سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خوێندنه‌وه‌یەکی جیاواز بۆ رۆمانی میرنامه‌ی جان دۆست

خوێندنه‌وه‌یەکی جیاواز بۆ رۆمانی میرنامه‌ی جان دۆست

راپه‌ڕ عوسمان

رۆمانی میرنامه‌ نووسینی جان دۆست نووسه‌ری كوردی رۆژئاوا، وه‌رگێڕانی وه‌رگێڕی به‌ توانا سه‌باح ئیسماعیل، ڕۆمانێكی سه‌ر به‌ ریالیزمی مێژووییه‌ كه‌ باس له‌ ژیانی كه‌سایه‌تییه‌كی ناسراوی كورد ده‌كات.

جان دۆست نووسه‌ری كوردی ڕۆژئاوا
به‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی جان دۆست تێكستێكی تر ده‌خاته‌ سه‌ر رۆمانی مێژوویی، كه‌ له‌ چه‌ند ساڵی پێشوودا هه‌ندێك نموونه‌ی ترمان لێ بینیوه‌. رۆمانه‌كه‌ به‌ مردنی خانی ده‌ست پێده‌كات و دواتر له‌ رێی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ ناشتنه‌كه‌ی خانیدا به‌شداری ده‌كه‌ن، ژیانی خانی و هه‌ندێ له‌ رازه‌كانی و جۆری مردنی له‌ ده‌می كاراكته‌ره‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌. جان دۆست به‌ هۆی زانیارییه‌كی زۆر و ورده‌وه‌ له‌سه‌ر سه‌رده‌می خانی و له‌سه‌ر ژیانی ئه‌وكاتی پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌، توانیوێتی وێنه‌یه‌كی زێندوومان پێ ببه‌خشێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ له‌ زه‌مانی خودی خانیدا نووسرابێت. ئه‌وی له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌دا سه‌رنجی راكێشام، ئه‌و رۆحه‌ ناته‌بایه‌ی خانییه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا. به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆر له‌وانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌یان نووسیوه‌ و تیشكیان خستووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و به‌شه‌ی رۆمانه‌كه‌ كه‌ خانی تێیدا له‌گه‌ڵ میری سه‌رحه‌دان میر عه‌بدولفه‌تاح ناته‌با بووه‌ و دژی هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی میر بووه‌، ئه‌م ناكۆكییه‌ ته‌نیا به‌شێكی بچووكه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌ و ناشێت رۆمانه‌كه‌ كورت بكرێته‌وه‌ بۆ ئه‌م كێشه‌یه‌. خانی نه‌ ته‌نیا له‌گه‌ڵ میر به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هه‌موو ده‌وروبه‌ره‌كه‌یدا ناته‌با و نامۆ بووه‌، هه‌ر له‌ مه‌لای جه‌زیری و بوهارییه‌وه‌ بیگره‌ تا وه‌كو سه‌لیمی ناڵبه‌ند، هه‌ركامیان به‌ جۆرێك و به‌ نیسبه‌تێك ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ رۆحی ئه‌م نووسه‌ره‌ نه‌گونجاو و نامۆ بووه‌ به‌ سه‌رده‌می خۆی. ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌مه‌وێت گرێی بده‌مه‌ به‌ رۆمانه‌كه‌وه‌، بۆچوونه‌كانی لوكاچ، فه‌یله‌سوف و كۆمه‌ڵناسه‌، لوكاچ له‌ كتێبی (تیۆری رۆمان)دا باسی جووڵه‌ی مێژوویی ده‌كات و پێیوایه‌ پێچه‌وانه‌ی هیگڵ كه‌ ده‌یگوت مێژوو تا به‌ره‌و داهاتوو بچێت، ئه‌نجامی پۆزه‌تیفتر به‌رهه‌م ده‌هێنیت، مێژوو له‌ رۆماندا ئاڕاسته‌ی له‌ دابه‌زینه‌. لوكاچ له‌و كتێبه‌دا مێژوو له‌ ڕوانگه‌ی گۆڕانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌كانه‌وه‌ ناخوێنێته‌وه‌، به‌ڵكو گرنگی به‌ دۆخی رۆحی و ده‌روونیی مرۆڤه‌كان ده‌دات، بۆیه‌ بۆ خوێندنه‌ و شیكاریش له‌باتی ئه‌وه‌ی په‌نا بۆ كتێبه‌ مێژوویی و ئه‌رشیڤی رووداوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌كان ببات، سوود له‌ ئیشه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان وه‌رده‌گرێت، وه‌ك ئه‌و تێكستانه‌ی كه‌ توانیویانه‌ دۆخی رۆحی و ده‌روونیی خه‌ڵكی كۆمه‌ڵگاكان پیشان بده‌نه‌وه‌. بۆیه‌ لای لوكاچ مێژووی چیرۆك و گێڕانه‌وه‌ ده‌بێت به‌ دوو خول، خولی داستان و ئه‌فسانه‌ له‌گه‌ڵ خولی رۆمان.

لوكاچ چی ده‌ڵێت؟
خولی داستان ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ بكه‌ر تێیدا له‌گه‌ڵ بابه‌تدا ته‌با و گونجاون، واته‌ هێشتا له‌ یه‌ك دانه‌بڕاون. لوكاچ ده‌ڵێت له‌ سه‌رده‌می داستاندا مرۆڤ خۆی له‌گه‌ڵ سروشت جیا نه‌ده‌كرده‌وه‌ و بوونێكی یه‌ك پارچه‌ بووە، تاكی سه‌رده‌می داستان هه‌ستی به‌ پچرانی دونیای رۆحی و ده‌روونیی خۆی نه‌ده‌كرد له‌گه‌ڵ دونیای ده‌ره‌وه‌ و سروشتدا، یان به‌ زمانێكی فه‌لسه‌فی دونیای ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ وه‌ك دوو بواری جیاواز، جیا نه‌كرابوونه‌وه‌ له‌ یه‌ك، خودا له‌ناو مرۆڤه‌كاندا و مرۆڤه‌كانیش له‌ناو سروشتدا بوون. لوكاچ پێی وایه‌ كه‌ ئایینه‌ ئیبراهیمییه‌كان بوونه‌ هۆی جیاوازی و دابڕانی خودا له‌ مرۆڤ و دواتر مرۆڤ خۆی به‌ دروستكردنی كۆمه‌ڵگا و شارستانییه‌ت، زیندانێكی بۆ خۆی دروست كرد كه‌ تێیدا دیل و سه‌رگه‌ردان و بێهیوایه‌. لوكاچ خولی رۆمان بۆ مرۆڤایه‌تی به‌ لانه‌وازی میتافیزیكی ناو ده‌بات. لوكاچ كتێبه‌كه‌ی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كات: (خۆزگه‌م به‌ خۆشیی ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ ئه‌ستێره‌كانی ئاسمان نه‌خشه‌ی هه‌موو رێگاكان بوون! خوزگه‌م به‌ خۆشیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ رێگاكان به‌ رۆشنایی ئه‌ستێره‌كان رۆشن ده‌بوونه‌وه‌! دونیا له‌و سه‌رده‌مه‌دا گه‌وره‌ بوو به‌ڵام وه‌ك ماڵی خۆت سه‌یر ده‌كرا). لوكاچ ئاماژه‌ به‌و سه‌رده‌مانه‌ ده‌كات كه‌ تێیدا بكه‌ر و بابه‌ت له‌ یه‌ك دانه‌بڕوان و نموونه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ش له‌ داستان و ئه‌فسانه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌، به‌ڵام به‌ هاتنی شارستانییه‌ت و ژیانی مودێرن مرۆڤ و سروشت، تووشی پچران ده‌بن، مرۆڤ ئیتر دونیا به‌ ماڵی خۆی نازانێت و ئه‌و شێوه‌ ئه‌ده‌بییه‌ی كه‌ ئه‌م پچڕانه‌ باس ده‌كات رۆمانه‌. یه‌كێ له‌ ره‌گه‌زه‌ پۆست هیگڵییه‌كان كه‌ لوكاچ باسی لێوه‌ ده‌كات و سووره‌ له‌سه‌ری، چه‌مكی “سه‌رتاپابوونه‌” وه‌ك شتێكی پێویست بۆ هه‌موو به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، سه‌رتاپابوون به‌ مانای یه‌كگرتنه‌وه‌ی بكه‌ر و بابه‌ت له‌ یه‌كێتییه‌كی سه‌رتاپاییدا. ئه‌و كولییه‌ته‌ كه‌ له‌ خولی داستانیدا هه‌یه‌، به‌ ڕای لوكاچ له‌ مرۆڤی سه‌رگه‌ردان و بێهیوای سه‌رده‌می مودێرنه‌شدا وه‌ك نیازێكی شاراوه‌ هێشتا بوونی هه‌یه‌ و مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ناو رۆمانه‌كاندا، هه‌وڵی یه‌كگرتنه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ یه‌كێتی و سه‌رتاپابوون ـ كولییه‌ت ده‌ده‌ن. لوكاچ ده‌ڵێت رۆمان، داستانی سه‌رده‌مێكه‌ كه‌ ئیتر كۆبوونه‌وه‌ و یه‌كێتی و سه‌رتاپابوون تێیدا روون و هه‌ست پێكراو نییه‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هێشتا ئاره‌زووی كولییه‌تیان هه‌یه‌، بۆیه‌ رۆمان هه‌وڵی كه‌شفكردنی ئه‌و كولییه‌ته‌ ده‌دات كه‌ له‌ ئێستادا شاردراوه‌ته‌وه‌.

نامۆیی خانی سیاسی نییه‌
لێره‌وه‌ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر رۆمانه‌كه‌، به‌ پێی بوچوونه‌كانی لۆكاچ، ده‌كرێت بڵێم رۆمانی مێرنامه‌ و كه‌سایه‌تیی خانی، حیكایه‌تی ئه‌و دابڕان و پچڕانه‌یه‌ كه‌ لوكاچ باسی لێوه‌ ده‌كات. رۆحی كولییه‌تگه‌رای خانی وه‌ك له‌ رۆمانه‌كه‌دا هاتووه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و پچڕان و درز و دابڕانه‌ی نه‌بووه‌ كه‌ له‌نێوان بكه‌ر(سوژه‌)ی نامۆی خۆی و دونیادا دروست بووه‌، خانی لێره‌دا سه‌مبولی ترازانی ئه‌و یه‌كێتییه‌یه‌ كه‌ له‌ناو شاعیردا كۆتایی دێت، واته‌ چركه‌ی لێكجیابوونه‌وه‌ی بكه‌ری نووسه‌ری كورده‌ له‌و یه‌كێتییه‌ كۆنه‌ی شاعیری له‌ ناو خه‌ڵك و كۆمه‌ڵدا ده‌توانده‌وه‌. نامۆیی خانی نامۆیی سیاسی نییه‌، به‌ڵكو له‌ده‌ستچوونی ئه‌و كولییه‌ته‌یه‌ كه‌ رۆمان وه‌ك ره‌گه‌زێكی ئه‌ده‌بی خۆی ده‌بێت به‌ هه‌ڵگری نیشانه‌كانی. بۆیه‌ مردنه‌كه‌شی وه‌ك مردنێكی ره‌مزی، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌و یه‌كێتییه‌ له‌ده‌ستچووه‌، جان دۆست له‌ میرنامه‌دا ئه‌و جوڵه‌یه‌ی كه‌ لوكاچ به‌ ئاڕاسته‌ی داگه‌ڕانی ده‌یبینێت له‌ڕێگه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كانی مێرنامه‌وه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌. نامۆبوونی خانی نیشانه‌ی لێكترازان و مردنی نیشانه‌ی یه‌كگرتنه‌وه‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ شكاوه‌یه‌. سه‌رده‌می خانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ تێیدا ناڵبه‌ندێك بایه‌خی له‌ نووسه‌ر و بیره‌مه‌ندێك زۆرتره‌، ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ سه‌رمایه‌ قسه‌ی یه‌كه‌م ده‌كات، ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌ركه‌سێك به‌س له‌ بیری خۆیدایه‌، ده‌یبینین كه‌ مرۆڤه‌كان له‌ناو ئه‌م رۆمانه‌دا چۆن داده‌بڕێن و نامۆ ده‌بن له‌ سروشت، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا له‌ڕێگه‌ی خانییه‌وه‌ ئه‌و رۆحه‌ یه‌كگرتووه‌مان پێشان ده‌داته‌وه‌ كه‌ به‌ره‌گه‌ی ئه‌و پچڕان و ترازانه‌ ناكات، خانی خۆی رۆحێكی تێكه‌ڵ به‌ سروشت بوو كه‌ به‌ ئارامی و نه‌رمی پێشوازیی له‌ هه‌موو ئه‌و رۆحانه‌ ده‌كرد كه‌ ته‌با نه‌بوون به‌و سه‌رده‌مه‌. وه‌ك ته‌یموری فاسق، ته‌یمور كه‌س گوێی لێ نه‌ده‌گرت و كه‌س رێگه‌ی نه‌ده‌دا بڕواته‌ به‌رماڵی، به‌ڵام خانی به‌گه‌رمی گوێی لێ ده‌گرت و پرسیاری ساتی مه‌ستیی لێ ده‌پرسی، خانی ته‌یموری وه‌ك رۆحێكی دژ به‌و دونیایه‌ ده‌بینی. خانی له‌ دوا ساتی مردنه‌كه‌یدا له‌ناو ئه‌و نامه‌یه‌دا كه‌ ده‌ینووسێت بۆ میر ده‌ریده‌خات، ئه‌وه‌ی بۆته‌ هۆی كوشتنی، میر نییه‌، به‌ڵكو نووسینه‌كان و مه‌ره‌كه‌ب و ئایدیا و رۆحه‌ ناته‌باكه‌ی خۆی بوو كه‌ ورده‌ ورده‌ كوشتوویانه‌. كه‌سایه‌تیی خانی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌یه‌ كه‌ هه‌م گلدمن و هه‌م لوكاچ به‌ كه‌سایه‌تیی “گرفتئامێز، پروبلماتیك” یان كێشه‌دار ناوی ده‌به‌ن. واته‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌یه‌ كه‌ له‌ناو رۆمانه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا رۆح و سروشتیان له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می ناو رۆمانه‌كه‌دا ناگونجێت، دایمه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن بگه‌ن به‌ نرخه‌ گرنگ و ئه‌خلاقییه‌كان. خانی له‌و سه‌رده‌مه‌دا نوێنه‌ری ئه‌و كاراكته‌ره‌ كێشه‌داره‌یه‌ كه‌ هه‌وڵی گه‌شه‌دانی بیری نه‌ته‌وه‌یی بووه‌، ئه‌و بیره‌ش بۆ خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگاكه‌ی نامۆ و بێ مه‌عنا بووه‌. بۆیه‌ به‌ بڕوای من رۆمانی میرنامه‌ ململانێی نێوان رۆشنبیر و ده‌سه‌ڵات نییه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ململانێی بكه‌رێكی نامۆیه‌ كه‌ لوكاچ واته‌نی جۆره‌ لانه‌وازییه‌كی میتافیزیكی نیشان ده‌دات، له‌ دونیایه‌كدا جێگای ئه‌و شێوه‌ بكه‌ره‌ی تێدا نابێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*