وشه‌كانی ئه‌م ڕسته‌یه‌ش وسفی واتای وشه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ بكه‌ن.
له‌نێو كایه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌مڕۆماندا كه‌من ئه‌و شاعیرانه‌ی ئه‌م جۆره‌ شیعره‌یان ئه‌زموون كردووه‌، چونكه‌ خۆبه‌ستنه‌وه‌ به‌ تاكه‌ وشه‌یه‌كه‌وه‌ لێكدانه‌وه‌ی واتا دیار و شاراوه‌كانی پێویستی به‌ سه‌لیقه‌یه‌كی شیعریی و فه‌رهه‌نگێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی واتای سیمانتیكی و پڕاگماتیكی هه‌یه‌، چونكه‌ زۆرجار شاعیر په‌ناده‌باته‌ به‌ر لێكدانه‌وه‌ی واتای پڕاگماتیكی و ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ی كه‌ له‌ سنوورێكی یه‌كجار دیاریكراودا به‌كاردێن، یان هه‌ندێ جار په‌یوه‌ستیان ده‌كاته‌وه‌ به‌ واتای ئیدیۆمییه‌وه‌. له‌م نێوه‌نده‌دا به‌ئه‌زموونكردنی ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ له‌ لای شاعیر (كه‌سان)دا به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ده‌بینرێت. له‌ دیوانی (كێ ئه‌ڵێ خه‌ونێكی جوانی تۆ نیم) له‌ سێ پارچه‌ هۆنراوه‌یدا به‌ ناوه‌كانی (وشه‌كان بۆ خۆیان ده‌دوێن)، (سروشت كاڵ ده‌بێته‌وه‌)، (ئه‌ندێشه‌كانی هه‌ور) حه‌فتاو سێ وشه‌ی جۆراوجۆری هێناوه‌ و له‌ڕوانگه‌ی ئه‌و ئاماژه‌ دیارانه‌ی كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی ئاوه‌زی شاعیردا هه‌ڵگراون، واتای هه‌ریه‌كه‌یانی لێكداوه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی هه‌ڵوه‌سته‌كردنه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌ هه‌ڵبژاردنی وشه‌كاندا خۆی په‌یوه‌ست نه‌كردووه‌ به‌ بنه‌مایه‌كی دیاریكراوه‌وه‌. هه‌ندێ له‌ وشه‌كانی ناون، له‌ نێویشیاندا ناوی تایبه‌تی كه‌س و شوێن. یان ناوی واتایی یان به‌رجه‌سته‌……هتد. بۆیه‌ ده‌شێت وه‌ك ئه‌نسیكلۆپیدیای شیعریش ناوی بنێین.

لێكدانه‌وه‌ی واتای وشه‌كان
لایه‌نێكی تری ئه‌م چه‌شنه‌ هۆنراوانه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی واتای وشه‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ نموونه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی واتای وشه‌ی گه‌نجی
گه‌نجی
حه‌یف چوو
چ زوو
لێره‌دا تیشك خراوه‌ته‌ سه‌ر واتا دووره‌كه‌ی گه‌نجی كه‌ تێدا به‌ قۆناغێكی خۆشی ژیان هه‌ژمارده‌كرێت، وه‌لێ زوو ده‌ڕوا. شاعیر له‌ هێنانی وشه‌ی (حه‌یف) ئاماژه‌ خۆشه‌كانی گه‌نجی پیشان ده‌دات، له‌ هێنانی ده‌سته‌واژه‌ی (چ زوو) ئاماژه‌یه‌ بۆ كورتی ته‌مه‌نی گه‌نجی، جگه‌له‌وه‌ی پێكه‌وه‌هاتنی ئه‌م دوو وشه‌یه‌ وه‌ك سه‌روا و دروستكردنی ئاواز جوانكارییه‌كیان به‌ ده‌قه‌كه‌ به‌خشیوه‌.
منداڵی
دڵم كۆلاره‌كه‌ی ده‌ستی و
رۆحیشم خۆی
منداڵی قۆناغێك له‌ قۆناغه‌ پڕچێژه‌كانی ژیانه‌. له‌ دیدی شاعیره‌وه‌ كۆلاره‌ی منداڵی له‌ نێو ئه‌م ته‌مه‌نه‌دا ماوه‌ته‌وه‌، لێره‌دا ده‌یه‌وێت بڵێ هێشتاش دڵم چه‌شنی كۆلاره‌ منداڵیمه‌و هه‌ر به‌رز ئه‌فڕێت، و ڕۆحیشم هێشتا منداڵه‌ و خۆبه‌ده‌ست پیرییه‌وه‌ نادات. له‌ نێوان دڵ و رۆح دا كه‌ تا ئێستا نه‌زانراوه‌ كامیان سه‌رچاوه‌ی ژیانن، چ زانایان ژیانناسی و چ بیریاران ئه‌م هاوكیشه‌یان بۆ شیكار نه‌كراوه‌، بۆیه‌ ده‌كرێنه‌ دوانه‌یه‌كی جیانه‌كراوه‌، شاعیریش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ هه‌ردووكیان وابه‌سته‌ی منداڵی ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ هه‌ردوكیان له‌و قۆناغه‌دا ئاسووده‌ترن، تا له‌ قۆناغه‌كانی دواتری ژیان.
پیری
هه‌موو شه‌وێ
به‌ئه‌سپی مه‌ی
لێی ده‌رباز ده‌بم
حه‌یف
سبه‌ینان له‌جه‌سته‌یدا
پیاده‌ ده‌بمه‌وه‌
پیری قۆناغێكی ته‌مه‌نه‌، كه‌ هه‌موو مرۆڤێك هه‌وڵی راكردن لێی ده‌دات، و كه‌من ئه‌وانه‌ی دانی پێداده‌نێن، شاعیر حه‌ز ده‌كات لێی رابكات، ئه‌سپی مه‌ی ده‌كاته‌ هۆكار بۆ هه‌ڵاتن لێی، به‌ڵام زۆر بڕناكات چونكه‌ نكۆڵی لێ ناكرێت، بۆیه‌ هه‌رچه‌نده‌ شه‌وان لێی رابكه‌یت به‌یانیان پێت ده‌گاته‌وه‌. له‌ كلتووری هه‌موو میلله‌تاندا ئه‌م خۆدزینه‌وه‌ له‌ پیری هه‌یه‌، به‌ڵام مه‌حاڵه‌، بۆیه‌ شاعیریش وشه‌ی (حه‌یف) به‌كاردێنێت كه‌ له‌ زماندا ئه‌م جۆره‌ وشانه‌ بۆ ده‌ربڕینی هه‌ست به‌كاردێن، به‌گشتی دوو جۆرن هه‌ستی خۆشی و هه‌ستی ناخۆشی، یان گه‌شبینی و ره‌شبینی، (حه‌یف) بۆ ده‌بڕینی هه‌ستی ناخۆشی و ڕه‌شبینییه‌. چونكه‌ له‌ ململانێیه‌دا سه‌ركه‌وتوونابێت. له‌ كلتوری كوردیدا ده‌وترێت (خۆزگه‌ مردن هه‌بوا پیری نه‌بوایه‌) بۆیه‌ وشه‌ی پیری له‌ فه‌رهه‌نگی ئاوه‌زی شاعیردا هه‌مان واتا و ئاماژه‌ی هه‌یه‌، كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی گشتیدا هه‌یه‌تی، به‌ڵام به‌ سیماجیاكه‌ره‌وه‌ ورده‌كانی به‌كارهاتووه‌.
شێتی
ده‌ریایه‌كی هێند ساده‌یه‌
هه‌ر كه‌س تێی كه‌وت
مه‌حاڵه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ! …
واتای شێتی لای شاعیر، پێچه‌وانه‌ی واتا فه‌رهه‌نگییه‌كه‌یه‌تی چونكه‌ تێڕوانینی گشتیدا شێتی له‌ده‌ست چوونی عه‌قڵه‌، به‌ڵام لای شاعیر ساده‌ییه‌، هه‌ركه‌س پێی گه‌یشت ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دونیای عه‌قڵ، چونكه‌ چێژ دونیای شێتی دایه‌، نه‌ك دونیای ژیریی. ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی تێڕوانینی گشتی تێدا به‌دی ده‌كرێت، به‌جۆرێك كه‌ زۆرجار خۆزگه‌ به‌ دونیای شێتی ده‌خوازین به‌وه‌ی كه‌ دوورن له‌ خه‌م و خه‌فه‌ت، ته‌نانه‌ت له‌ تێڕوانینی ئایینیشه‌وه‌ شێته‌كان كه‌سانی به‌خشراون لێپرسینه‌وه‌ و سزادانیان له‌سه‌ر نییه‌.
ئاسووده‌یی
گه‌ر به‌دوای ئاسووده‌یی دا ده‌گه‌ڕێیت؟
پرچه‌كانی سه‌راب بهۆنه‌وه‌!…
ئاسووده‌یی، خاڵێكی دوور له‌ نێو ئامانجێكی دیاریكراودا، كه‌ هه‌موومان هه‌وڵی بۆده‌ده‌ین پێی بگه‌ین، وه‌لێ پێگه‌یشتنی زۆر قورسه‌ ئه‌گه‌ر نه‌بوو و نه‌كراونه‌بێت. له‌ دید و تێڕوانینی شاعیردا مه‌حاڵه‌، چونكه‌ ده‌بێت پرچی سه‌رابی بۆ بهۆنینه‌وه‌. واته‌ نه‌ك دواكه‌وتنی سه‌راب، به‌ڵكو دانیشتن به‌دیار سه‌رابه‌وه‌. واتای ئه‌م وشه‌یه‌ش له‌ دیوه‌ ره‌شبینه‌كه‌ی ژیانه‌وه‌ لێكدراوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌ تێڕوانینی زۆرینه‌مان بۆ ئاسووده‌یی. نائومێدی گه‌وره‌ لای شاعیر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تیل نیشان كردن بۆ ئه‌و ئیدیۆمه‌ی كه‌ له‌ نێو كوردا ده‌وترێت (ده‌بێت پرچی سپی بهۆنێته‌وه‌) واته‌ هه‌رگیز به‌ هیوا ئاواته‌ی ناگات، له‌پاڵ ئه‌مه‌ش دا به‌كارهێنانی سه‌راب كه‌ نیشانه‌ی بێ ئومیدییه‌، دووباره‌ ڕه‌شبینییه‌كه‌ به‌هێزتر ده‌كات، ئومێد دوورتر ده‌خاته‌وه‌. به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ واتای فه‌رهه‌نگی ئه‌م وشه‌یه‌ نییه‌، به‌ڵكو واتا پراگماتیكی و دوره‌كه‌یه‌تی.
هزر
ته‌نها سه‌رابی چاوه‌ڕوانییه‌
گه‌مه‌ به‌ تینوێتی ده‌كات!
گه‌مه‌ له‌ هزری خۆتدایه‌!…
واتای هزر له‌به‌رئه‌وه‌ی نابه‌رجه‌سته‌یه‌، گۆڕاوه‌، له‌ پێناسه‌كردن نایه‌ت. لای شاعیر ته‌نیا چاوه‌ڕوانییه‌كی بێهوده‌یه‌، یاری به‌ هه‌موو هه‌سته‌كان ده‌كات، به‌ڵام لێره‌دا هه‌ستی تینوێتی هێنراوه‌، چونكه‌ مرۆڤ زۆر به‌كه‌می ده‌توانێت به‌رگه‌ی بگرێت. له‌ هێنانی هه‌ردوو وشه‌ی سه‌راب و تینوێتی گونجانی ته‌واو هه‌یه‌، چونكه‌ سه‌راب وێنه‌ی ئاوه‌، بۆ فریودانی تینووه‌كان. بیریاران هه‌میشه‌ تینون، تینووی زانین و بیركردنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌رگیز پێی ناگه‌ن، چونكه‌ له‌سه‌ر و ئه‌م بیركردنه‌وه‌ و تێڕوانیانه‌نه‌ شتی گه‌وره‌تر هه‌ن. بۆیه‌ ده‌وترێت تا زیاتر ده‌زانیت پانتایی نه‌زانینت زیاتر ده‌بێت. ئه‌م یارییه‌ش خودی بیركردنه‌وه‌ و هزر خۆیه‌تی.
سیاسه‌ت
یاری دومبه‌ڵه‌یه‌
تا دوا ژماره‌ ناتوانین ده‌ستبه‌رداری بین
هه‌ر به‌ته‌مای !…
سیاسه‌ت ئه‌و چه‌مكه‌ی كه‌ به‌ سه‌دان پێناسه‌ی بۆ كراوه‌، هه‌ریه‌كه‌ له‌ڕوانگه‌ و بیرو بۆچوونێكه‌وه‌. ته‌نانه‌ت هه‌موو سیاسی و بگره‌ نا سیاسییه‌كانیش پێناسه‌ی تایبه‌تی خۆیان بۆی هه‌یه‌. لای شاعیر چوێنراوه‌ به‌ یارییه‌ك كه‌ ده‌ستبه‌رداری بوونی قورسه‌، چونكه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌نگاوێكدا، به‌ته‌مای به‌ده‌ستهێنانی ئه‌نجامی گه‌وره‌تری، له‌ تێڕوانینی زۆرێكدا سیاسه‌ت هونه‌ره‌، به‌ڵام لێره‌دا یارییه‌، چونكه‌ له‌ هه‌موو یارییه‌كدا براوه‌ و دۆڕاو هه‌یه‌، یان زۆرجار ده‌گوترێت سیاسه‌ت خۆی بریتییه‌ له‌ یاری كردن به‌ ئه‌وانی دی. به‌ڵام لای شاعیر و كۆمه‌ڵگای كوردیش سیاسه‌ت خووه‌ بۆ به‌ده‌سكه‌وت نه‌ك هونه‌ری به‌ڕێوبردن.
مردن
تاقه‌ سامانێكه‌ نادۆڕێت!…
ژیان و مردن له‌ میتۆلۆژیاو فه‌لسه‌فه‌ دا پێناسه‌ی جۆراوجۆرایان بۆكراوه‌. لای شاعیر وه‌ك ده‌سكه‌وت و سامانێك دانراوه‌، كه‌ نادۆڕێت. ئه‌مه‌ ره‌نگه‌ پێچه‌وانه‌ی دیدو تێڕوانینی زۆرینه‌ بێت به‌رامبه‌ر مردن.
له‌ تێڕوانینی ئاینیدا مردن سه‌ره‌تای قۆناغێكی نوێی ژیانه‌. كه‌ ده‌شێ تا ئه‌به‌د ئه‌م شێوازه‌ به‌رده‌وام بێت. به‌ڵام له‌ روانگه‌ی زمانه‌وه‌ مردن واته‌ نه‌مانی ڕۆح و گیان ده‌رچوون. ئه‌مه‌ وه‌كو واتا فه‌رهه‌نگی و ناسراوییه‌كه‌ی به‌ڵام وه‌كو واتا شاراوه‌و نه‌زانراوه‌كه‌ی چه‌ندین سیمای تری به‌پێی به‌كارهێنان پێبه‌خشراوه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌ وشه‌ تابووه‌كان بۆیه‌ چه‌ندین وشه‌و ده‌سته‌واژه‌ی تری بۆ دانراوه‌ بۆ خۆ دورخستنه‌وه‌ لێی.
خه‌م
هی تۆ له‌ هی كه‌س ناچێت!
له‌ دوێنێی خۆشت
له‌ سبه‌ینێش
له‌ شیكردنه‌وه‌ی واتای ئه‌م وشه‌یه‌شدا شاعیر بیری بۆ سیمایه‌ك چووه‌ ئه‌ویش گۆڕاویه‌، چونكه‌ سروشتی خه‌م وایه‌ به‌شی هه‌موو كه‌س ده‌كات، هی كه‌س له‌ هی كه‌سی تر ناچێت. له‌ كورده‌واریدا ده‌وترێت (كه‌س بێ خه‌م نییه‌ خوا نه‌بێت.) ته‌نانه‌ت له‌ ڕوانگه‌ی تاكه‌ كه‌سیشه‌وه‌ ڕۆژانه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت.
لێره‌دا سیمای جیاوازی له‌سه‌ر ئاستی كه‌س و له‌سه‌ر ئاستی كاتیش ده‌رده‌كه‌وێت. به‌مه‌ش شاعیر ده‌یه‌وێت ده‌ست له‌سه‌ر سیما واتاییه‌ هه‌ره‌ بچووكه‌كان دابنێت. ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی تێڕوانین و قوڵی تێگه‌یشتنه‌ له‌ واتای هه‌ریه‌ك له‌ وشه‌كان.
ئه‌م نموونانه‌ی سه‌ره‌وه‌ زۆربه‌یان ناوی واتایی بوون، شاعیر جگه‌ له‌م جۆره‌ی وشه‌، ناوی تایبه‌تیشی به‌كارهێناوه‌، كه‌ دیاره‌ به‌به‌راورد به‌ ناوی واتایی سیما واتاییه‌كانی جێگیرترن، چونكه‌ ناولێنراوه‌كه‌ی به‌رامبه‌ریان یه‌ك شت و دووباره‌ نابێته‌وه‌.
چه‌ند نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی جیاواز
به‌ڵام لای شاعیر ئه‌مه‌ش به‌م ره‌هاییه‌ نییه‌، چونكه‌ زۆرجار له‌ وه‌سفی ناوه‌ تایبه‌تییه‌كان سیمایه‌كی نه‌بینراو و نه‌بیستراوه‌ ده‌كاته‌ ته‌وه‌ر بۆ پیشاندانی واتای ئه‌م وشه‌یه‌. لێره‌دا چه‌ند نموونه‌یه‌ك ده‌خه‌ینه‌ڕوو:
سیروان
پشتی كۆم كۆم بۆته‌وه‌و
خه‌ریكن نوزه‌ی لێ ده‌بڕن
لێره‌ مێژوو و جوگرافیا
تیرۆر ده‌كرێ
رووباری سیروان ناوێكی دیاری كوردستانه‌، لای زۆرینه‌ی كوردزمانان زانراوه‌. به‌ڵام شاعیر ده‌یه‌وێت سیمایه‌كی ئه‌م رووباره‌ پیشان بدات كه‌ ئه‌ویش پیربووه‌ و پشتی چه‌ماوه‌ته‌وه‌، خه‌ریكن هاژه‌و خوڕه‌ی ده‌بڕن، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ وشك كردنی به‌هۆی به‌نداوه‌كانی ئێرانه‌وه‌، هه‌ر چه‌نده‌ سیروان بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ مێژوو و جوگرافیا كوردستان، به‌ڵام ئه‌وان خه‌ریكن له‌ناوی ده‌به‌ن، به‌ ڕێگه‌ی تیرۆره‌وه‌ كه‌ ئێستا به‌هێزترین ڕێگه‌ی له‌ناوبردنه‌ له‌ جیهاندا.
سلێمانی
مێرگێكی پاراو
هه‌ركه‌س تێی كه‌وت
ناگه‌ڕێته‌وه‌..
ره‌نگه‌ له‌ مێژووی رۆشنبیری و ئه‌ده‌بیدا كه‌م شار هه‌بن هێنده‌ی سلێمانی وه‌سف كرابن، هه‌ر له‌سه‌ر زمانی سیاسییه‌كانه‌وه‌ تا زمانی شاعیران و چیرۆك نوسان، بۆ زمانی ئاسایی خه‌ڵكیش، ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ كه‌ چه‌ندین بریناو بۆ ئه‌م شاره‌ دابهێنرێن، ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان به‌رگی یاسایشیان به‌به‌رداكراوه‌ وه‌كو پایته‌ختی ڕۆشنبیری.
لێره‌دا شاعیر سیمایه‌كی ئه‌م شاره‌ ده‌كاته‌ ته‌وه‌ر بۆ وه‌سفه‌كه‌ی ئه‌ویش هێزی له‌خۆگرتنی ئه‌وانی تره‌ له‌م شاره‌دا، وه‌كو مێرگێكی پاراو، هه‌ر گیانله‌به‌رێك حه‌ز به‌ مانه‌وه‌ تێدا ده‌كات. چونكه‌ سروشتی ئه‌م شاره‌ وابووه‌ له‌ دروستبوونیه‌وه‌ خه‌ڵكی بۆ هاتووه‌ له‌ باوه‌شیدا ماوه‌ته‌وه‌.
كه‌ركوك
تا گڕ هه‌بێ
ناسنامه‌ ون!
كه‌ركوك یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌ دیاره‌كانی مێژووی كورد، وه‌سفی جۆراو جۆری بۆ كراوه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش بۆ داگیركراوی و ژێرده‌سته‌ییه‌كه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌. له‌لایه‌كی تر بۆ سووربوونی كورد له‌سه‌ر ناسنامه‌ی كوردستانی بوونی له‌لایه‌ن كورده‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ هه‌رده‌م جێگه‌ی مشت و مڕ بووه‌.
لێره‌دا نه‌وت كه‌ به‌ وشه‌ی گڕ ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، لای شاعیر هۆكاری ونی ناسنامه‌ی كه‌ركوك بووه‌، چونكه‌ ململانێكان له‌سه‌ر خودی كه‌ركوك خۆی نه‌بووه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر نه‌وت و داهاته‌كه‌ی بووه‌، بۆیه‌ تا گڕه‌كه‌ی هه‌بێت ناسنامه‌كه‌ی یه‌كلانابێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش حه‌قیقه‌تێكی مێژووی و سیاسییه‌، شاعیر له‌ به‌رگی شیعریدا ده‌ری ده‌بڕێت.
سه‌رچنار
هه‌ناسه‌ی سلێمانی
سه‌رچنار وه‌ك ناوی تایبه‌تی شوێن، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ شیعری شاعیراندا زۆرجار ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، به‌ڵام لێره‌دا پێكه‌وه‌به‌ستنێكی جوانی سه‌رچنار و سلێمانی ده‌بینین كه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رچنار نه‌بێت سلێمانی ناژیه‌ت، چونكه‌ هه‌ناسه‌یه‌تی. هه‌روه‌ها سیمایه‌كی واتایی وردی شوێنه‌كه‌ پیشان ده‌دات كه‌ بریتیه‌ له‌ بونی سه‌وزایی زۆر و دارودره‌خت و هه‌وایه‌كی خۆش، نه‌ك ته‌نیا بۆ خۆی به‌ڵكو بۆ هه‌موو سلێمانیش.
قه‌ندیل
رۆحم مه‌ندیلی سه‌ری
قه‌ندیلیش وه‌ك ره‌مزی به‌رخودان له‌ نێو ئه‌ده‌بیاتی نوێ كوردیدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. به‌لای زۆربه‌ی كوردان شوێنێكی هۆگر و خۆشه‌ویسته‌. لای شاعیریش به‌هه‌مان شێوه‌یه‌. ئه‌و به‌فره‌ سپییه‌ی سه‌ری كه‌ چوار وه‌رزی ساڵ به‌ری نادات، شاعیر به‌ رۆحی خۆی داناوه‌، گونجان له‌ نێوان رۆح و به‌فر هه‌یه‌، شاعیر سیما واتاییه‌ قوڵه‌كانی ئه‌م دوو وشه‌ی پێكه‌وه‌ گرێ داوه‌.
شاعیر چه‌ند ناوی تایبه‌تی تری شوێنی به‌كارهێناوه‌، له‌به‌ر سنوورداری باسه‌كه‌مان ناتوانین سیماواتاییه‌كانی هه‌مویان بخه‌ینه‌ ڕوو. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ شاعیر هه‌ندێ ناوی تایبه‌تی كه‌سیشی به‌كارهێناوه‌ و سیمای كه‌سی هه‌ریه‌كه‌یانی له‌ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه‌ پیشان داوه‌، له‌وانه‌:
حاجی قادری كۆیی
په‌یامبه‌ری نه‌ته‌وه‌یی
پێش واده‌ی خۆی
له‌دایك بوو…
ره‌نگه‌ كه‌م بن ئه‌و شاعیرانه‌ی كه‌ وه‌ك حاجی قادری كۆیی بووبنه‌ جێگه‌ تێڕوانینی شاعیرانی دوای خۆی، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ماوه‌ی ژیانی خۆیدا زۆر تووشی ده‌ربه‌ده‌ری ده‌ردی سه‌ری بووه‌. لای زۆربه‌مان حاجی قادر وه‌ك ره‌مزی نه‌ته‌وه‌یی ناسراوه‌، به‌ڵام لێره‌دا شاعیر سیماكه‌ به‌هێزترده‌كات به‌وه‌ی كه‌ وه‌ك په‌یامبه‌ری نه‌ته‌وه‌یی ده‌یناسێنێت، كه‌ له‌سه‌رده‌مێكدا له‌دایك بووه‌، كه‌ سه‌رده‌می نه‌ته‌وه‌یی نه‌بووه‌.
كاكه‌ مه‌م بۆتانی
پیرێكی لێوان لێو
له‌ جوانی، خۆشه‌ویستی، پێكه‌نین،
هه‌ر گه‌نج ده‌بێته‌وه‌.
هه‌موو كه‌سێك خاوه‌نی چه‌ند سیمایه‌كی دیارو نادیاره‌، ده‌شێ له‌ دیدی ئه‌وانی تردا چه‌ند سیمایه‌ك ده‌ربكه‌ون، هه‌ندێكیشان به‌ شاراوه‌ی بمێننه‌وه‌. ئه‌م ناوه‌ له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بیدا ناوێكی دیار و ناسراوه‌، به‌ڵام لای شاعیر سیمای جوانی، خۆشه‌ویستی، پێكه‌نین، رۆحی گه‌نج بوون ته‌وه‌ری باسن له‌ وه‌سفی ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌دا.
له‌ شیكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌م شیعرانه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ شاعیر له‌ هه‌ڵبژاردنی سیماواتاییه‌كان بیری بۆ سیمایه‌كی زۆر ورد چووه‌ كه‌ ده‌شێ له‌ كاتی شیكردنه‌وه‌ی سیماكان واتاناسه‌كان كه‌متر بیریان بۆی بچێت. ئه‌مه‌ش ده‌رخه‌ری ئه‌و ڕاستیه‌ كه‌ واتا و به‌كارهێنانی وشه‌ لای شاعیر جیاوازتره‌ له‌ لای قسه‌كه‌ری ئاسایی زمان. یان هه‌ندێ جار له‌ ناساندنی واتای وشه‌كان شاعیر سیمایه‌كی زۆر لاوه‌كی زه‌ق ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یكات به‌ ته‌وه‌ره‌ی ده‌ربرین كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ سیما سه‌ره‌كی و لاوه‌كییه‌كانی وشه‌ لای شاعیر.
له‌ لێكدانه‌وه‌ی واتای ئه‌م وشانه‌دا به‌زۆری سیمای واتای پڕاگماتیكی وه‌رگیراوه‌، چونكه‌ زۆرێك له‌و سیمایانه‌ زۆر كه‌سی و تایبه‌ت و په‌یوه‌ستن به‌به‌كارهێنان و سنورێكی دیاریكراوه‌وه‌، كه‌ زۆرجار ده‌شی سنوره‌كه‌ له‌ دیدی شاعیر خۆیه‌وه‌ نه‌ترازێت، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ به‌كارهێنانی كه‌سی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*