سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » ئەنفال لە روانگەی توێژینەوەیەکی زانستییەوە

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

ئەنفال لە روانگەی توێژینەوەیەکی زانستییەوە

لەم دووتوێیە دا

لە چەند ساڵی دوای راپەڕینەوە چەندین کتێب و نامیلکەو توێژینەوە لەبارەی یەکێک لەو جینۆسایدانەی کە دژبە گەلی کوردستان لە باشوور پیادەکراوە کە خۆی لە شاڵاوەکانی ئەنفالدا دەبینێتەوە، دەنووسرێت و بڵاودەکرێتەوە، بەڵام دیارە گەورەیی تاوانەکەو قەبارەی شەهیدەکان و قوربانییەکانی و ئەو حیکایەتانەی کە لەزاری شایەتحاڵەکانی تاوانەکە و قۆناغەکانیی ئەنفالەوە هەن، هێشتا ئەوەی کراوە دڵۆپێکە لە دەریایەک و سەرەڕای بوونی هەزاران دیکۆمێنتی نووسراوو گرتەی ڤیدیۆیی کە وەک میرات لە پاش رژێمی بەعس بەجێماون، بەڵام هێشتا حیکایەتی هەر جێماوێکی ئەنفال بۆخۆی کەرەستەی دەیان کتێب و توێژینەوەو فیلم و درامان کە بتوانرێت وەک تاوانەکانی جینۆسایدی جوەکان «هۆڵۆکۆست» لەسەر دەستی نازییەکان و قەتڵوعامی ئەرمەنەکان لەسەر دەستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەرەکانی لە مێژوودا ناوزڕاو بکرێن و قوربانییەکان و جێماوەکانیشیان ببنە سیمبول گەلێک بۆ رووسووری میللەتێک کە ئەو هەموو ستەمەی لێکراوە تەنها لەبەر ئەوەی ویستوویەتی لەسەر خاک و زێدی خۆی وەک مرۆڤ و وەک هەر میلەتێکی دیکە بەئازادانە بژی.
ئەم کتێبەی کە ئەمجارە لە ساڵۆنی کوردستانی نوێ-ی رۆژی سێشەممە رێکەوتی 12/3/2019 خرایەڕوو، جیاوازییەکەی لەوەدایە کە نووسەرو ئامادەکارەکەی جگەلەوەی بۆخۆی یەکێک بووە لە خەباتگێڕانی ئەوێ رۆژێی بەرگریی و پێشمەرگایەتی، لە ژیانی ئیداریشیدا ماوەی هەشت ساڵ دامەزراوەیەکی بەڕێوەبردووە کە رۆژانە لەگەڵ مەینەتییەکانی جێماوانی ئەنفالدا روبەڕوبۆتەوە.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

مەحمود نامۆ:
میوانە بەڕێزەكان ئەم كاتەتان باش، بەخێربێن بۆ ئەم كۆڕەی ساڵۆنی كوردستانی نوێ كە واژۆی كتێبێکی بەڕێز مەلا بەهادینە، سەرەتا زۆر خۆم بە خۆشحاڵ دەزانم کە وەك رۆڵەی ئەنفالكراوێك شەرەفی ئەوەم پێبڕا ئەم كۆڕە بەڕێوەبەرم.
لە سەرەتاوە دەمەوێت کە پرۆفایلێکی کاک مەلا بەهادین بخەمەڕوو، بەهادین محەمەد عەبدولرەحمان ناسراو بە مەلا بەهادین، لەساڵی 1960 لە گەڕەكی كانی ئاسكانی شاری سلێمانی لەدایكبووە، خاوەنی بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە زانكۆی بەغدا ساڵی 1982 لە بەشی گەشتیاری.
ساڵی 2004 بەشی راگەیاندنی زانكۆی سلێمانی تەواو كردووە‌ و بڕوانامەیەکی دیکەی بەکالۆریۆسی بەدەستهێناوەو ساڵی 2009-ش بڕوانامەی ماستەری بەدەستهێناوە.
مەلابەهادین چەندین ساڵ خزمەتی لە خزمەتی شۆڕش و بزووتنەوەی گەلی كوردستاندا بووەو پێشمەرگەیەكی دێرینە.
ماوەی هەشت ساڵ بەڕێوبەری گشتی كاروباری شەهیدان ‌و ئەنفالكراوانی سلێمانی بووەو جێ دەستی بە خزمەتی كەسوكاری شەهیدان‌ و ئەنفالكراوانەوە دیاربووە. ئێستاش بەهەمان پلەی بەڕێوەبەری گشتی لە دیوانی وەزارەتی شەهیدان بەردەوامە لە کارکردن لەکایەی ئیداریدا.
لەڕووی نووسین و بڵاوکردنەوەشەوە چەند توێژینەوەیەكی زانستی هەیە‌ و هەندێك لەوانە كراونەتە كتێب وەک نامە چوكلێتیەكان‌ و پەیوەندیی بێتەل لە شۆڕشی نوێدا، رۆڵی پڕوپاگەندە لە هەڵبژاردەكاندا، واتە وات لە رۆژنامەوانیی كوردیدا كە ئەوە ماستەر نامەكەیەتی‌ و هێشتا بەدوای سپۆنسەرێكدا دەگەڕێت تا بیكات بە كتێب. ئەمڕۆش لێرە كۆبووینەتەوە تا لەبارەی كاریگەرییە دەروونییەكانی ئەنفال لەسەر جێماوانی قسەمان بۆ بکات کە ئەمەش توێژینەوەیەكی زانستییە‌ و كاك مەلا بەهادین كردوویەتی بە كتێب.
من خۆم وەكو نەوەی ئەنفالکراوێک پێم خۆشە دەستخۆشی لێبكەم لەسەر بەكارهێنانی وشەی جێماوان، چونكە لەو باوەڕەدا نیم لە رووی زمانەوانییەوە وشەی پاشماوە بۆ كەسوكاری ئەنفالكراوان گونجاو بێت، ئێستاش دەچینە لای بەڕێزیان تا بابەتەکەی و ناساندنی کتێبەکەی پێشكەش بكات‌ و دوی گوێگرتن لە راو سەرنج و پرسیارەکانی ئێوەی بەڕێزیش كتێبەكەیتان بە ئیمزای خۆی پێشکەش بكات.
مەلا بەهادین:
زۆر سوپاس، من دەمەوێت بەخێرایی باسێكی توێژینەكە بكەم، بۆئەوەی ئەگەر برادەران پرسیارێكیان هەبوو كات هەبێت بۆ وەڵامدانەوە. توێژینەوەكە زانستییە‌و لەژێر سەرپەرشتی پرۆفیسۆر‌ێک و یاریدەدەری پرۆفیسۆرێکدا ئەم توێژینەوەیەم ئامادەکردووە، بۆئەوەی زیاتر زانستی بێت، كتێبەكەش ناوی كاریگەرییە دەروونییەكانی ئەنفال لەسەر جێماوانی، توێژینەوەیەكی مەیدانییە سەبارەت بە جێماوانی ئامادەم کردووە.
بێگومان توێژینەوە جیاوازە لە كتێب، ئەوەی لە كتێبێكدا دەیخوێنیتەوەو دەیهێنیت لە چوارچێوەی كتێبی خۆتدا دەینووسیت، ئەمە بە هی خۆت هەژمار دەكرێت، بەڵام ئەوەندەی من لە توێژینەوە تێگەشتبم، تەنها بەشە مەیدانییەكەی بە هی خۆت هەژمار دەكرێت.
پێشەكییەكەی‌ و مێژووەكەی ‌و ئەوانی دیكە هەمووی لەسەرچاوەی دیكەوە وەردەگیرێن، بۆیە من تەنها بەشە مەیدانییەكەی بە هی خۆم هەژمار دەكەم و هیوادارم سەركەوتوو بووبووبم تێیدا، بۆئەوەی زۆر كاتیشتان نەگرم، بەخێرایی باسی بەشەكان دەکەم.
بەشێكیان بەشی رێباز نامەیە كە نۆ پرسیاری توێژینەوەكەی لە خۆگرتووە، كە لەكۆتاییدا باسی دەكەم، سەبارەت بە بایەخی توێژینەوەكە گرنگیداوە بەكۆمەڵێ توێژینەوە لەسەر ئاستی كوردستان و هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ‌و بایەخ لەسەر ئاستی زانستی‌ و ئەكادیمی.
ئامانجی توێژینەوەكەش وەڵامدەرەوەی ئەو نۆ پرسیارەیە كە لەدەر ئەنجامەكاندا وەڵامی دەدەمەوە، رێباز‌و رێكاری توێژینەوەكەش رێباز‌و رێكارێكی وەسفییە‌و سنووری توێژینەوەكەش سێ تەوەری لەخۆگرتووە، سنووری شوێن هەرێمی كوردستان ‌و عیراق‌ و لەوێشدا چڕكراوەتەوە بۆ ئەو ناوچانەی زۆرترین ئەنفالی تێدا بووە، ئەوانیش كەلار و چەمچەماڵ و كۆیەیە.
سنووری كات مەبەستم لەو كاتەیە كە جێماوان هەستیان بەو لێكەوتانە كردووە كە لەكاتی ئەنفالدا بەسەریان هاتووە تا ساڵی 2014.
سنووری مرۆییەكەشی بریتیین لەو كەسانەی كە لە كردەی ئەنفالدا جێماون، واتا بە زیندوویی دەرچوون، هەروەها دیاریكردنی چەمك‌ و زاراوەكانیش كە باسی كاریگەریی ‌و جێماوان‌ و ئەنفالمان كردووە.
بەشی دووهەم ئەنفال‌ و كردەكانی لە كوردستان، یەکەم پاژ باس لە كورد‌ و ئەنفالە، لەوێدا ئەنفال وەك زاراوە‌ و وەك چەمك ‌و وەك پێناسە، هەروەها كورتە مێژوویەكی ئەنفالیش لەگەڵ باسكردنی هەشت قۆناغەكەدا، لە باسكردنی هەشت قۆناغەكەدا من ئاماژەم بە شتێك داوە، ئێمە لە زۆر لەو كتێبانەی كە تائێستا هەمانە، مێژووی ئەنفال تێیدا زۆر ورد نییە، بەڵام من لێرەدا هەشت سەرچاوەم بەكارهێناوە بۆ زانینی ئەوەی كەی دەستی پێكردووە‌ و كەی كۆتایی هاتووە كە لە دواییدا بە وردی باسم لێوە كردووە.
پاشان باسی هەنگاوەكانی ئەنفالم كردووە (ئامادەسازیی، نەخشەسازی، دەستپێكی ئەنفال، پاشان ئەنجامدان). ئەنجامدانەكەشم بە وردیی ‌و بەپێی قۆناغەكان باس كردووە، پاشان دێینە سەر پاڵنەرەكانی كردەی ئەنفال، هاتووم پاڵنەرەكانم كردووە بە دوو بەشەوە، پاڵنەری ئاشكرا، واتە ئەو پاڵنەرانەی كە ئاشكرابوون ‌و لە راگەیاندنەکانی عیراقەوە باسكراوون وەكو: «كورد مەترسییە لەسەر نیشتمانی عەرەب‌ و هەڕەشەی كورد مەترسییە بۆسەر ئاسایشی ناوخۆ لە عیراق، هەوەها كورد كرابوو بە بەهانە بۆ سەرنەكەوتنی سوپای عیراق لە شەڕی دژی ئیسرائیل لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی رابردوو، پاشان بەهانەیەكی دیكەی ئەوە بوو كە بەهۆی پێشمەرگەوە ناتوانێت بەباشی شەڕی ئێران‌ و عیراق بكات، هەروەها بەردەوام كوردیان بەوە تاوانبار كردووە كە دەست لەگەڵ وڵاتانی بێگانەدا تێکەڵ دەکات دژی حكومەتەكەی خۆی، ئەمانە پاڵنەرە ئاشكراكانن.
پاڵنەرە شاراوەكان: گرنگی جوگرافیای كوردستان‌ و پاڵنەری ئابووری كە وایكردووە سەرانی عیراق، كوردستان لە دەستی خۆیاندا بهێڵنەوە، هەروەها پاڵنەری سیاسی‌ و رەگەزپەرستی ‌و سەربازیی ئەمەش پاڵنەرە شاراوەكانن كە هەموویانم بە وردی باسكردووە.
بەشی سێهەم لایەنی تیۆرییە، دەرهاویشتەكانی كردەی ئەنفال، دەرهاویشتەكانم كردووە بە دوو بەشەوە دەرهاویشتەی خودیی كە بۆ زاتی كەسەكەیە واتە جیماوەكە، وەك دڵەراوكێ‌ و ترس‌ و تۆقین‌ و خەمۆكی‌ و بیرچوونەوە‌ و بوورانەوە و پەركەم.
دەرهاویشتەی بابەتیشمان هەیە كە دەرهاویشتەی كۆمەڵایەتین، واتە شیرازەی كۆمەڵایەتی چۆن تێكچووە، ئابووریی كۆمەڵایەتی چۆن داڕماوە، هەروەها دەرهاویشتەی كەلتووری چۆن كەلتوور‌و كەلەپووری كوردستان بەهۆی رژێمە عیراقییە یەك لەدوای یەكەكانەوە لەناوچووە.
بەشی چوارەم: كردنی نامەكەیە واتە بەشە مەیدانییەكەیە، کە بریتییە لە كاریگەریی ئەنفال لەسەر جێماوان، لێرەدا هەوڵمداوە كۆمەڵێك پرسیار دابڕێژم بۆئەوەی جێماوان خۆیان وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەنەوە و بیخەینە ناو توێژینەوەكەوە، واتە وەڵامدانەوەی جێماوەكان بریتین لە سەرچاوەی رەسەن، لێرەدا توانیومانە راستەوخۆ زانیارییەكانیان لێ وەربگرین‌ و بیكەین بە داتا، فۆڕمەكانیش بە شێوەیەکی رەمەكی دابەشكراون كە هەموو توێژ‌و تەمەنەكانی گرتووەتەوە.
بێینە سەر دەرئەنجامەكان: زۆربەی جێماوەكان ئەوانەبوون كە لەكاتی كردەی ئەنفالدا تەمەنیان لە نێوان 15 بۆ 20 ساڵ بوو، پاشان ئەوانەی تەمەنیان لە نێوان 5 بۆ 15 ساڵان بوون، زۆربەی جێماوانی ئەنفال لە رەگەزی مێن، بەهۆی ئەوەی بەپێی بەڵگە‌ و توێژینەوەكان ز‌وربەی قوربانیانی ئەنفال لە رەگەزی نێر بوون، ناوچەكانی كەلار‌ و چەمچەماڵ و كۆیە بەشێكی زیندووی بەركەوتەی تاوانەكانی ئەنفال بوون.
جێماوانی ئەنفال تائێستا لەو شوێنانەدا ژیان بەڕێ دەكەن كە كەسوكاریانی تێدا ئەنفالكراوە، تائێستاش كاریگەرییەكانی ئەنفال بەردەوامە لەسەر دەروونی جێماوانی ئەنفال.
پەیوەستبوونی خەونەكانیان بە ئەنفالەوەو هەروەها دابەزینی توانای دەربڕینی هەست‌ و سۆزیان بۆ كەسانی دەور‌وبەریان. نەبوونی توانای خۆڕاگریی ‌و هەڵچوونی بەردەوام، هەستكردنی جێماوانی ئەنفال بە تاوان‌ و بێزاربوون لە ژیان، گۆشەگیربوونیان‌ و لاوازبوونی توانای گفتوگۆیان لەگەڵ ئەوانی دیكەدا، لاوازبوونی یادەوەریی ‌و حەزی چێژوەرگرتن لای جێماوانی ئەنفال، لەدەستدانی هاوسەنگی ‌و كەمبوونەوەی توانایان بۆ بڕیاردان لەسەر هەموو كایەكانی ژیان، بوونی ئاواتی لەیادچوونەوەی مەرگەساتەكانی ئەنفال، بوونی حەزی تۆڵە‌ و لەناوبردنی ئەنجامدەر‌ و بەشداربووانی ئەنفال، مەترسیی جێماوانی ئەنفال لە دووپاتبوونەوەی ئەنفال، هەستكردن بە كەمی لەلایەن جێماوانی ئەنفالەوە، گەڕانەوەی متمانە بەخۆبوونی جێماوانی ئەنفال.
پشتگیریی‌ و دڵنەوایی‌ و ساڵانە یادكردنەوەی كارەساتی ئەنفال كاریگەریی هەبووە لەسەر دووبارە متمانە بەخۆبوونەوەی جێماوانی ئەنفال، ئەمەش كۆی ئەو لێكەوتانەیە كە لەئەنجامی توێژینەوەكەدا دەرچووە، هەر پرسیار‌و سەرنجێكتان هەیە من لەخزمەتتاندام بفەرموون.
ستران عەبدوڵڵا:
من دەستخۆشیت لێدەكەم بۆ ئەم توێژینەوەیە، هەم وەك پێشمەرگەیەك‌ و هەمیش كەسێك كە لەبواری كاروباری شەهیدان‌ و ئەنفالكراواندا كار دەكات. ئەو تێبینییەی من هەمە ئەوەیە كە دەتوانرێت لێكەوتەكانی نێو لێكۆڵینەوەكە بكرێتە كتێب، چونكە زۆر بابەتی نێو لێكۆڵینەوەكە دەكرێت لق بن بۆ چەندین لێكۆڵینەوە و بە جیاجیا بكرێنە كتێب‌ و لەسەری بنووسرێت، هەروەها ئەو كەسانەی لە رۆژنامەنووسیدا لەسەر ئەنفال دەنووسن، دەكرێت ئەو كۆدانە بكەنەوە‌ و لێكۆڵینەوەی زیاتر لەسەر ئەو نموونانە بكەن كە كاك بەهادین باسیان لێوە دەکات.
بەراستی راگەیاندنی كوردی بە خۆشمانەوە زۆرمان ماوە بۆ رووماڵكردنی دەرئەنجامەكانی ئەم لیكۆڵینەوەیە، كە یادەكان دێتە پێشەوە، هەر دەبێت بابەت ئامادە بكەین، دەنا زۆر بابەت هەیە دەتوانرێت لەم یادەدا هەموو ساڵێك هەرجارەی تەوەرێكی ئەم بابەتە بخەنەڕوو، بۆ نموونە ئێمە هەموو ساڵێك تەنها بە ژمارە قسە دەكەین، دەتوانرێت هەر چیرۆكێك لە چیرۆكەكانی ئەنفال بە سومبوڵێك‌ و نموونەیەك وەربگیرێت‌ و ببێـە دۆسێی ئەو ساڵە.
د. حسێن محەمەد عەزیز:
دەستخۆشیت لی دەکەم بەتایبەتی کە ئەمە توێژینەوەیە، نەک هەر لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانی بێت، بەڵام دەمەوێت ئاماژە بە بابەتێک بکەم، من 50 ئەڵقەی زمانەوانیم لە کوردستانی نوێدا بڵاوکردووەتەوە، زۆر هەڵەی باوم باسکردووە، بۆیە لێرەشدا زیاتر قسەم لەسەر لایەنە زمانەوانییەکەیەو لە بەرگەکەیەوە دەستپێدەکەم ، بۆ نموونە کاریگەرییە دەروونییەکانی ئەنفال لەسەر جێماوانی، ئەگەر لێرەدا مەبەستت تەئسیر بێت، ئەوا دەبێت کارتێکردنە دەروونییەکانت بەکاربهێنایە.
لەبارەی دەستەواژەی دووەمیشەوە دەبوو لەجیاتی جێماوەکان بنسسورایە نەوەی ئەنفالکراوەکان، کە ئەوە لە رۆژی ئەنفالەوە لە مناڵێکی ساواوە دەگرێتەوە تا کۆتایی دنیا یان لەجیاتی ئەوە بەڕۆگر واتە میراتگر بەکاربهێنرایە.
رەهبەر سەید برایم:
دەستخۆشیتان لێدەكەم، پێشەکی دروود بۆ گیانی مامۆستا محەمەدی مەلا كەریم، ئەمرۆ ساڵڕۆژی ماڵئاواییەتی، هەروەها پیرۆزبایی لە ئەنساتی مەركەزی دەكەم کە ساڵیادی دامەزراندیانە.
زۆر كتێب نووسراوە لەسەر ئەنفال، بەڵام كەمیان زانستین، یان یادەوەریی دەگێڕنەوە، یان كارەساتەکان دەگێڕنەوە. رۆڵی راگەیاندنیش لە ئەنفالدا تەنها چەند ناوچەیەك تۆماركرا‌وەو چەندین ناوچەی دیكە پشتگوێ خراون و رووماڵ نەكراون، دەنا لە دۆڵی بالیسان‌ و ئەو ناوچانەی دیكەدا قوربانی زۆر هەبوون، بەڵام بەڵگەیەكی تەوات نییە چونکە رووماڵ نەكراون.
سەبارەت بەوەی كە باستانکرد، مێژووەکان نەزانراوە، چەندین بەڵگە و دۆكیومێنت هەن تێیدا تۆماركراوە و بەرنامەڕێژیی بەعسیش زانراوە، هەروەها تەنها عیراق تاوانبار نییە لەكارەساتی كیمیاباران‌ و ئەنفالدا، 24 وڵات كیمیاییان فرۆشتووە بە عیراق، من خۆم یەكێك بووم لەوانەی بەشداریی بەرەنگارییەکانی شاڵاوەکانی ئەنفالم كرد‌ووەو مامەوە‌ و بەرگریمان كرد، هاوسەرەکەشم 24 كەسی ئەنفالە لە خانەوادەو بنەماڵەکەی، بۆیە تائێستا ئەوەی نووسراوە زانستی نییە، هیوادارم لەم لێكۆڵینەوەیەوە بتوانین روویەكی گەشی پێ بدەین، بەعس هێندەی بەڵگە هەیە كە پێی تاوانبار بكەین، چونكە عەرەب هێشتا دان بە تاوانی كیمیاباراندا نانێت، زۆر سوپاس و دەستت خۆش بێت.
د. فوئاد:
دەستخۆشی لە كاك بەهادین دەكەم سەركەوتوو بێت، من تەنها دەمەوێت یەك دوو شت بڵێم، ئەمە یەكەمجارە لە چوارچێوەی مەنهەجی‌ و زانستیدا بابەتێكی لەم شێوەیە دەخرێتەڕوو، هیوادارم هەر كەسێك دەیەوێت لەسەر هەر بابەتێك بنووسێت، بیخاتە چوارچێوەیەكی مەنهەجییەوە.
دووەم، یەكێك لە كێشەكانی ئێمە ئەوەیە بابەتەكانمان زۆر ناوخۆییە، بۆنموونە تاوانی هۆڵكۆست راگەیاندن‌ و سینەما بە دنیایان ناساند، پێویستە ئەم توێژنەوەیە وەربگێڕدرێتە سەر زمانەکانی دیکەو بڵاوبكرێتەوە، بۆیە باشترین شت بۆئەوەی كەیسەكانمان بە جیهان بگەیەنین لەڕێی وەرگێڕانی دۆكیومێنت‌ و بەڵگەكان‌ و ئەو بابەتانەی كە هەیە لە رێی سینەما‌ و راگەیاندنەوە بڵاوبكرێنەوە.
كاك ئەسعەد جەباری ساڵی پار بابەتێكی ئامادە كرد لەسەر رۆژنامەكانی سەردەمی ئەنفال، هەموو رۆژنامەكانی كۆكردبووەوە‌و گوتاری راگەیاندنی بەعس چی بووە لەكاتی ئەنفالدا، راسپاردەكانیش توێژەری دیكە دەتوانن بیكەن و من دووبارە دەستخۆشیتان لێدەكەم‌ و بەهیوای كاری باشتر.
لەتیف فاتیح فەرەج:
من وەک خۆم کتێبەکەم نەخوێندووەتەوە، بەڵام قسە لەسەر دوو شت دەکەم یەکەمیان: ئەوەیە کاتێک ئێمە دەست بۆ بابەتێک دەبەین، کە هەموو ئەو هەوڵانەی خەڵک نادیدە دەگرین کە نزیکەی 20- 25 ساڵە کاری لەسەر دەکەن، چونکە زانستی بوون و نەبوون ئەوە بابەتێکە دەهێنێت قسەی لەسەر بکرێت، چونکە گێڕەرەوەیەک کە خۆی ئەنفالی بینیووە، نە دەزانێت زانست چییە یان ئەکادیمیا چییە، خۆ ئەوانەی لە دادگایی سەدام و سەرانی رژێمەکەی شایەتیان دەدا، هیچیان لە مەدرەسەیەکی ئەکادیمی دەرنەچوون، بەڵام کاریگەریی یان کارتێکردنی زۆریان هەبووە لە قسەکردندا، بۆیە دەتوانین بڵێین هەموو ئەوانەی کە لە 25 ساڵی رابردوودا کراون شتی زانستین، هەوڵی گەورەن، 100 کتێب هێندەی ئەو قسانە کاریگەریی نییە، کەسێکی ئەنفال دیدە دێت ئازارەکانی خۆی دەگێڕێتەوە.
سەرنجی دووەمم لەسەر ئەوەی بابەتی مێژووی دەستپێکردنی ئەنفالە کە بەبڕوای من ئەوە ئاساییە، چونکە لە مێژووی جینۆسایدی ئەرمەنیشدا ساڵەکە دیارە، بەڵام دەستنیشانی رۆژەکە نەکراوە. لە هۆلۆکۆستیشدا بەهەمان شێوە ساڵەکە دیارە بەڵام پرسیاری رۆژ ناکرێت. بۆیە تەنانەت لەدوای بڕیارە شەش خاڵییەکەی عەلی حەسەن مەجیدەوە لە 1986 ئەنفال دەستیپێکردبێت. بۆیە لەسەرەتای بەرنامەڕێژی و دەستپێکردنی رێگریی چوونی خەڵک بۆ دێهاتەکانەوە دەستپێدەکات نەک لەو کاتەوەی کە هێرشەکان بۆسەر سەرگەڵو و بەرگەڵو دەستیپێکردووە.

دڵپاك تاهیر:
دەستت خۆشبێت كاك بەهادین، بەراستی ئێمە وەكو راگەیاندنی كوردی زۆر كەمتەرخەمین بەرامبەر ناساندنی پرسی ئەنفال، هەتا ئێستا كەناڵەكانی ئێمە لە یادی ئەنفالدا ئەو چەند رۆژەی كە یادی دەكەینەوە، تەنها دڵی خۆمان تەنگ دەكەین‌ و برینی قوربانیەكان و جێماوانی ئەنفال دەكولێنینەوە و جارێكی دیكە بەبێ ئەوەی لە دەرئەنجامدا ئێمە دەستكەوتێكمان هەبێت.
ئەو دەرهاویشتانەی كە مەلا بەهادین باسی لێوە كردن من دەمەوێت قسە لەسەر دووانیان بكەم، یەكێكیان ئاشتبوونەوەی ئەو كەسانە لەگەڵ كۆمەڵگەدا كە بەڕێزیان ئاماژەیان بەوەدا كە هەست بەكەمیكردنیان هەیە من پێموابێت ئەوە هەست بە كەمی كردن نییە، بەڵکو هەستکردنە بە نائومێدی، چونكە ئەوان هەست دەكەن قوربانییەكی گەورەی پڕۆسەی ئازادیی‌ و رزگاریخوازی كوردن‌، بەڵام لە دەرئەنجامدا بەپێی پێویست پاداشتیان نەدراوەتەوە، بۆیە پێویستمان بەوەیە كە جارێكی دیکە ئەم خەڵكانە بهێنینەوە نێو كۆمەڵگە‌ و سوپاس‌ و رێزی خۆمانیان بۆ دەرببڕین.
ئایا ئاشتكردنەوەیان بەوە دەبێت كە لە شوێنی خۆیان بمێننەوە، یان بگوازرێنەوە بۆ شوێنێكی دیكە، چونكە ئەگەر لە شوێنی خۆیان بیانهێڵینەوە، هەمیشە ئەم برینەیان دەكولێتەوە و ئەگەریش لە شوێنی خۆیان هەڵكەندرێن، مانای وایە لەو هەموو بیرەوەرییەی چەندین ساڵە هەیانە دایاندەبڕیت، من یەك نموونە دەڵێمڵ یەكەم كامێرای راگەیاندنی كوردی كەناڵی خاك بوو کە چووە شوێنی ئەنفالكراوەكان‌ و چاوپێكەوتنی لەگەڵ بە جێماوەكاندا كرد، یەكێك لەو كەسانەی كە چیرۆكەكەی بەداخەوە لە فیلمی زامدا زۆر بە سەقەتی گوازرایەوە، چیرۆكی فەهیمە بوو كە هیچ كەس لە خێزانەكەی نەماوە، ژنێكە هەموو شەوێك جێگەی براكەی‌ و منداڵەكانی براكەی لە تەنیشت خۆیەوە رادەخات لە تەویلەی ئاژەڵدا لە ماڵی یەكێكدا بە ئومێدی ئەوەی بەیانی كە هەستایەوە براكەی ‌و منداڵەكانی هاتبێتنەوە‌ و لەسەر جێگە بن، تا ئێستاش ئەمە هەیە، بۆیە سینەما دەتوانێت سوود لەم رووداوانە وەربگرێت‌ و بیناسێنێت.
بەداخەوە فیلمی زام لەبری ئەوەی تاوانەكە زۆر بەگەورەیی‌ و ناشرینی دەربخات، هات تەنها بچووكی كردەوە، دەبوو راگەیاندن ئەو كاتە هەڵویستیان هەبێت، چونكە سیناریستەكە ئەوكات من خۆم بردمە ئەو ناوچانە‌ و ئەو كەسانەی شایەتحاڵبوون، شتێكیان بۆ گێڕایەوە، بەڵام ئەم بە شێوازێكی دیکە خستییە فیلمەكەوە، بۆیە پێویستە سینەما زۆر گرنگی بەم كەیسە بدات‌ و بیگەیەنێتە دەرەوە.
قادر عەزیز:
زۆر سوپاس، دەستخۆشی لە مامۆستا بەهادین دەكەم، بە راستی ئێمەی كورد تائێستاش لەناو رووداوی ئەنفالدا دەژین و تێمان نەپەڕاندووە، هەروەها ترسی دووبارەبوونەوەی ئەنفال، كێ چاوەڕێی دەكرد ئەنفالێكی دیكە دووبارە ببێتەوە؟
بۆیە ئەم بابەتە گرنگە، دوای راپەڕین زۆرترین شت‌ و بەراستیش شتی گرنگ لەسەر ئەنفال نووسرا، چونكە ئێمە بەسەر ئەنفالدا هاتینەوە، بەڵام ئەمانە هەمووی هەوڵی تاكەكەسین، كورد دەبێت رۆمانێک و گێڕانەوەیەکی هەبێت بۆ ئەنفال لە رووی كات‌ و ژمارە‌ و شوێن‌ و هەموو رووەكانی دیكەوە کە بە دۆکیۆمێنت بكرێت، بۆئەوەی بكرێت بە یەك رۆمان و گێڕانەوەی كوردی كە جینۆسایدی ئەنفالە.
خاڵێكی دیكە كە دەبێت كاری لەسەر بكەین چارەسەری شوێنەواری نەرێنی ئەنفالە، بەتایبەتی لەسەر بەجێماوانی ئەنفال‌ و كەسوكاری ئەنفال لە رووی سیاسی‌ ئابووری‌ و كۆمەڵایەتی‌ و ژیان‌ و گوزەران و سایكۆلۆژییەوە قەرەبوو بكرێنەوە، هەروەک لەڕووی تێكەڵكردنەوەی ئەم توێژە بە كۆمەڵگە، ئەمانە هەمووی ئەو هەنگاوانەن كە دەبێت كاریان لەسەر بكرێت، بۆئەوەی بتوانین شوێنەواری ئەنفال تێپەڕێنین لەسەر بە جێماوانی ئەنفال.
خاڵێكی دیكە بەڕاستی كورد تائێستا سوودی لە كارەساتی ئەنفال وەرنەگرتووە، من ئەوەندەی بزانم زۆربەی ئەو دەوڵەتانەی جینۆساید كراون، بوون بە دەوڵەت، چونكە یەكێك لە یاساكانی دەوڵەت چییە؟ پاراستنی میللەتەكەیە بۆیە ئەمە دەروازەیەكی گرنگ بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەت‌ و چەندین لایەنی دیكە.
خاڵێكی دیكە كە مەبەستمە کە بەدوور لە هەڵوێستی سیاسیی جێی خۆیەتی دیراسەیەكی زانستی ئەكادیمی و واقیعی‌ مەیدانی هۆكارەكانی ئەنفال بکرێت، دیارە هیچ پاساوێك نییە بۆ لەناوبردنی میللەتێك بە تایبەتیش بۆ دەوڵەتێك كە ئەمە لە بەرامبەر هاووڵاتیانی خۆی بكات.
بەڵام لە مێژووی ئەو میللەتانەی جینۆساید كراون، بەتایبەتی جینۆسایدە دیارەكانی وەك هۆلۆكۆست‌ و قەتڵوعامی ئەرمەنی‌ و ئاشووری‌ و تەنانەت كورد‌ و دەیانی دیكە، ئەوەمان بیرنەچێت كە قوربانییەكە پاساوێكی داوەتە دەست جەلادەكانی، هەرچەندە ئەو تاوانە هیچ پاساوێكی نییە، بەڵام بۆ ناوچەی ئێمە پاساو هەیە، بۆ نموونە هەڵەبجە ئەگەر پێشمەرگە‌ و پاسدار نەبووایە نەدەبوو، هەرچەندە هیچ لە دڕندایەتی بەعس كەم ناكاتەوە، بەڵام ئەمە لێكۆڵینەوەیە تۆ دەیكەیت، یان شەنگال، كورد بەرپرس نییە لەئەنجامدانی؟ بارزانییەكان ئەگەر حاجی ئۆمەران‌ و گردەمەندو كوێ‌ و كوێیان لەماوەی 24 كاتژمێردا داگیرنەكردایە، سەدام نەدەچوو موعارزەكانی بارزانیەكان ئەنفال بكات، خورشیدیەكان، ئەی جاش لە ئەنفال بەشداریی نەكردووە؟ تەنانەت ئەمانەش پاسا‌و نییە بۆ بەعس‌ و تاوانەكانی دیكە، بەڵام ئەمەش واقیعێكە دەبێت ئاماژەی پێ بكەین، دووبارە دەستخۆشیت لێدەكەم سەركەوتوو بیت.
عومەر محەمەد:
لەراستیدا من بە پێچەوانەی هەمووتانەوە بۆ دەستخۆشی نەهاتووم، بۆ ئەوەش نەهاتووم گوێم لە ناوەڕۆكی توێژینەوەكە بێت، بەڵكو بۆ نیگەرانییەكی زۆر قووڵ هاتووم، زۆر لە بەڕێزان ئاماژەیان بەوە كرد كتێبەكەیان نەخوێندووەتەوە، بەڵام من رەشنووسی كتێبەكەم لەبەر دەستدایە، خۆزگە كاك مەلا بەهادین دوو خۆزگەی منی بەدی بهێنایە، یەكەمیان ناوەڕۆكی كتێبەكە هێندە بەرگی كتێبەكە جوان بووایە، دووهەمیان سوپاسی منی نەكردایە، باسی یادەوەریی ئەنفالكرا‌وو باسی چۆنێتی ئەنفالكردنی بکردایە، بەڵام خۆزگە لەیادی ئەنفالدا تەنها یەكی یەك ناڕاستی لە خۆمان كەم بكەینەوە بە سیفەتی ژمارەی زۆری شەهید‌و قوربانیەكانمان راستگۆترین میللەتی سەر زەوی دەردەچووین.
زۆر بەداخەوە، من زۆر كەلێن‌ و كونی ئەم كتێبەم پڕكردەوە، هەندێكیان دەقاودەق بە پەراوێزەكانیشەوە، من نامەوێت زۆر لەسەری بڕۆم، بە نووسینێك وەڵامی ئەم ناهەقییە دەدەمەوە كە كاك مەلا بەهادین كردوویەتی، نەك لەگەڵ من، ناوی خەڵكێكی زۆر هاتووە كە هاوكارییان كردووە لەم كتێبەدا، بەڵام ئەو كەلێنانەی من بۆم پڕكردووەتەوە‌ و كاك مەلا بەهادین دەبوو جێبەجێی بكردایە، نازانم بۆ جێبەجێی نەكردووە. یەكێك لەوانە گرنگترین رەمزەكانی ئەنفالە كە دەربازبووانی گۆڕی بەكۆمەڵن، ئەوانەی لەناو تەرم‌ و خوێن هاتوونەتە دەرەوە 14 كەسن، دواجاریش پێم وتووە 14 كەسن 13 نین، دواهەمینیان رەنگین مستەفایە، لەهەمووی ناخۆشتر ئەوەیە بەڵگەم داوەتێ بەكاری هێناوە لاپەڕەی ئەنفالستانەكەم داوەتێ بۆ كارئاسانی بۆ ئەوەی وەكو سەرچاوە بەكاری بهێنێت، بەڵام دیارە نە ئەنفالستانەكەی بە زانستی زانیووە و نە كارەكەی منیشی بە زانست زانیوە، تەنها لەبەرئەوەی ناوی دکتۆر لە پێش ناوەكەمەوە نییە، من دواتر بە وردی لەسەر ئەم بابەتە دەنووسم، وەك چۆن لەسەر كتێبی تریش نووسیومە، كتێب هەبووە 430 لاپەڕە بووە، 40 لاپەڕەی راست بووە، هەندێك شت هەیە من بە زارەکی بۆم باس كردووە‌ و بەڵێنم دابوو بەڵگەكانی بۆ بهێنم، بەڵام بیرم چووە، چۆن باسم كردووە وا دۆكیومێنت كراوە، ئەگەر قسە لەسەر دۆكیومێنتە ئەمە دۆكیومێنت نییە، ئەگەر قسە لەسەر كاری زانستییە ئەمە كاری زانستی نییە، ئەگەر قسە لەسەر راستگۆییە ئەمە راستگۆیی نییە.
بەڵگە هەیە پێموتووە كاك مەلابەهادین ئەمە موڵكی ئەنفالستانە، تكام لێكردووە و وتوومە راستە بەڵگە بەڵگەی لێكۆڵینەوەیە و من دروستم نەكردووە، بەڵام من شەونخوونیم تێداكردووە، رووە تاریكەكانیم دۆزیوەتەوە، هەموویم بۆ چاپ داوەتێ‌ و كارئاسانیم بۆ كردووە، لەدێڕێكدا لە بەڵگەیەكدا ناوی ئەنفالستانی نەهێناوە، لە خواری خوارەوە نووسراوە محەمەد عومەر كەس نازانێت محەمەد عومەر تایپێستەو تایپی بۆ كاك مەلا بەهادین كردووە.
من تەنها یەك تكام هەیە، كتێبەكان بە دیقەتەوە بخوێننەوە، دیارە بواری زانستیش زۆر گرنگە، بەڵام هەندێك بوار هەیە بە نازانستی ناوبراوە، زوڵمی لێكراوە، بۆ نموونە مێژووی زارەكی، من دێم قسە لە پیرەژنێكی ئەنفال وەردەگرم، هەر بۆ زانیاریش لە دادگا نەخوێنەوارەكان زۆر لە خوێنەوارەكان راستگۆتر بوون، قسەكانیشیان زۆر كاریگەرتربوو، واتە كە تۆ قسە لەنەخوێنەوارێك وەردەگریت و تۆ قسە بە دۆكیومێنت بە نازانستی دەکەیت ئەمە دەبێت چی بێت؟ بۆیە تكایە جوهدی خەڵك بەڕێزەوە تەماشا بكەن و سوپاستان دەكەم.
محەمەد سەعید جاف:
دەستخۆشیتان لێ دەكەم ، چەند كەسێك باسیان لەوە كرد كە ئەم كارەساتی ئەنفالە نەكراوە بە فیلم و هیچی بۆ نەنووسراوە، من بە رەحمەت بێت لەگەڵ حاجی مەكی سیناریۆیەكم نووسیوە بەناوی پێشمەرگە‌ و ئەنفال، وەرم گێڕاوەتە سەر عەرەبی‌ و ئینگلیزی، فیلمێكە نزیكەی 106 خولەكە، لە دەرگای هەموو وەزارەت‌ و رۆشنبیر‌ و دەزگا ئەكادیمیەكانم داوە بۆ ئەوەی وێنەی بگرین، كەس یارمەتی نەداوم‌ و كەسیش لای لێ نەكردوومەتەوە، ئەو ناردوومی بۆ لای ئەو ‌و ئەو ناردوومی بۆ لای ئەم، كە دەڵێن هیچی بۆ نەكراوە، بۆی كراوە بەڵام حكومەت‌ و كاربەدەستان‌ و حزبەكانی ئێمە پاڵپشتی هەندێک بابەت ناكەن.
ئەمە ئەگەر بكرێت بە فیلم بە زمانی عەرەبی‌ و ئینگلیزی، شتێكی زۆر باش دەبێت، تەنانەت دیمەنی یەكەمی فیلمەكەم لە یەكێك لە رزگاربووانی نێو تەرمەكانەوە دەستپێدەكات ‌و بەراستی سیناریۆیەكی باشم بۆ نووسیوە، بەڵام كەس لای لێ نەكردووەتەوە و بڵێت با وێنەی بگرین یان بڵاوی بكەینەوە، زۆر سوپاس.
سەربەست محەمەد:
دەستتان خۆش بێت، بە راستی من دەمەوێت باس لە چەند دیمەنێك بكەم كە لە مێشكمدا چەسپیووە، كاتی ئەنفال من دەچووم بۆ فەلوجە بۆلای برایەكم کە زیندانی بوو، لەرێگە دەمبینی خەڵكەكەیان كۆكردبووەوە، وایان تێگەیاندبوون كە ئەمانە دەبرێن بۆ بەهەشت، دەیانبەن شتیان بەسەردا دابەش دەكەن، خانویان دەدەنێ، چەندەها خەڵك هەبوو دەهاتن بۆ چایخانە‌ و چێشتخانی دووزخورماتوو نانیان دەخوارد‌ و دەڕۆیشتنەوە بچن ئەنفال بكرێن، ئەمە دیاردەیەكی ز‌ور ناخۆشە كە لە میللەتی ئێمەدا ئێستاش بەردەوامە، ئەویش ئەو دیاردەیەیە، كاكە منیش وەكو ئەو خەڵكە، كە پێم دەوتن بچن بەرەو كەركوك‌ و بەغداو مەچنەوە بۆ مونەزەمەكە، گاڵتەیان بە قسەكانم دەهات، مەڕ‌و ماڵاتەكانیان لەوبەرەوە ئەنفال دەكران كەچی هەر دەڕۆیشتن، ژن‌ و منداڵ جیاكرابوونەوە، بەڵام هەر دەچوون، بە راستی ئەمە وێنەیەكە لە مێشكی مندا چەسپیووە، زۆر سوپاستان دەكەم.
شوان كەریم كابان:
زۆر سوپاس، كاك مەلا بەهادین من قسەیەكم لەسەر كتێبەكە نییە، چونكە نەمخوێندووەتەوە، بەڵام تێبینیم لەسەر قسەی هەندێك لە برادەران هەیە، دەمەوێت راستكردنەوەیەك بكەم بۆ قسەكانی دڵپاك خان، راستە بە دڵنیاییەوە تەلەفزیۆنی خاك كارێكی زۆری كردووە لە بواری ئەو كارەساتانەی بەسەر گەلەكەماندا هاتووە، بەڵام یەكەم بەرنامەی تەلەفزیۆنی لەسەر ئەنفال كرا، تەفزیۆنی گەلی كوردستان بوو لە ساڵی 1992 كردی، لێرە كاك نەجمەدینی فەقێ عەبدوڵڵای لێ نییە، بەڵام ئەگەر هەڵە نەبم، یەكەم كەس بوو كاری لەسەر كارەساتی ئەنفال كرد و ویستی بە زانستیانەش بیكات، جەنابی مام جەلال زۆر هاوكاریی كرد، زۆر خەریكی كۆكردنەوەی ئەو بەڵگەنامانە بوو، چاوپێكەوتنی كرد‌ و سەردانی شوێنەكانیشی كرد. سەرەتا كتێبێكی دەركرد بەناوی «توونی مەرگ»-ەوە، ئەو بابەتانەی كاك نەجمەدین كردبووی، هێنای بۆ تەلەفزیۆن وو سێ بەرنامەی 40 خولەكیمان لێ ئامادەكرد، كاك جەمال غەمبار‌ و کاک باست حەمە غەریب دەیانخوێندەوە، ئەو شوێنانەی وێنەیان گیرابوو، هێشتا هەندێ جلوبەرگ‌ و پێڵاوی ئەنفالكراوەكانی لێبوو، نزیكەی 10 كاتژمێر وێنەی ئەو شوێنانە گیرا، بەداخەوە پێم وابێت ئەوانە هەموو لە 31ی ئابدا لەناوچوون.
پێم وایە بۆ لێكۆڵینەوە دەتوانن سوود لە ئەرشیفی شەرارە‌ و رێبازی نوێ ساڵی 89_90 ببینن، هەروەها ئەو بڵاوكراوانەی لەو دوو ساڵە بڵاوكراوەتەوە، كوردستانی نوێ لە ساڵانی1992-93-94-95‌و دواتریش كوردستانی نوێ هەموو ساڵێك لەسەر هەموو ئەنفالەكان بە مێژووەوە نووسیویەتی‌ و خەڵكیش قسەی کردووە، بۆیە من پێموایە ئەمانە دەكرێت ببنە سەرچاوەی زۆرباش بۆ لێكۆڵینەوە و زۆر سوپاس.
سمكۆ سابیر:
لە راستیدا ئێمە كاتێك قسە لەسەر ئەنفال دەكەین، پێمان وایە گرفت لە ژمارە‌ و لە مێژوو بەروارەكاندا هەیە، دەتوانین بە ئاست قسە بكەین لەسەری. یەكەمیان ئەوەیە تاوانی ئەنفال گومانی تێدا نییە هەموو خاسیەتەكانی جینۆسایدی تێدایە، چوار جۆر دیاریكراوە تاوانی ئەنفال رێك دەچێتە چوارچێوەی ئەم چوارجۆرەوە لایەنی جەستەیی‌ و بایۆلۆژی‌ و ئابووریی ‌و كەلتووریە.
من حەزم دەكرد كاك مەلا لە كتێبەكەیدا كاری لەسەر شتێك یان پێوەرێك بكردایە، ئەویش كاركردنە لەسەر لایەنە دەروونییەكان‌ و گێڕانەوەی متمانەی مرۆڤەکان بە كۆمەڵگەكەی خۆیان. بۆیە دەتوانیت یەكێك لەو لایەنانە هەڵبژێریت كە نەتەوەیەكگرتووەكان كاری لەسەر كردووە، ئەویش ئەوەیە کە ناوچە كارەساتبارەكان جارێكی دیكە بگەڕێنەوە بۆ ژیانێكی پڕ شكۆ‌و شایستە.
هەروەها پێویستە چی دی وشەی كارەسات ‌و پاشماوە بەكارنەهێنرێت، بەو پێیەی دۆسێی هەیە‌ و ژمارەی دانیشتنەكانی هەیە، بڕیاری بە جینۆساید ناساندنی هەیە، لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
دەمەوێت ئەوەش بڵێم ئێمە بەڕاستی لە رووی میدیاوە زۆر كەموكورتیمان هەیە لە ئاستی ئەنفالدا، تەنها لە هەرێمی كوردستان 37 كەناڵی ئاسمانی هەیە، 96 كەناڵی لۆكاڵی هەیە، 848 گۆڤار ناویان تۆمار كردووە، بەڵام تائێستا گفتوگۆ لەسەر وشەی كارەسات‌ و پاشماوە دەكەین بەداخەوە، دەستان خۆش بێت.
مەریوان قەرەداغی:
كاك بەهادین دەستخۆشیت لێدەكەم، من ماوەی دوو ساڵە كار لەسەر دۆسێیەك دەكەم وەك رۆمان پێویستم بە سێ چیرۆك بوو خۆم بینووسمەوە و گوێم لێی بێت، سێ چیرۆكم بیست هەرسێ كۆتایی چیرۆكەكان یەك قسەیان دەكرد، ئەوساتەی ئەنفالكراین هەمان ئەو ساتەیە كە كوڕی موستەشاریك یان موستەشارێك دێنە سەر تەلەفزیۆن و بە پۆز‌و خۆبەزلزانییەوە بەبەر چاوماندا تێدەپەڕن، ئەوە گەورەترین تراژیدیایە من گوێم لێی بووە كە دەڵێن هەموو دەقەیەكی ئەو ساتانەمان بیر دەخاتەوە كە دەیانبینین و من هیچی ترم نییە سوپاستان دەكەم.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
دەستانخۆش بێت، لە راستیدا پێویستی بەو گفتوگۆیە نەدەكرد كە بابەتێک تا چەند زانستییە ‌و بابەتێكی دیكە زانستی نییە، چونكە لە بنەڕەتدا دوو خاڵ هەیە دەبێت جیای بكەینەوە، هەندێك بابەت لەسەر ئەنفال یان بە گشتی ئەگەر لە چوارچێوەی دامەزراوەیەكی ئەكادیمیدا بكرێت، دەچێتە چوارچێوەی لێكۆڵینەوەی زانستیی و ئەكادیمییەوە، لە دەرەوەی ئەوە هەموو كاركردنێك لەسەر ئەنفال ئەگەر بێت و لەسەر واقیع ئیش بكات، بەشێكی گرنگی بەزانستیكردنی رووداوەكەیە، واتە چ لێكۆڵینەوەی رۆژنامەوانی بێت، چ كۆكردنەوەی بەڵگە بێت، هەر فاكتێك لە رووی ماددیەوە بووە بەشێك لە گواستنەوەی ئەوەی كە روویداوە، واتە تۆ شتێكی ماددی شیدەکەیتەوەو دەیخەیتەڕوو، لەسەر ئەرزی واقیع زانست ئیشی ئەمەیە، بۆیە پێی دەوترێت زانست، هەر شتێك بوونی نەبوو بەناوی ئەوەی هەیە و ساغكرایەوە، دەبێت بەنا زانستی.
بۆ نموونە ئەوەی كاك مەلا بەهادین لێكۆڵینەوەیەكی زانستییە، میسداقیەتی هەبێت یان نەبێت، سبەینێ دامەزراوەی ئەكادیمی لێی بەرپرسە.
بەڵام بابەتەكانی دیكە كە لەسەر جینۆساید بڵاوكراونەتەوە لەبواری ئەدەبیاتیشدا ‌و بە رۆمانیشەوە، ئەگەر زۆرجار موزایەدەی تێدابێت ‌و نا زانستی بێت، تەنها لەو کاتەدایە كە تۆ نەتتوانیبێت رووداوێك بە شێوەیەكی زانستی بسەلمێنیت.
ئەگەر هەبوو تەنانەت چاوپێكەوتنێكی زۆر سادەی پیرەژنێكی بەجێماوی ئەنفالیش بێت، دیسانەوە یارمەتیدەرەوە بۆ ئەوەی سبەی بە دۆكیومێنتێك بۆ لێكۆڵەرەوەیەك كاری لەسەر بكرێت.
مەلا بەهادین:
سوپاس، من بەكورتی وەڵامێك دەدەمەوە، چونكە هەموو ماندووبوون، سەبارەت بە بابەتی زانستی بوون‌ و زانستی نەبوون من بەهیچ شێوەیەك شتی وام باس نەكردووە، تەنها وتوومە ئەمەی من توێژینەوەیەكی زانستییە واتا لە ژێر چاودێریی پرۆفیسۆرێك‌ و دوو یاریدەدەری پرۆفیسۆر ماوەی دوو ساڵ سەرقاڵی ئەم لێكۆڵینەوەیە بووم. ئەگەر ئەو شتانەی بڵاوكراونەتەوە نازانستی بن، من وەكو سەرچاوە وەرم گرتوون، سوودم لە 153 سەرچاوە وەرگرتووە، تەنها ئەوەشم ووتوە كە ئەم بابەتە توێژینەوەیەكی زانستییە وەكو توێژینەوەكانی تر.
سەبارەت بە بابەتەكەی كاك عومەر من سوپاسی دەكەم، با دژەباوێكی تێدا بێت، بەڵام هەندێك وەڵامی كورتی دەدەمەوە بۆ ئەوەی سەری ئێوەشی پێوە نەیەشێنم، من لەسەرەتای كۆڕەكە وتم: ئەم توێژینەوەیە تەنها‌و تەنها بەشە مەیدانییەكەی هی منە ئەوی دیكەی هی خەڵكە، چونكە لە سەرچاوەوە وەرمگرتووە‌ و خۆم بە خاوەنی نازانم.
با سەری برادەران نەئێشێنم زۆر سوپاسی هەموو ئەو برادەرانە دەكەم كە موداخەلەیان هەبوو، هیوادارم كتێبەكە بە وردی بخوێننەوە‌و هەر رەخنەیەكتان هەبوو، دەیخەمە سەرچاوم، بەخێرهاتن زۆر سوپاس.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ساڵی 1970 بۆ 1974 چەرخی زێڕینی زمانی كوردییە، چونكە یەكێتی نووسەرانی كورد دامەزرا و كۆڕی زانیاری كورد هەبوو

لەم دووتوێیەدا دووتوێیەكی كوردستانی نوێ-یە، تایبەتە بە پوختەی دیدارو دیالۆگ ...