سەرەکی » کەلتوور » «كورد و كوردستان له‌ تێگه‌یشتنی راستی و لغه‌ العرب»دا

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كتێبی به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین

«كورد و كوردستان له‌ تێگه‌یشتنی راستی و لغه‌ العرب»دا

كرمانج زرار

یه‌كێك له‌به‌رهه‌مه‌كانی دیكه‌ی كۆچكردوو «نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین» له‌زنجیره‌ی به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین كورد و كوردستان له‌ تێگه‌یشتنی راستی و لغه‌ العرب دا ، ئه‌م كتێبه‌ خوالێخۆشبوو تا له‌ژیاندابوو به‌ چاپی نه‌گه‌یاند جا به‌هه‌ر هۆكارێك، ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین كتێبی نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مینه‌ كه‌ له‌ غیابی خۆیدا چاپ و بڵاو ده‌كرێته‌وه‌. چه‌مه‌رانه‌ی ئێمه‌ بۆ نوسین و كتێبه‌كانی «نه‌وشیروان مسته‌فایه‌، كه شایسته‌ی به‌رزنرخاندنیه‌تی له‌ به‌رهه‌مه‌ تایبه‌ته‌كانی كتێبخانه‌ی كوردیی‌ كه‌»سه‌واد»یش شاكامی پێدێت.
ئه‌م كتێبه‌ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ گه‌وره‌یه‌یه كه‌ له‌مێژووی رۆژنامه‌گه‌ری و بڵاوكراوه‌دا هه‌یه‌، به‌ خوێندنه‌وه‌ی تێده‌گه‌ین كه‌ هه‌واڵی رۆژو ئاگادار بوون له‌ڕووداوه‌كانی جیهان چه‌نده‌ بایه‌خدار بووه‌ بۆ پرۆسه‌ی خوێنده‌واری و شاره‌زایی و ئه‌زموونه‌ كه‌سیه‌كان، جه‌نگ و گرانی و سه‌ختی ژیان ڕێگری ئه‌م ڕووه‌ رۆشنبیرییه‌ بووه‌، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی ئیستعمارو زلهێزه‌ برسیه‌كانی جیهان زۆرباش ئه‌و بۆشاییه‌یان هه‌ست پێكردوه‌، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌مه‌یان كردوه‌ته‌ ڕێگای فه‌راهه‌مكردنی ده‌ستكه‌وته‌كانیان، به‌كارهێنانی رۆژنامه‌ باشترین چه‌ك بووه‌ بۆ گه‌یاندنی فیكرو ده‌سه‌ڵاتی خۆیان به‌ گه‌لانی موسته‌عمه‌ره‌. نه‌بوونی خوێنده‌واری لای زۆرینه‌ یان هه‌ڵه‌شه‌یی وایكردووه‌ باوه‌ڕكردن به‌بڵاوكراوه‌كان زۆرتر بێت.
ڕۆژنامه‌ی «تێگه‌یشتنی ڕاستی» به‌زمانی كوردی ده‌رده‌چوو له‌لایه‌ن به‌ریتانیا له‌عێراق « ڕۆژنامەکە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩١٨ دامەزرا لە ماوەی شەڕی جیھانیی یەکەم کاتێک کە بریتانیا شەڕی لەگەڵ ئیمپراتۆری عوسمانی دەکرد، لەماوەی ١٩١8–١٩١9دا ٦٦ ژمارەی دەرکرد؛ ئەفسەری بریتانی ناسراو بە مێجەر سۆن سەرنووسەری ڕۆژنامەکە بوو و بە یارمەتیی شاعیری کورد شوکری فەتحی دەردەکرا. كاری رۆژنامه‌كه‌ باسكردن بوو له‌ مێژووی كورد وه‌ باسكردنی زمان و شیعر.
گۆڤاری «لغه‌ العرب» ئه‌م گۆڤاره‌ له‌ به‌غداد چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ ژماره‌ی 1ی ساڵی یه‌كه‌می « له‌مانگی ڕه‌جه‌بی 1329 به‌رامبه‌ر ته‌موزی 1911 ده‌رچووه‌، ئه‌م خوله‌ی گۆڤاره‌كه‌ سێ ساڵ به‌رده‌وام بووه‌، ژماره‌ی 10ی ساڵی نۆیه‌م كه‌ دوا ژماره‌ی گۆڤاره‌كه‌یه‌، له‌ مانگی تشرینی یه‌كه‌می 1931 دا ده‌رچووه‌ ئیتر به‌ یه‌كجاری له‌ده‌رچوون ڕاوه‌ستاوه‌، «باوه‌ ئه‌نستاس ماری ئه‌لكه‌رمه‌لی (1866 – 1946 )» ئیمتیازی بڵاوكردنه‌وه‌ی گۆڤاری لغه‌ العرب ی له‌ به‌غداد وه‌رگرتووه‌ .

كورد و پڕوپاگانده‌ی جه‌نگی ئینگلیز
سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ «تێگه‌یشتنی ڕاستی»، پێش باسكردن له‌رۆژنامه‌كه‌، نوسه‌ر سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێك له‌له‌شكركێشیه‌كانی به‌ریتانیا بۆ مێزۆپۆتامیا ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ چۆن بۆ چ مه‌به‌ستێك داگیركاری له‌و ناوچانه‌دا ده‌كرێت، دیاره‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی عێراقی ئه‌مڕۆی دابه‌شكردبووه‌ سه‌ر 3 ویلایه‌ت (به‌سره‌، به‌غداد، موسڵ) له‌ 6ی تشرینی سانی (نۆڤه‌مبه‌ر)ی 1914، به‌بیانوی پاراستنی دامه‌زراوه‌ نه‌وتیه‌كانی عه‌بادانه‌وه‌ له‌هێرشی دوژمن، هێزی به‌ریتانیا فاوی داگیركرد ، له‌ 22ی (نۆڤه‌مبه‌ری) 1914 دا هێزی به‌ریتانی شاری به‌سرای داگیركرد به‌سرا ناوه‌ندی ولایه‌تی به‌سرا بوو، به‌هه‌رحاڵ بریتانیا به‌رده‌وام بوو له‌داگیركاریه‌كانی تا شاری به‌غدادی داگیركرد بڵاوه‌ی به‌هێزه‌كانی تورك كرد .
ساڵی 1917 كه‌ هێزی به‌ریتانی شاری به‌غدادی داگیركردوه‌، وه‌ك به‌شێك له‌پڕوپاگه‌نده‌ی جه‌نگ، سه‌ره‌ڕای رۆژنامه‌ی «به‌غداد تایمس» به‌زمانی ئینگلیزی 4 رۆژنامه‌ی دیكه‌ی له‌به‌غداد بڵاوكردۆته‌وه‌ رۆژنامه‌ی «العرب» به‌زمانی عه‌ره‌بی، «ڤفر» به‌زمانی فارسی تێگه‌یشتنی ڕاستی به‌زمانی كوردی، دیدی نوسه‌ر ده‌رباره‌ی ئینگلیزو رۆژنامه‌ی كوردی به‌م شێوه‌ باسی ده‌كات: ( دامه‌زراندنی مه‌كینه‌یه‌كی پرۆپاگانده‌ی جه‌نگیی گه‌وره‌ی فره‌زمان و فره‌ڕه‌هه‌ندی سایكۆلۆجی و میدیایی و فه‌رهه‌نگی، هاوزه‌مان و هاوشان له‌گه‌ڵ سازدانی مه‌كینه‌ی له‌شكركێشی جه‌نگیی زه‌مینی و ئاسمانی، به‌ نیازی خۆشكردنی زه‌مینه‌ی داگیركردنی چ به‌وه‌ی گه‌لانی ناوچه‌كه‌ له‌وانه‌ كورد به‌ره‌و شۆڕش و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ به‌رن دژی ده‌سه‌ڵاتی توركی، وه‌كو شه‌ریف حسێن كردبووی، یان هیچ نه‌بێ بێ ده‌نگ و بێ لایه‌نیان بكه‌ن ئه‌مانه‌ نیشانه‌ بوون بۆ خۆئاماده‌كردنی كشانی هێزه‌كانی ئینگلیز به‌ره‌وژور، به‌ره‌و موسل، واته‌ بۆ ناوچه‌یه‌ك كه‌ له‌ستراتیجی دوای جه‌نگی ئه‌واندا گرنگی تایبه‌تی هه‌بووه‌).
هه‌ر له‌سه‌ره‌تادا بۆ خوێنه‌ر ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م رۆژنامانه‌ جێگه‌ی گومان و پرسیاره‌، كه‌ چۆن ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیز به‌شێوازیكی ناڕاسته‌وخۆ هانی كوردان ده‌دات كه‌دژی ده‌سه‌لاتی تورك بن، هانی شۆڕش و خه‌باتی چه‌كداری ده‌ده‌ن، لێره‌دا نوسه‌ر ئاماژه‌ ده‌دات به‌وه‌ی كه‌رۆژنامه‌كه‌ ناوی هیچ كام له‌ نوسه‌رو به‌ڕێوه‌به‌ر و كاركه‌ری رۆژنامه‌كه‌ی تێدا نه‌نوسراوه‌ هیچ كه‌س و لایه‌نێ خۆی نه‌كردوه‌ به‌ خاوه‌نی، سیاسه‌تی رۆژنامه‌كه‌ به‌شێوازێك بووه‌ كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رگێكی كوردی بكات به‌ به‌ر له هه‌ندێ له‌ سه‌ر وتاره‌كانیدا ده‌یان په‌ندی پێشینان و قسه‌ی نه‌سته‌ق و هه‌ندێ جار شیعری كوردی تێهه‌ڵكێشی بابه‌ته‌كانی كردوه‌.
ئه‌م به‌رهه‌مه‌ پڕ زانیاریه، ئه‌وه‌ی به‌ پێزتری كردوه‌ تێچینه‌كانی نووسه‌ره‌، كه‌ خوێنه‌ر چێژی تایبه‌تی لێ ده‌بینێت، نوسه‌ر له‌ شوێنی وادا ته‌نها سێ دێڕی نووسیوه‌ كه‌ پوخته‌ی هه‌موو باسه‌كه‌یه‌، بابه‌تێكی زۆر له‌م به‌رهه‌مه‌دا هه‌یه‌ كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ باسكراوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگ بێت و جێگه‌ی هه‌ڵوێسته‌كردن بێت من خوێندنه‌وه‌یه‌كی بۆ ده‌كه‌م ئه‌گه‌ر نا بابه‌ته‌كان زۆرن و خوێنه‌ر پێویسته‌ به‌ وردی سه‌رنجیان بدات .
له‌رۆژنامه‌ی «تێگه‌یشتنی ڕاستی»دا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مێژووی كورد به‌تایبه‌ت «سه‌ڵاحه‌دینی ئه‌یوبی» باسی كوردایه‌تی ئه‌م پیاوه‌ ده‌كات به‌گاڵته‌پێكردنه‌وه‌ ده‌ڵێت: (تورك ئه‌یانه‌وێ نه‌ك كوردی زیندوو به‌ڵكو كوردی مردوش بكه‌ن به‌ تورك)، ئه‌مه‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ چۆن رۆژنامه‌كه‌ له‌سه‌ر مێژوو كارده‌كات و بۆ دژایه‌تی تورك به‌كاری ده‌هێنێت، جگه‌ له‌لایه‌نی مێژوویی گرنگی به‌ئه‌ده‌بیاتی كورد و ڕێنووسی زمانی كوردی ده‌درێت، تێچینێكی نوسه‌ر كه‌ ئه‌م لایه‌نه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت: (تێگه‌یشتنی ڕاستی به‌گشتی نوسینه‌كانی، سه‌ره‌ڕای جیاوازی ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كانی، هه‌مووی بۆ مه‌به‌ستی سیاسی به‌كارهێناوه‌، له‌كۆتایی زۆربه‌ی سه‌ر وتاره‌كانیدا ناوی كوردی هێناوه‌، به‌ڵام ئامۆژگاری كردوه‌ چی بكات، ته‌نانه‌ت كه‌ باسی نالی و كوردی و سالم و حاجی قادری كردوه‌، بڕێ له‌ شیعره‌كانی هه‌ڵبژاردون و هه‌وڵی داوه‌ لێكدانه‌وه‌ی سیاسی بۆ هه‌ندێكیان بكاو بیان به‌ستێته‌وه‌ به‌ناكۆكیه‌كانی نێوان كوردو تورك و هه‌ل و مه‌رجی سیاسی ئه‌و رۆژگاره‌وه‌ له‌گێڕانه‌وه‌ی مێژووی كوردیشدا پێڕه‌وه ی هه‌مان ڕێبازی كردوه‌ .
هه‌روه‌ها رۆژنامه‌كه‌ كاری له‌ڕێنوسی زمانی كوردی كردوه‌ هه‌وڵیداوه‌ گونجاندن بكات له‌زمانه‌كه‌دا به‌و میتۆده‌ی كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت، ڕۆژنامه‌كه‌ چونكه‌ به‌كوردی بڵاوده‌بۆیه‌وه‌، هه‌وڵی داوه‌ زۆرترین ئاسانكاری بۆ خوێنه‌ر بكات، گرنگی بۆ مێژوو و ئه‌ده‌بیات و زمانی كوردی زیاد بكات.
به‌شێكی تری رۆژنامه‌كه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ رووداوه‌كانی كاتی جه‌نگ، بڵاوه‌پێكردنی سوپای تورك، كاتێك هێزی به‌ریتانی به‌ره‌و موسڵ ده‌كشێن رۆژنامه‌كه‌ باسی بارودۆخی جه‌نگه‌ كه‌و سه‌ركه‌وتنی هێزی به‌ریتانی به‌سه‌ر توركدا باس ده‌كات، هه‌روه‌ك نوسه‌ر ئاماژه‌ی پێده‌كات به‌هیچ شێوه‌یه‌ك رۆژنامه‌كه‌ باسی لایه‌نی مرۆیی ئه‌وكاته‌ی نه‌كردوه‌ كه‌ چۆن به‌هۆی جه‌نگه‌وه‌ دووچاری قات و قڕی و برسیه‌تی و په‌تای كوشنده‌بوونه‌، دواتر باسی داگیركردنی كفری و كه‌ركووك ده‌كات، كه‌ركووك بۆ به‌ریتانیا زۆر گرنگ بووه‌ چونكه‌ هیچ وڵات و كۆمپانیایه‌ك هێنده‌ی به‌ریتانیا گرنگی گه‌وره‌ و بایه‌خی ئابوری نه‌وت و سامانی ژێرزه‌مینی كه‌ركوكیان نه‌زانیبوو، نامه‌كانی باڵوێزه‌كان شاهیدی ئه‌و گرنگیه‌ی كه‌ركووكن كه‌ به‌رده‌وام به‌ریتانیای مه‌زنیان لێ ئاگادار ده‌كرده‌وه‌، له‌تێچینی نوسه‌ردا بۆ داگیركردنی موسڵ به‌م شێوه‌یه‌ باسی ده‌كات: (ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیز پاش ئه‌وه‌ی چۆته‌ ناو شاری موسڵه‌وه‌ ده‌ستی گرتووه‌ به‌سه‌ر چاپخانه‌كانی موسڵدا …. ، به‌داگیركردنی شاری موسڵ ناوه‌ندی ویلایه‌تی موسڵی عوسمانی ئیتر ئینگلیز ئامانجی له‌شكركێشیه‌كانی مێزۆپۆتامیای جێ به‌جێكرد، ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ ویستبوی داگیریان بكا «داگیری كردن، پێش ئه‌وه‌ی ده‌ستی بگاته‌ موسڵ، كوردی هان ئه‌دا بۆ هه‌رایه‌كی گه‌وره‌. پاش داگیركردنی موسڵ، داوای لێ ئه‌كردن هێمن بن و هاوكاری به‌ریتانیای عوزه‌ما بكه‌ن).

هه‌واڵی مه‌یدانه‌كانی جه‌نگ:
له‌باسێكی دیكه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا كه ته‌رخانكراوه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی (هه‌واڵه‌كانی جه‌نگ)، نوسه‌ر لێره‌دا به‌پوختی باسی له‌سه‌ر جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ده‌كات كه‌ جه‌نگێكی ته‌واو وێرانكاریه‌ و وڵاتان به‌وپه‌ڕی هێزو توانایانه‌وه‌ به‌ژداریان كردوه‌، ئینگلیز له‌یه‌كه‌م جه‌نگی جیهانیدا گرنگیه‌كی زۆری داوه‌ به‌هێرشی پڕوپاگه‌نده‌، دوای هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕ به‌چه‌ند مانگێ، 25 كه‌س له‌به‌تواناترین نوسه‌رانی ئینگلیزیان بانگ كردوه‌ بۆ ڕاوێژو پرس و ڕاو دانانی پلانی پڕوپاگه‌نده‌ی جه‌نگ، به‌تایبه‌تی بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی پرۆپاگانده‌ی ئه‌ڵمانی، نوسینگه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ له‌ڕێگه‌ی نوسین و چاپ و په‌خشی كتێب «نامیلكه‌، فۆتۆگراف، وێنه‌ی جۆراو جۆری كاریكاتێری، رۆژنامه‌ هه‌روه‌ها ڕادیۆ و فیلمی سینه‌مایی، هێرشی پڕوپاگانده‌ی ده‌ستپێكردوه‌، نوسه‌ر ده‌ڵێت رۆژنامه‌كه‌ له‌گێرانه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كانی جه‌نگدا بێ لایه‌ن نه‌بووه‌ ته‌نیا هه‌واڵه‌كان ناگێڕێته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌وڵی داوه‌ بۆچونه‌كانی خۆیشی ده‌رخواردی خوێنه‌ر بدا، هه‌میشه‌ باسی سه‌ركه‌وتنه‌كانی ئینگلیز و حوله‌فا(سوێندخۆره‌كان) و شكانی دوژمنه‌كانی كردوه‌، مه‌به‌ستی بووه‌ باوه‌ڕ به‌وه‌رگری هه‌واڵه‌كه‌ بهێنێت كه‌ ئه‌ڵمان و تورك دۆڕاون و ئینگلیز براوه‌یه‌.
كورداندنی زمانی گێڕانه‌وه‌:
ئه‌وه‌ی سه‌رنجڕاكێشه‌ رۆژنامه‌كه‌ هه‌وڵی كورداندنی زمانی گێرانه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كانی داوه‌ وه‌ چه‌ندین ده‌سته‌واژه‌ی كوردی به‌كارهێناوه‌: له‌شكرگێر، فه‌رمانده‌ جه‌نه‌راڵ، میراو: ئه‌دمیراڵ، كۆلاره‌، كۆلاره‌وان، فڕۆكه‌، فڕۆكه‌وان …… هتد .
رۆژنامه‌كه‌ ناوی چه‌ندین شوێنی له‌كوردستان هێناوه‌ كه‌ ئه‌و ناوانه‌ به‌ ئێستاشه‌وه‌ ڕوون نیه‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌ چ شوێنێكه‌ بۆ نموونه‌: (پولكابل) …، دواتر رۆژنامه‌كه‌ له‌باره‌ی روسیای سۆڤیه‌تی هه‌واڵی جۆراوجۆری نووسیوه‌ دواتر هه‌واڵه‌كانی مه‌یدانی فه‌له‌ستین كه‌ له‌شكركێشیه‌كانی ئینگلیز له‌میسره‌وه‌ بۆسه‌ر فه‌له‌ستین و وڵاتانی عه‌ره‌بی بڵاوكردۆته‌وه‌ ئه‌ویش له‌به‌رژه‌وه‌ندی و پڕوپاگانده‌ی ئینگلیز له‌وباره‌یه‌وه‌، به‌شێكی دیكه‌ی هه‌واڵه‌كان ته‌رخانكراوه‌ بۆ هه‌واڵی ناوخۆیی عێراق، كه‌ رۆژنامه‌كه‌ ژماره‌یه‌كی كه‌می بلاوكردۆته‌وه‌ له‌م لایه‌نه‌وه‌، باسی دواتر كۆنفره‌نسی ئاشتی پاریس دێته‌ به‌ر باس له‌: (ژماره‌ 65 ی رۆژی 27ی كانونی سانی 1919 كه‌ ره‌نگه‌ دواژماره‌ی «تێگه‌یشتنی ڕاستی»بێ سه‌روتارو چه‌ند بابه‌ت و هه‌واڵی ده‌رباره‌ی كۆنفره‌نسی ئاشتی «مه‌جلیسی سوڵح»… دواتر رۆژنامه‌كه‌ وه‌سفێكی زۆری به‌ریتانیاو چاكه‌ی به‌سه‌ر وڵاتانه‌وه‌ به‌تایبه‌ت توركیا ده‌كات.
ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ تا ژماره‌ 65 له‌ رۆژی 27ی كانوونی دووه‌م 1919 ده‌رچوه‌، ئیتر كاری رۆژنامه‌كه‌ ته‌واو بووه‌ بۆیه‌ به‌یه‌كجاری ڕاگیراوه‌، له‌كاتێكدا رۆژنامه‌كانی كه‌ له‌عێراق به‌زمانی عه‌ره‌بی ده‌ریان كردوه‌. له‌سه‌ر ده‌رچوون به‌رده‌وام بوون. خوێنه‌ر زۆر به‌باشی هه‌ست به‌وه‌ده‌كات كه‌ رۆژنامه‌كه‌ له‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا توانیویه‌تی زۆرترین زانیارو هه‌واڵ كۆبكاته‌وه‌ چه‌ندین كه‌سی شاره‌زا به‌كاربهێنێت بۆ مه‌رامه‌كانی «تێگه‌یشتنی ڕاستی» ئه‌گه‌ر هه‌رجۆرێك بێت گرنگیه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی بۆ مێژوو و زمان و ئه‌ده‌بی كورد هه‌بووه‌، حه‌ره‌كه‌یه‌كی رۆشنبیری بووه‌ و ده‌ستێكی باڵای له‌ته‌كنیكی داڕشتن و نوسین و بڵاوكردنه‌وه‌دا گێراوه‌ .

كورد له‌ رۆژنامه‌وانیی عه‌ره‌بیی عێراقی دا گۆڤاری لغه‌ العرب به‌ نموونه‌:
بۆ ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌م زۆر درێژه‌ نه‌كێشێت، ئه‌م به‌شه‌ی كتێبه‌كه‌ زۆر به‌كورتی ئاماژه‌ پیده‌ده‌م وه‌ك به‌رچاو روونی بۆ خوێنه‌ر، دیاره‌ به‌شێكی دیكه‌ی كتێبه‌كه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ «لغه‌ العرب»، نوسه‌ر له‌سه‌ره‌تای ئه‌م به‌شه‌دا به‌كورتی له‌ژیانی ئه‌نستاس ماری ئه‌لكه‌رمه‌لی كه‌ خاوه‌ن ئیمتیازی گۆڤاره‌كه‌ بووه‌ ده‌دوێت، دیاره‌ ئه‌م بڵاوكراوه‌یه‌ كه‌ به‌شێكی كه‌می په‌یوه‌ندی به‌كورده‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام زانیاری زۆر گرنگ و به‌سوودی تێدا به‌دی ده‌كرێت، نوسه‌ریش زۆر به‌ئاگایانه‌وه‌ تێچینه‌كانی خۆی داده‌نێت.
له‌ژماره‌ی تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 1913 دا وتارێكی له‌سه‌ر سلێمانی بلاوكردۆته‌وه‌، كه‌ باسكردنی سلێمانیه‌ له‌ڕووی كارگێڕیه‌وه‌ به‌داتاو زانیاریه‌وه‌، به‌ناوهێنانی قه‌زاكان دواتر ژماره‌ی گونده‌كانی، وه‌ ئه‌م باسه‌ش نرخێكی مێژوویی هه‌یه‌، له‌هه‌ندێ ژماره‌ی گۆڤاره‌كه‌دا هه‌واڵێ یان كورته‌یه‌كی له‌سه‌ر هه‌ندێ له‌ شار و شاره‌دێ یه‌كانی كوردستان نوسیوه‌، ده‌رباره‌ی مه‌نده‌لی و «پردێ» زانیاری بڵاوكردته‌وه‌، وه‌ك له‌ لاپه‌ڕه‌ 185ی كتێه‌به‌كه‌دا هاتووه: (پردێ به‌ ناوی ئه‌و پرده‌وه‌ ناونراوه‌ كه‌ له‌سه‌ر رووباری زێ ی بچووك دروستكراوه‌، ئاڵتۆن كۆپری واته‌ «پردی زێڕ» هه‌ندێك ئه‌ڵێن سوڵتانی عوسمانی موردای چواره‌م له‌كاتی له‌شكركێشیه‌كانیدا بۆسه‌ر به‌غداد دروستی كردوه‌و هه‌ندێك ئه‌ڵێن له‌و كۆنتره‌). باسی دواتر ته‌رخانكراوه‌ بۆ دین و باوه‌ڕه‌ ئاینیه‌كانی كورد وه‌ك ئاینی كاكه‌یی.

وشه‌ی كوردی له‌زمانی عه‌ره‌بیدا :
ڕۆژنامه‌كه‌ له‌ ژماره‌ی ئازاری 1914 دا وتارێكی له‌سه‌ر وشه‌گه‌لی كوردی له‌عه‌ره‌بی موسڵی دا بڵاوكردۆته‌وه‌، كۆمه‌ڵێك وشه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌رۆژنامه‌كه‌دا ئاماژه‌ی پێكراوه‌، تێچینی نووسه‌ر ده‌رباره‌ی ئه‌مه‌ تێبینی خۆی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌م گۆڤاره‌دا كتێبی كوردی به‌خوێنه‌ر ئاشناكراوه‌ .

ئافره‌تی كورد :
ئه‌وه‌ی سه‌رنجی منی له‌م كتێبه‌دا ڕاكێشا له‌ لاپه‌ڕه‌(202) دا باس ده‌كرێت، بڵاوكردنه‌وه‌ی وتارێكه‌ له‌سه‌ر ئافره‌تی كورد و ده‌ڵێت: (ژینگه‌ی ئافره‌تی كورد جیاوازه‌ له‌ژینگه‌ی هه‌موو ئه‌وانی تر، به‌تایبه‌تی له‌ژینگه‌ی ئافره‌تی عه‌ره‌ب. ئافره‌تی كورد حیجاب ناپۆشێ، له‌ئیش و كار و ڕه‌فتاره‌كانی دا سه‌ربه‌سته‌، هاوشێوه‌ی پیاو، به‌ویژدانێكی ئاسوده‌وه‌، داكۆكی له‌ مافه‌كانی خۆی ئه‌كا، ماڵ به‌ڕێوه‌ ئه‌با، ئه‌گه‌ر مێرده‌كه‌ی له‌وێ بێ یا له‌وێ نه‌بێ زیندوو بێ یا مردوو به‌ دڵێكی پاك و به‌ ئه‌قڵێكی ساغه‌وه‌ پێشوازی خزم و میوان ده‌كات …. …. ) ئه‌مه‌ وه‌سفه‌ بۆ ئافره‌تی كورد، خوێنه‌ر ده‌توانێت به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كتێبه‌كه‌ گشت وتاره‌كه‌ بخوێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ی باسكراوه‌ واقیعی ئه‌وكاتی ئافره‌تی كورد بووه‌، وه‌ دواتر باسی خێزانی كوردی پیاوی كورد ده‌كات به‌شێوازێكی شاره‌زایانه‌و ته‌نانه‌ت وورد ده‌بێته‌وه‌ بۆ پۆشاك و جل و به‌رگی ئافره‌تی كورد، وه‌ كۆمه‌ڵێك وه‌همی كۆمه‌ڵگای كوردی باس ده‌كات وه‌ك نوشته‌و باوه‌ڕ بۆ كۆمه‌ڵێك خورافیات …. وه‌ باسێكیش له‌سه‌ر هه‌نگوینی كوردستان له‌بازاڕی به‌غداد باس ده‌كات هه‌ر له‌جۆره‌كانی هه‌نگوین و نرخه‌كه‌ی ڕوونده‌كاته‌وه‌ وه‌ ئه‌و گرفتانه‌ی ڕووبه‌روی كاری هه‌نگه‌وانی بوونه‌ته‌وه‌ …. .

بیۆگرافی شوكری فه‌زڵی:
به‌شێكی دیكه‌ له‌»لغه‌ العرب» ‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ ژیاننامه‌ی شوكری فه‌زڵی وه‌ك له‌ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌ (247) به‌مجۆره‌ باسی ده‌كات: ( 1ی مانگی حوزه‌یرانی ساڵی 1926 شوكری فه‌زڵی به‌نه‌خۆشی سیل له‌شاری به‌غداد مردوه‌. شوكری فه‌زڵی له‌و سه‌رده‌مه‌دا یه‌كێ له‌ڕۆشنبیره‌ ناسراوه‌كانی ناو كۆڕ و كۆمه‌ڵه‌ ئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگیه‌كانی به‌غداد بووه‌، رۆژنامه‌ عه‌ره‌بیه‌كانی به‌غداد هه‌واڵی مردنیان بڵاوكردۆته‌وه‌، رۆژنامه‌ی «ژیان» كه‌ له‌ سلێمانی ده‌رچووه‌ ئه‌ویش له‌ ژماره‌ 21ی رۆژی 17ی حوزه‌یرانی 1926 دا هه‌واڵه‌كه‌ی بڵاوكردۆته‌وه‌ …..
بیره‌وه‌ریه‌كانی عه‌بدولعه‌زیز قه‌ساب (1882 – 1965) :
یه‌كێك بووه‌ له‌سیاسیه‌ ناسراوه‌كانی عێراق له‌ به‌غداد له‌ دایكبووه‌، له‌ دواساڵی یه‌كه‌م جه‌نگی جیهانی دا بۆته‌ قایمقامی زێبار، یادداشته‌كانی ده‌رباره‌ی ئه‌و ماوه‌یه‌ی له‌زێبار قایمقام بووه‌، سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگه‌ كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بارودۆخی كوردستان له‌ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانیدا، گرنگترین به‌شی كتێبه‌كه‌ ئه‌م بیره‌وه‌ریانه‌ی عه‌بدولعه‌زیزه‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ڕووداوه‌كانی ئه‌و ده‌مه‌ بكات كه‌ ژیانی خه‌ڵكی به‌ چ ئاڕاسته‌یه‌كدا هه‌نگاوی ناوه‌.
رۆژنامه‌ی «الاهرام :
كۆتا به‌ش كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ڕاگه‌یاندن ڕۆڵی له‌ گێرانه‌وه‌ی ڕاستیدا، نموونه‌ به‌هێرشی ئه‌مریكا بۆ سه‌ر عێراق، كه‌ سه‌دان په‌یامنێر و ڕاگه‌یاندن ئاماده‌ی گواستنه‌وه‌ی زانیارییه‌كان بوون ئه‌وه‌ی نوسه‌ر لێره‌دا باسی ده‌كات ده‌رخستنی گومڕایی ئه‌و ڕاگه‌یاندنانه‌ ده‌كات كه‌ له‌گواستنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كان كه‌مته‌رخه‌م بوون له‌ئاست ئه‌و پیشه‌یه‌ نه‌بوون وه‌ بێ لایه‌ن نه‌بوون. رۆژنامه‌ی «الاهرام» كه‌ له‌ قاهیره‌ ده‌رده‌چێت ئه‌گه‌ر كۆنترین رۆژنامه‌ی عه‌ره‌بییی به‌رده‌وام نه‌بێت، ئه‌وا یه‌كێكه‌ له‌هه‌ره‌ كۆنه‌كان. به‌پێویستی ده‌زانم كۆتای به‌شی كتێبه‌كه‌ به‌جێ بهێڵین بۆ خوێنه‌ر، چونكه‌ نووسینه‌كه‌مان له‌ئاستی خوێندنه‌وه‌ ده‌رده‌چێت و درێژه‌ ده‌كێشێت هه‌م قابیلی خوێنه‌ر خۆیه‌تی كه‌ به‌وردی و سه‌رنجه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ بكات .

ئه‌نجام :
ئه‌م به‌رهه‌مه‌ ڕاسته‌ له‌ غیابی نوسه‌ردا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌بۆته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ خوێنه‌ر هه‌ست به‌ ئه‌مانه‌ت نه‌كات یان خوێنه‌ر لێی پاشگه‌زبێته‌وه‌، به‌ڵام ڕاستیه‌ك هه‌ست پێده‌كه‌م هه‌ر ئه‌و ڕاستیه‌ش هاندان بوو بۆ ئه‌وه‌ی پوخته‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌م به‌رهه‌مه‌ بنووسین، ئه‌ویش سه‌رنجمدا «كورد و كوردستان له‌ تێگه‌یشتنی ڕاستی و لغه‌ العرب»دا ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی وه‌های نه‌بوو، ڕاسته‌ له‌ماوه‌ی بڵاوبونه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ به‌ماوه‌یه‌كی كه‌م چاپی یه‌كه‌می له‌كتێبخانه‌كاندا كه‌م بۆیه‌وه‌ به‌هۆی ئاره‌زوی خوێنه‌ر، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بینیم زۆر كه‌م له‌خوێنه‌ران سه‌رنج یان گرنگی ئه‌م كتێبه‌ باس بكه‌ن، من ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ ئاستی هۆشیاری خوێنه‌رو به‌رپرسیاریه‌تی، نه‌بوونی مه‌عریفه‌ی رۆژنامه‌وانیی و گرنگی نه‌دان پێی، سه‌رنجی ئه‌وه‌م دا كه‌ زۆرێك هه‌ر نه‌یده‌زانی تێگه‌یشتنی ڕاستی چیه‌ ! یان لغه‌ العرب، ئه‌وه‌ش له‌ئه‌ستۆی ده‌سته‌ی ئاماده‌كردن و له‌چاپدانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌یه‌، كه‌ پێویست بوو ناساندن و شیكاریه‌كی ورد بۆ كتێبه‌كه‌ بكه‌ن به‌خوێنه‌ری كوردی بناسێنن نه‌ك ئه‌وه‌ به‌ڵكو هه‌ست به‌چه‌ند هه‌ڵه‌یه‌ك ده‌كه‌ین به‌تایبه‌ت له‌به‌رگی كتێبه‌كه‌دا زۆر به‌زه‌قی ده‌یبینین، هه‌روه‌ها هه‌ست به‌خراپ بوونی كوالێتی كتێبه‌كه‌ له‌ چاو به‌رهه‌مه‌كانی پێشووتردا ده‌كه‌ین، به‌هه‌رحاڵ ئه‌مانه‌ی باسكرا هیچ له‌ ئاستی به‌رهه‌مه‌كه‌ ناگۆڕێت به‌ڵام هه‌موو شتێك قابیلی سه‌رنج و ڕه‌خنه‌یه‌، داواكارم له‌خوێنه‌ران ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی كۆچكردوو «نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین» بخوێننه‌وه‌، ئه‌وسا هه‌ست به‌كۆمه‌ڵێك زانیاری شاراوه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌قۆناغێكدا ئاماده‌یی هه‌بووه‌، من زۆر سودمه‌ند بووم له‌زانیاریه‌كانی نێو ئه‌م كتێبه‌، نوسه‌ریش خاوه‌نی كه‌سایه‌تی و رۆشنبیرییه‌كی به‌رزه‌، به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ زانیاریه‌كانی گواستۆته‌وه‌، شاره‌زایانه‌ تێچینی له‌سه‌ر باسه‌كان كردوه‌، نوسه‌ر هه‌ر زوو ڕای خۆی ده‌خاته‌ ڕوو له‌سه‌ر رۆژنامه‌ی تێگه‌یشتنی ڕاستی كه‌ به‌پیلانی به‌ریتانیای گه‌وره‌ی ده‌زانێت، گرنگی به‌رهه‌مه‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ تێچینه‌كانی نوسه‌ر ئه‌وه‌ زۆر باش هه‌ست پێده‌كرێت.
له‌كۆتاییدا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم ئه‌م جۆره‌ به‌رهه‌مانه‌ له‌ كتێبخانه‌ی كوردیدا ده‌گمه‌نن كه‌م كه‌س ده‌توانن ڕووبه‌ڕوی وه‌ها بابه‌تێك ببنه‌وه‌، كه‌ «نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین» لێزانانه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و بێ لایه‌نی خۆی له‌ نوسینه‌كانی دا ده‌رده‌بڕێت، وێڕای ده‌ستخۆشی و به‌رده‌وامی بۆ ده‌سته‌ی ئاماده‌كاران و هاوكارانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ ئه‌وانیش به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و ئه‌ره‌كه‌یان به‌ ئه‌نجام گه‌یاندووه‌ .

print

 143 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*