سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی

البربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق

گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی

لەم دووتوێیە دا

نووسین چ وەک شرۆڤە لە میدیاکان یان وەک کتێب و نامیلکەی شرۆڤەیی یان وەک دیکۆمێنتەری زۆرن لەسەر ئەو تاوانانەی دەچنە خانەی جینۆسایدکردنی گەلی کوردەوە کە بەزمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە، بەڵام ئەوە بەشێکە لەو پاساوەی کە رووناکبیرانی عەرەب و ئەوانی تر کە دەیهێننەوە بۆ بێئاگابوونیان لەو تاوانانەو دەرنەبڕینی هەڵویست لە هەمبەر تاوانەکان، بۆیە شرۆڤەکردن و خستنەڕووی تاوان و جینۆسایدەکانی وەک ئەنفال و کیمیاباران و کۆمەڵکوژیی خەڵکی سڤیل بە زمانی عەرەبی و بە زمانە زیندووەکانی دیکەی جیهان هەم دەبێتە مایەی بڕینی ئەو پاساوە لەلایەک و هەم دەشبێتە مایەی موخاتەبەکردنی ئەو میللەتانەی کە هەر بەڕاستی لە جینۆسایدی گەلی کوردستان بێئاگان.
کتێبی البربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق»ی نووسەرو رۆژنامەنووس عەدالەت عەبدوڵڵاش کە رۆژی 14/4/2019 و لە چوارچێوەی هەفتەیادی 121ساڵەی رۆژنامەنووسیی کوردیدا خرایەڕوو و بە ئیمزای نووسەر لە ساڵۆنی کوردستانی نوێدا پێشکەش بە ئامادەبووان کرا، یەکێکە لەو بابەتانەی کە لەبارەی جینۆسایدی ئەنفال و کیمیابارانەوە دژ بەگەلی کورد کە لێیەوە موخاتەبەی رووناکبیران و خوێنەرانی عەرەب دەکات.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

گۆران فەتحی: كوردستانی نوێ لەدرێژەی كۆڕو چالاكییەكانیدا، هەفتەیەكی رووناكبیریی لەژێر ناوی «لەحزوری خاوەن شكۆدا ساز کرد» كە تا 24ی نیسانی خایاند و ناساندنی پێنج كتێبی لەخۆگر.
وەک سەرەتای هەفتە رووناکبیرییەکە بە كتێبی البربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق»ی كاك عەدالەت عەبدوڵڵا دەست پێدەكەین، كە سەبارەت بە شاڵاوە بەدناوەكانی ئەنفالە كە 182 هەزار هاووڵاتی سڤیلی كوردی تێدا شەهیدو بێ سەروشوێن بوون.
نووسەرو رۆژنامەنووس عەدالەت عەبدوڵڵا، تائێستا چەندین كتێب‌ و سەدان بابەت و لێكۆڵینەوەی بەهەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە رۆژنامە و گۆڤارو سایتە كوردیی و عەرەبیەكاندا بڵاوكردۆتەوە.
بێگومان ئەنفال كارەسات و زامێكی گەورەیە لە جەستەی میللەتەكەماندا، لەپاڵ كیمیابارانی هەڵەبجە و چەندەها كارەساتی تر كە بەدەستی رژێمی بەعسی سەدامی بەسەر كوردی باشووردا هاتووە.
هەڵبەتە ئەم كتیبەش دەچێتە ئەو چوارچێوەیەوەو بە زمانی عەرەبیش دەیەوێت کە موخاتەبەی عەرەب دەكات كە لە عیراقدا لەگەڵیاندا دەژین، کە تائێستا بەشێكی زۆریان لە ئازارو نەهامەتییەكانی كورد نەگەیشتوون یان لەبارەی كوردەوە بەهەڵەدا براون.
ئەم هەوڵەی نووسەریش بۆ ئەوەیە کە بەشێک لەئازارەكانی كورد بەگوێی رۆشنبیران و سیاسییەکانی عەرەبدا بدات و ئاشنایان بكات بە مەینەتییەکان. جگە لەوەش ئەم كۆڕە هاوکاتە لەگەڵ 31 ـەمین ساڵیادی شاڵاوەکانی ئەنفالدا.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
زۆر سوپاس بۆ هەموولایەكتان، بەخێربێن ئەرکتان كێشا سوپاسی كوردستانی نوێ دەكەم كە ئەركی سپۆنسەری كردنی كتێبەكەیان گرتە ئەستۆ، دیارە بەشێكی زۆری ئەو كتێبانەی یان ئەدەبیاتی ئەنفال بە گشتی لەدوای راپەڕینەوە بۆ ئێستا بەپلەی یەكەم بە زمانی كوردی بووە و ئەمەش بۆ خۆی بۆ دروستكردن و بیناكردنی هۆشیاریی بەرامبەر بە تاوانی ئەنفال كارێكی زۆر باشە، بەڵام ئێمە پێویستمان بەوەیە وەك چۆن گەلانی تر كە خاوەن ئەزموونی تراژیدیی لەم بابەتەن، پێویستیان بەوەیە كە تاوانەكانی كۆمەڵكوژیی بكەنە بنەمایەك بۆ گەیشتن بە مافی چارەنووسیان و یەكلاكردنەوەی چارەنووسی سیاسیی خۆیان. ئەگەر لە چوارچێوەی دەوڵەتێكدا بێت یان ئەگەر خۆیان لە بەرامبەر دەوڵەتێكی تردا بن بەهایەکی سیاسی بدەن بە نەتەوەی خۆیان.
بۆیە گرنگی قسەكردن و نووسین و وتن لە بارەی ئەنفال و جینۆساید بە زمانەكانی تر نەك هەر تەنها عەرەبی، هەم بایەخی سیاسی هەیە، هەم نەتەوەیی وەك چۆن لایەنێكی مرۆییشی تێدا هەیە.
مرۆڤ خۆشحاڵە كە بۆ نموونە لەم پێشەنگایەی كۆتایی كتێبی نێودەودەوڵەتی هەولێر كۆمەڵێك كتێبمان بینی كە كراونەتە زمانی عەرەبی و زمانەكانی تر، بەڕێزێك پێموابێ كوردی ڕۆژئاوایە بە حەوت موجەلەد جینۆسایدی شنگالی نووسیوەتەوە كە لە راستیدا من كە بینیم دڵم پێی خۆش بوو، سەنتەری بێشكچی كردوویەتی و هەوڵی تری لەو بابەتە زۆرە، بەڵام هێشتا دەتوانین بڵێین نەبووەتە كارێكی دامەزراوەیی كە ئەوەیان زۆر گرنگە وای لێبکرێت.
بە درێژایی چەند ساڵی رابردوو زۆر بۆنە هەبووە كە بەشداربووین تێیدا لەگەڵ كۆڕی رۆشنبیرانی عەرەب یان نووسەرانیاندا، یەكێك لەو بابەتانەی كە رووبەڕوومان دەبێتەوە و رەخنەمان لێ دەگرن، ئەوەیە پێمان دەڵێن ئێوە كاتێك باسی جینۆساید كردنی گەلی كورد دەكەن، بە پلەی یەكەم ئەدەبیاتتان ئەدەبیاتێكی بازنەییە لەناو نەتەوەی خۆتانداو ئەدەبیاتێك نییە پەخش بێت بۆ دنیاو ئەو رەخنەیەش پێموایە لە جێی خۆیەتی، ئەگەرچی رەنگە بۆ هەندێك لە رۆشنبیرانی عەرەب جۆرێك بێت لە بیانووهێنانەوە.
لێرەوە دەمەوێت بەخێرایی بچینە سەر ناوەڕۆكی كتێبەكە كە ئەم كتێبە زیاتر كتێبێكی فیكریە و هەوڵی دواندنی فیكر و عەقڵی عەرەب دەدات، بە تایبەتی لەو ئاستەدا كە ئێمە كێشەیەكی گەورەمان لەگەڵ بەشێكی زۆری وڵاتانی عەرەبیدا هەیە، تەنانەت دوای دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفالیش كە هێشتا بڕێكی زۆر گومان لەسەر ئەم تاوانە هەیەو بەڵگەش لەسەر ئەوە ئەوەیە لە زۆر كاتدا هەوڵدراوە ئەم بۆنەیە بگوازرێتەوە بۆ ئەو وڵاتانە، بەڵام بە زیاتر لە بیانوویەك كە بە بەردەوامی زیاتر بیانووەكانیان ئەوەیە رەنگە تەقاندنەوەی یان وروژاندنی ئەم كەیسانە، ببێتە هۆی جۆرێك لە قۆستنەوەی وەک ئەوان خۆیان پێی دەڵێن زایۆنیزم و ببێتە مایەی لەبەریەک هەڵوەشاندنی جیهانی عەرەبی و ترسیان لەوەیە لە راستیداو بە پلەی یەكەمیش سورییەكان رۆڵیان هەیە لەم بابەتەدا، ئەگەرچی ئێمە ئاگادارین ئێستا بەشێك لە كوردانی رۆژئاوا خەریكی نووسین و تۆماركردنی ئەو تاوانانەن كە دەرهەق بە كورد كراوە چ لە باشوور و چ لە پارچەكانی تری كوردستان. بەڵام ئەوە پەیوەندیی بە بارودۆخێكی تایبەتی سوریاوە هەیە، ئەگەرنا پێموایە بەشی هەرە زۆری وڵاتانی عەرەبی لەگەڵ وروژاندنی كەیسی ئەنفالدا نین و ئەمەش هۆكاری زۆرە كە ئێمە لەم كتێبەدا باسمان كردووە.
وەكو باسمكرد، نووسین بە زمانی عەرەبی، كلیلێکی كاركردنە لەسەر ئەم كەیسە، ئەگەرنا لەوە گرنگتر زمانزانی نییە بە تەنها، بەڵكو تێگەیشتن و زانینی بیرو عەقڵی ئەوی ترە، كە ئەویش جیهانی عەرەبییە. ئەم رەهەندە زۆر گرنگترە، چونكە تۆ ئەگەر ئاگاداری ئەدەبیانی جیهانی عەرەبی نەبیت لەبارەی تێگەیشتن و سەیركردنیان بۆ هەموو ئەو میللەتانەی كە لە چوارچێوەی ئەوەی خۆیان پێی دەڵێن نیشتمانی عەرەبی و ئەوانت نەخوێندبێتەوەو ئەدەبیاتیانت نەپشكنیبێت لەبارەی چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی فرە پێكهاتەییدا، لە وڵاتە عەرەبییەکاندا، زۆر زەحمەتە بە ئاسانی باگراوەندو بنەمای فیكری مامەڵە و رەفتاری دەوڵەتە عەرەبیەكان و بە تایبەتی دەوڵەتێكی وەك عیراق لە سەردەمی بەعس و بەعسی سوریادا تێبگەیت كە بەرامبەر بە كورد هەیانبووە.
بۆیە بەشی زۆری وتارەكان وتاری فیكرین بۆ دواندن و موخاتەبەكردنی بیرو فكری عەرەبی.
لە یەكێك لە نووسینەكاندا بە (ناوی الانفال و الاسلام في ثنائیة الذات و الاخر) دوو چەمک هەیە كە لەسەری راوەستاوین چەمکی شوناس (ناسنامە) و باسی ئەو پەیوەندیەم كردووە كە لە نێوان ئێمە و جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا هەیە، چونكە ناسنامەی ئێمە لە ئەدەبیاتی بەعس و لە ئەدەبیاتی بەشێك لە وڵاتانی عەرەبی لە قۆناغی بەعسدا، ناسنامەی نەتەوەیەكە زۆرجار وا خراوەتەڕوو كە مورتەدن و واتە موسوڵمان نین و ئەمانە جگە لەم رەهەندە ئاینییەکە و تەنانەت خەڵكی هەڵگەڕاوەن لە دەوڵەت و خەڵكی یاخین و زاراوە باوەكەیان پێدەگوترێ (مورتەد)، واتە ناسنامەی ئێمە لە پێش ئەوەی لەناوت بەرن، دەبێت شوناست پێبدەن و دەبێ وێنەیەكت بۆ دروست بكەن كە وێنەیەك بێت شەرعییەت بدات بە دۆسێی كۆمەڵكوژی. هەرخۆی ناولێنان لە خودی زنجیرە شاڵاوەكە بە ناوی ئەنفال، كۆمەڵێك ئاماژەی سیمبۆلۆژیە بۆ حەڵاڵكردنی پرۆسەكە و شەرعیەتدان بە پرۆسەكە.
تۆ ناتوانی لەوە تێبگەیت كە بۆچی ئەم ناوە دینیە كۆنانە كە بەشێكی زۆری هی سەردەمی فتوحاتی ئیسلامییە دەنرێت لە پرۆسەكە ئەگەر لە ئامانجی سیاسی و ئایدۆلۆژی بەعس تێنەگەیت لە رەوایەتی دان بە شاڵاوی ئەنفال.
بۆیە بەشێكی زۆری ئەو چەمکانەی كە بەعس بەكاری هێناوە چ لەبارەی شوناس چ لەبارەی دووانەی خود و ئەویتر و ئەو دوالیزمایەی كە بەعس بەكاری دەهێنێت. ئێمە بۆ نموونە بە تایبەتی ئەگەر ئەوەی گوێی لە تۆماری دەنگی عەلی حەسەن مەجید گرتبێت، دوالیزمێكی تریشی بەكارهێناوە تێیدا، بۆ نموونە ئەو خەڵكەی كە لەناوچە ئازادكراوەكانن وا ناویان دەبات كە ئەمانە خەڵكێكن وەكو ئاژەڵ دەژین لەو شاخ و كێوانە ئێمە پێویستمان بەوە نییە. واتە وێنەكە لێرە وێنەی دەوڵەت وەك وێنەی نوێنەرایەتیكردنی مۆدێرنێتە تازەگەریی پیشان دەدات كە دەوڵەتی بەعس لە راستیدا لەم ئاستەدا نەك بە قسەی ئێمە و لێكۆڵینەوەی نووسەرانی ئێمە، بەڵكو بەشێكی زۆری بیرمەندانی عەرەب خۆیان دان بەوەدا دەنێن كە کەموکورتی گەورە لە پرۆسەی تازەكردنەوەی دەوڵەت لە جیهانی عەرەبیدا کەموکورتییەکە نەك تەنها بۆ نموونە پێكهاتەیەكی وەك كورد لەناو ئەو جیهانەی كە پێی دەوترێت و خۆیان ناوی لێدەنێن جیهانی عەرەبی چارەنووسێكی نادیاری هەبێت، بەڵكو بەهۆی ئەوەوە تەنانەت بەشێكی زۆری كەمینە نەتەوەییەكانی تریش ناتوانن بە مافی خۆیان بگەن.
بۆیە وێناكردنی تۆ لە دوالیزمێكدا تۆ وەك دواكەوتوو وەك كێوی لەو شاخ و داخانە و وێناكردنی تۆ وەك ئەوەی تۆ ناتوانیت لەگەڵ عەقڵی ئابووریی سەردەمدا یان پێشكەوتنی ئابووری سەردەمدا بگونجێیت بۆ نموونە عەلی حەسەن مەجید: دەڵێت من كەی پێویستم بە كشتوكاڵی ئەم لادێ نشینانە هەیە، پێویستە هەرهەموویان دووربخەینەوەو دەوڵەت توانای بەخێوكردنی هەموو كەسێكی هەیە، ئەو گرێیدەدات بە فیكری مۆدێرنێتەو پیشاندانی دەوڵەت لە عیراقدا وەك دەوڵەتێكی مۆدێرن كە پێویستە هەموو ئەو سەرزەمینانەی كە پێچەوانەی بیری مۆدێرنن بسڕدرێتەوە. بۆیە ئەمە یەكێكە لەو دوالیزمانەی كە بەعس زۆر بەكاریهێناوەو لەسەر ئاستی جیهانی عەرەبیش بەكاریهێناوەو لە خستنەڕوویدا لە جیهانی عەرەبیدا، زیاتر ئێمەی وەك هەڵگەڕاوەو نەك تەنها بە رەهەندە سیاسییەكەی، بەڵکو رەهەندە كۆمەڵایەتیەكەشی بەو مانایەی ئەمانە هەڵگەڕاونەتەوە لە پرۆسەی نوێكردنەوەی كۆمەڵگەی دەوڵەتی عیراق کە گوایە لە سەردەمی بەعسدا دەستیپێكردووە.
ناونانی کتێبەکەش بەم ناوەوە چیرۆكێكی خۆی هەیە، كە دكتۆر فالح عەبدولجەبار خوالێیخۆشبێت لەچەند ساڵی رابردوودا هات بۆ فێستیڤاڵی گەلاوێژ، ئەوكاتە ئێمە لە گۆڤاری ئەنفال پێموابێت ئەو كاتە مامۆستا محەمەد-یش لەگەڵماندا بوو، پێویست بوو چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆمەڵێك لەو رۆشنبیرە عەرەبانە بكەین كە مام جەلال دەعوەتی كردبوون بۆ بۆنەیەك، فالیح یەكێك بوو لەو كەسانەی كە من چووم بۆئەوەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا بكەم لەسەر مەسەلەی تاوانی كۆمەڵكوژی بەرامبەر بە كورد، زۆر دڵگران بوو لەسەر ئەوەی ئێمە وەكو كورد هەندێك لە دەستەواژە بەكاردەهێنین بۆ ئەم رووداوە كە دەستەواژەیەك نییە لە ئاستی ناولێنان بێت لە رووداوەكە و بە دڵنیاییەوە كە ئەو ئەم قسەیە دەكات باکگراوندێكی فیكری و ئاگاداری ئەزموونی گەلانی تری دنیایە كە كاتێك تۆ تووشی تراژیدیای نەتەوەیی لەم بابەتە دەبیتەوە، چۆن بایەخ بە سیستمی ناولێننان دەدەن بە شێوەیەك كە لەئاست رووداوەكەدا بێت، ئەو زۆر بێتاقەت بوو، كە ئێمە زۆرجار وشەی پرۆسە یان كارەسات بەكاردەهێنین، بە تایبەتی وشەی پرۆسە بەلای ئەوەوە وشەیەك بوو كە وشەیەكی بێگوناهە و دەربڕی رووداوەكان نییە. بێگومان من لەوكاتەدا لەناو هەندێ لە پرسیارەكاندا وشەی پرۆسەم بەكارهێنا و رێی لێ گرتم و وتی: «هیوادارم وشەی پرۆسە بەكارنەهێنیت، چونكە قێزەونی تاوانەكە دەرناخات، بێگومان من بیانوویەكم بۆ هێنایەوەو وتم من رۆژنامەنووسم و دەبێت بە پیشەیی هەڵسوكەوت بكەم . وتی راستە، بەڵام تۆ مێژوو دەنووسیتەوە، تۆ كاتێك قسە لەگەڵ مندا دەكەیت و بۆچوونەكانی من دەنووسیتەوەو مێژوو تۆماردەكەیت، كەواتە گرنگە لەم ساتەوەختەوە بڕیار بدەیت كە ئەوەی بەسەرتاندا هاتووە چی روویداوە و وتی من داواتان لێدەكەم و تكاتان لێدەكەم ناوی ئەوەی كە بەسەر ئێوەدا هاتووە وەك نەتەوەیەك لە تراژیدیای ئەنفال و تاوانەكانی تر ناوی لێبنێن بەربەرییەت بێگومان لە دوای چاوپێكەوتنەكە هەندێك مشتومڕی لاوەکیمان كرد كە واتە هەندێ ڕاوبۆچوون هەیە كە بەربەریەت جۆرێكە لە سوکایەتی بە گەلی بەربەر واتە ئەمازیغییەكان. دوای ئەوە هەندێ روونكردنەوەی دا و خۆشم دوایی كە بەدواداچوونم كرد بۆم دەركەوت كە ئەو رەخنەیە لە جێی خۆیدا نییەو وشەی بەربەریەت لە وشەی برابرین ی ئینگلیزییەوە وەرگیراوەو ئینگلیزەكانیش لە یۆنانییەكانەوە وەریانگرتووە، یۆنانیەكان وشەی بارباریۆسیان بەكارهێناوە بۆ ئەو یۆنانییانەی كە هاووڵاتی یۆنانی نین و دواكەوتوون و هەڵگری عادەت و تقالیدی كلاسیكی یۆنانین كە بەسەرچووە. دوای كە بەدوایدا چووین سەیردەكەین كە وشەی بەربەریەت زۆر لەوە كۆنتریشە و رەهەندی تریشی هەیە كە لای رۆمانیەكان لە رۆمای كۆن دژی جەرمانییەكان دژی كەڵتیەكان لەدژی زۆر نەتەوەی تر، بەڵام ماناكەی وەكو دەستەواژەكە بۆ ئەو گروپانە بەكاردەهێنرێت كە دواكەوتوون و لە دەرەوەی شارستانیەتن كە ئاگاداری دنیای پێشكەوتوو نین. بێگومان د. فالیح عەبدولجەباریش بڕێك لە وردەكاری لە بارەی ئەمەوە خستەڕوو.
لە وتارێكی تردا باسی ئەنفال دەكەین وەكو راستییەك كە دوورخراوەتەوە، واتە ناونیشانی نووسینەكەش بەم شێوەیەیە (الانفال كحقیقە مستبعدة ملاحظات حول الخطاب العربي) لێرەدا باسی ئەوە دەكەین بۆ ئەوەی لە ئەنفال تێبگەین.
یەكەم: ئەوەیە كە دەوڵەت و كۆمەڵگە لە جیهانی عەرەبیدا هەریەكە و رۆڵێكی ئۆرگانی خۆی دەگێڕێت و هیچ كێشەیەك لە نێوانیاندا نییە، واتە یەكێك لە گریمانەكانی ئەم گوتارە ئەوەیە كە دەوڵەت و كۆمەڵگە لە جیهانی عەرەبیدا هیچ كێشەیەك لە نێوانیاندا نییەو پەیوەندییەكەیان پەیوەندییەكی هارمۆنییەو گرفتێكی دیاریكراویان لە نێواندا نییە كە ئەمە لە راستیدا وێنەیەكی ناڕاستە و ئەم وێنەیە كە نەك ئێمە بەدرۆی بخەینەوە، بەڵكو ئەوە خۆشیانن بەلای كەمەوە ئەو رۆشنبیرانەیانن كە لە تاراوگەن و ئازادیی ئەوەیان هەیە كە قسە لەسەر راسیتی جیهانی عەرەبی بکەن بۆ بە درۆخستنەوەی ئەم گریمانەیە.
دووەم: باسی ئەوە دەكات كە عەرەب دوژمنێكی هاوبەشی هەیە كە زایۆنیزمە و رووبەڕووبونەوەی زایۆنیزم مەسەلەیەکی ناوەندییە سەبارەت بەوان و هەموو کێشەکانی تر لاوەكین، ئەمە تەنها خۆی بەسە بۆئەوەی بەشێكی زۆری ئەو جیاوازییە نەتەوەیی و مەزهەبیانە هەر هەمووی سەرکوت بكرێن یان بخرێنە لاوەو هەموو ئەوەی پێی دەوترێت هەوڵی سیاسی وەبەرهێنانی تێدا بكرێت لەو ململانێیانەی كە پێیان دەوترێت ململانێی عەرەبی.
سێیەم: ئەو سەرزەمینەی پێی دەووترێت نیشتمانی عەرەبی، سەرزەمینێكی هاوبەشە واتە جیهانی عەرەبی هەمووی یەك چارەنووسی هەیە لەكاتێكدا راستی جیهانی عەرەبی خۆی ئەوەمان پێناڵێت و لانیكەم كتێبێكی زۆر باشی د.بورهان غەلیون هەیە بە ناونیشانی (المحنة العربیة الدولة ضد الامة) واتە مەینەتی عەرەب دەوڵەت دژی نەتەوەیەو بە وردەكاریی زۆرەوە باسی دەكات و هەتا لەكۆتاییدا دەگاتە سەر عیراقیش و باسی جەزائیر دەكات باسی ئەزموونی سادات دەكات و دێتە سەر عیراقیش باسی ئەوە دەكات كە چۆن ئەم دەوڵەتە كە پێی دەوترێت دەوڵەتی عەرەبی لە راستیدا لە پرۆسەی خۆنوێكردنەوەدا شكستی هێناوە، چونكە پرۆسەی خۆنوێكردنەوە پشت بە كۆمەڵێك چەمک نابەستێت یەكێك لەو چەمکانە نیشتمانپەروەرییە کە خۆی دەرگا دەكاتەوە بۆئەوەی تەماشاكردنی دەوڵەت بۆ هاووڵاتییەكانی بە چاوێكی نیشتمانی بێت، جیاوازیی نەكات لە نێوان پێكهاتەكانیدا و دەڵێت كاتێك دەوڵەت پشت بەم چەمکە نابەستێت و پێیوایە كە خۆی تازە دەكاتەوە، شكستی پڕۆژەی خۆنوێكردنەوە لێرەوە سەرهەڵدەدات، بۆیە پێیوایە كە لە بنەڕەتدا ئەم سەرزەمینەی كە پێدەگوترێت جیهانی عەرەبی سەرزەمینێكی هاوبەش نییە بگرە هەریەكێش لەو وڵاتانەش كە ئەوان بە زاراوەیەكی تر پێیدەڵێن دول القطری و لەناو هەر یەكێكیش لەم وڵاتانەدا دنیایەك کێشەی گەورە هەن، كە هەندێكیان تەقیونەتەوە وەك لە ئەزموونی عیراق و ئەزموونی ئێستای یەمەن و سوریادا دیارە، بەڵام هەندێكیان هێشتا دوادەخرێن بۆ سەردەمێكی تر كە بە دڵنیاییەوە ئەوانیش دەتەقنەوە، بۆیە ئێمە باسی ئەوەمان كردووە كە یەكێك لەو كارەساتە گەورانەی كە تاوانی ئەنفالی دروست كردووە گوتاری عەرەبی خۆیەتی كە ناتوانێت توانای لەخۆگرتنی جیاوازییەكانی كۆمەڵگای هەبێت لەناو كۆمەڵگەكانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا.
لە شوێنێكی تردا دێینە سەر رۆشنبیرانی عەرەب كە زۆر جار لێرەدا بەشێوەیەك لەشێوەكان هەوڵمانداوە نزیککردنەوەیەکی زانستی ئەوە بكەین كە دەڵێت: رۆشنبیرانی عەرەب چۆنن؟ چونكە هەریەكێكمان بە بەردەوامی رەخنەیەكی زۆرمان لە ئەزموونی رۆشنبیرانی عەرەب هەیە بەرامبەر بەدۆسێ سیاسی و نەتەوەییەكان، ئێمە بڕوامان وایە كە رۆشنبیرانی عەرەب بە گشتی كراوە نەبوون لەگەڵ ئەو تاوانانەی كە بەرامبەر بە ئێمە كراوەو بەرامبەر بە دۆسیەكەشمان. لە راستیدا ئەمە دیدێكی ئایدۆلۆژییەو خزمەتی ئێمە ناكات چونکە:
یەكەم: لە واقیعی سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی كۆمەڵگە عەرەبییەكاندا خۆیان لەو سەردەمانەی كە ئەو تاوانانەی دژ بەئێمە دەكرێت.
دووەم: لە واقیعی ئەوەی رۆشنبیرانی عەرەب خۆیان تێیدا دەژین لەناو ئەو وڵاتانەی كە پێیان دەگوترێت وڵاتانی عەرەبی لەم ئاستەدا من هەوڵمداوە رۆشنبیرانی عەرەب پۆلێن بكەم بۆ سێ جۆر:
جۆری یەكەم: ئەوەیە كە بە ئاشكرا لەسەردەمی بەعس پشتیوانیان لەو تاوانانە كردووە كە روویداوە و ئەمانە لەو گروپە لە رۆشنبیرانی عەرەبن كە بۆ نموونە بیرمەندێكی وەك د.شاكر نابلسی پێیان دەڵێت: ئەمانە ئەوانەن كە بە كۆبۆناتی نەوت ژیاون و نەوتی دزراوی گەلانی عیراق، سەدام حسێن بەشێك نەوتی بۆ دانابوون لە بەرامبەر ئەوە هەموو رۆشنبیرانی سەربە دەزگا رەسمییەكانی دەوڵەت بەكاردەهێنران بۆئەوەی هەموو تاوانێك دابپۆشن و شەرعیەتیش ببەخشن بە هەموو ئەو پرۆسانەی كە تاوانكردنن بەرامبەر بە گەلانی ناوچەكە.
بەڵام لە چوارچێوەی پۆلێنكارییەكەدا گروپێکی تری رۆشنبیرانی عەرەبمان هەیە كە ئەمە بۆمان دەرنەدەكەوت تا لەگەڵیان دانەنیشتینایەو لەم چەند ساڵەی رابردوو دەتوانین بڵێن لە دوای راپەڕینەوە كۆمەڵێك برادەر بووین بە بەردەوامی پەیوەندیمان هەبووە لەگەڵ بەشێك لەو رۆشنبیرانەی عەرەب كە خۆمان سەردانی وڵاتەكانمان كردووە بەهەر بۆنەیەك بووبێت یان ئەوان هاتبێتن بۆ ئێرە بانگێشتكراون، تێگەیشتوین كە جۆری دووەم: گروپێکی ترن لە رۆشنبیرانی عەرەب كە ئاگاداری ئەم تاوانانە نین و ئاگاداری وردەكارییەكانی نین كاتێكیش كە لێیان دەپرسیت چۆن دەكرێ ئاگاداری ئەم تاوانە گەورانە نەبن، هەندێكیان بیانوویەكیان هەبوو كە دەتوانین بڵێین مەعقولە، یەكێك لە بیانووەكان ئەوە بوو كە ئەوەی كە سەرچاوەی زانیاری بووە بۆ رای گشتی عەرەبی بریتی بووە لە دەزگای راگەیاندنی فەرمی دەوڵەت و جارێك یەكێك لە تێبینیە هەرە سەرنجڕاكێشەكانی ئەوە بووە كە تاوانی ئەنفال ئەوەی ئێوە باسی دەكەن بەو ژمارە گەورەیە تەنانەت عەدنان موفتی وتارێكی هەیە دەڵێت كە بە هەیكەلم وت شتێكی وا روویداوەو بەسەر كورددا هاتووە، تاوانێك هەیە بەناوی ئەنفال وتی شتی وا هەیە؟ شتی وا روویداوە؟ شتی وا مەعقولە؟ واتە نەچۆتە عەقڵییەوە. ئەمە نموونەیەكە و بە دەیان خەڵكی تر.
گرووپێكی تر لە رۆشنبیرانی عەرەبمان هەیە کە ئێمە هەندێكمان مافیانمان خواردووە و ئاگاداریان نین کە رۆڵێكی زۆر گەورەیان نواندووە لە هەندێك وێستگەی مێژووییدا لە رۆشنبیرانی خۆمان زیاتر بۆ رووداوی ئەنفال یان تراژیدیای ئەنفال ئەم گرووپە ئەو گرووپەن كە پێش رووخاندنی بەعس هەڵوێستیان هەبووە، بەڵام ئێمە ئاگاداریان نین، بەڵام یەك خاڵ هەیە كە دەبێت ئاگاداری بین ژمارەیەكی زۆری ئەم رووناكبیرانەی كە خاوەن هەڵوێست بوون بەرامبەر بە نەتەوەی كورد و هاوسۆز بوون لەگەڵ جینۆسایدی گەلی كورد و دژی بەعس بوون بەشێكی زۆریان ئەمانە لەناو وڵاتی خۆیاندا نەدەژیان، بۆیە پەراوێزێكی زۆری ئازادییان هەبوو و ئەمانە هەموویان لە تاراوگە بوون، هەموویان وڵاتان و دەوڵەتانی عەرەبی خۆیان راویان نابوون، یەكێك لەوانە بۆ نموونە كەنعان مەكیە یە كە من ناتوانم كاتێك كتێبەكانی دەخوێنمەوە لانیكەم كە (القسوة و الصمت) دەخوێنیتەوە بۆت دەردەكەوێت كە ئێمە وەك رۆشنبیرانی كورد و نووسەرانی كورد رەنگە زۆرمان بووێت بتوانین ئەو توانایەی ئەو بەكاربێنین و بتوانین كە كتێبێكی وا بەرهەم بهێنین، دواتر ئەو كتێبە دەنگی دایەوە چونكە بە زمانی ئینگلیزی بوو و زمانی عەرەبی و دواتر وەرگێڕدرا بۆ چەند زمانێكی تر، ئەمە لە سەردەمێكدا بوو كە هێشتا بەعس خۆی ماوە، كاتێك كە دەستیپێكرد كتێبی (جمهوریة الخوف) بەناوی خۆیەوە نەبوو، دوایی كە پێیزانرا، ناچاربوو بەناوی خۆی بڵاوی بكاتەوە و تووشی رەخنەیەكی زۆریش هات كەنعان مەكیە، یەكێكە لەم نموونانەو ناوی تر زۆرە بۆ نموونە هادی عەلەوی بەرامبەر بە جینۆسایدی گەلی كورد نامەی مێژوویی هەیە كە بەرائەت نامەیەك دەنووسێت بۆ منداڵانی هەڵەبجە، واتە تێیدا پیشانی دەدات، ئەوەی روودەدات، ئەو هەست بە شەرم دەكات كاتێك سەیری چاوی منداڵێكی هەڵەبجە دەكات، كاتێك دەبینێت تاوانێكی وا گەورە كراوە بەناوی عەرەبەوە، كە ئەو خۆی دەڵێت: «من بێبەریم لەو تاوانەو لەم عەرەبیبوونەو هەست بە شەرم دەكەم.
واتە بەشێكی باشی خاوەن هەڵوێست هەن كە پێش ئەوەی بەعس بڕوخێت خاوەن هەڵوێست بوون و لە راستیدا ژمارەیان زۆر زۆرە من باسی هەرە ناودارەكانیان دەكەم كە دابەش دەبن بەسەر ئەڵقەکانی بەرهەمهێنانی رۆشنبیریدا كە دەتوانین بڵێین بە سەدانن. بەڵام ئەو دەنگانە نەبیستراو بوون جۆرێک لە تەعتیمی میدیایی هەبووە لەسەریان.
لە وتارێكی تردا بە ناوی (القرا‌ءة في البنیة الفكریة الدینیة للارهاب و الابادة الجماعیة البعث نموذجا) باسی ئەوە دەكەین كە تیرۆریست و تیرۆر و لەناوبردنی بە كۆمەڵ هەرهەمووی لە یەك ستاتۆری بیركردنەوەو عەقڵییەتەوە سەرچاوە دەگرێت كە لە راستیدا هەموو رووداوەكان شایەتی بۆ ئەوە دەدەن. بۆ نموونە تاوانی ئەنفال تاوانی شەنگال و تاوانەكانی کە بەرامبەر بە عەفرین كران، هەمووی گوزارشتە لە یەك بنیاتی فیكری و رۆشنبیریی كە دێت ئایین دەكات بە ئایدۆلۆژیاو ئەم ئایدۆلۆژیایە جارێكی تر تەوزیف دەكاتەوە بەپێی ستراتیجی سیاسی بۆ جۆرێك لە بەخشینی شەرعییەت بە تاوان.
لە كتێبەكەدا باسی ئەوەشمان كردووە كە هەر سەبارەت بەو پۆلێنە سەبارەت بە رۆشنبیران، بۆچی رۆشنبیرانیش سەرەڕای ئەوەی دابەش دەبن بەسەر سێ گروپدا بەڵام بۆ ئەوانیش وان، واتە ئەگەر خوێندنەوەیەكی قووڵتر و دوورتری بۆ بكەین، ئەوانیش هەریەكەیان بەشێك لە پاساوی خۆیان هەیە، چونكە هەندێك لەو ناوانەی كە لە سەردەمی بەعسدا پاڵپشتی تاوانەكانی بەعسیان دەكرد، وردە وردە ئێستا ئاڵوگۆڕ بەسەر بیروڕایاندا هاتووە، زیاتر لە هۆكارێك كە یەكێك لە هۆكارەكان ئەوەیە كە تێگەیشتوون كە لەڕاستیدا بەشێكیان ژیانیان گرێدراوی مەنزومەی ئەو وڵاتەن، واتە هەموویان لەسەر ئەوە ژیاون، دەوڵەت بڕێك لە پارەیان بۆ تەرخان دەكات، بۆئەوەی بژین لەناو دامودەزگای راگەیاندن و رۆشنبیری دەوڵەتدا كاریان كردووە، كە ئیتر ئاوا ناچاربوون پاڵپشتی لە بەعس بكەن، واتە هەندێكیان وا كەوتۆتەوە كە دوای ئەوەی پەشیمان دەبنەوە دەبینین وتاری تر دەنووسن و تێڕوانینی تریان هەیە بەرامبەر بە كورد و دەردەكەوێت كە ئەمانە رەنگە ناچارییەكی ژیانی وای لێكردبێتن هەڵوێستیان وابێت.
لە کتێبەکەدا بەشێك لە رەخنەکانمان لە ئەزموونی باشووری كوردستان و نەتەوەی كوردیشە بەرامبەر بە تراژیدیای ئەنفال، ئەم شێوازە لەكاركردن زۆر گرنگە و پێویستە بۆئەوەی پیشانی بدەین كە ئێمە نەتەوەیەكین هوشیارین بەرامبەر بە خۆشمان وەكو نەتەوە بەرامبەر بە پێشكەوتنی مێژوویی ئەزموونی خۆمان، واتە هەموو تاوانەكە ناخەینە ئەستۆی بەرامبەر، بەڵام ئێمە بكەری سەرەكی لەوەدا دەبینین. ئەگینا خۆمان بەشێكین لەم تاوانە و ئەمەش گرنگە بۆ پاراستنی بنەمای بابەتی بوون لە نووسینەوە بۆ موخاتەبەكردنی ئەویتر، چونكە ئەویتر ناتوانێت لێت تێبگات، ئەگەر کارلێکی لەگەڵدا نەكەیت، ئەگەر تۆ تەنها ئەو بخەیتە بەرەیەکەوە و پێتوابێت خۆت لەناو ئەم هاوكێشەیەدا تەنها قوربانیت ئەوە هەڵەیە، چونکە لەناو هاوكێشەی ئەنفالدا ئەم نەتەوەیە خۆی بەداخەوە بە هۆی دیاردەی جاشایەتییەوە بەشێكی خۆی جەلادە یان بەلایەنی كەمەوە پاڵپشتی جەلادە.
گواستنەوەی ئەم وێنەیە بۆ ئەویتر گرنگە بۆئەوەی پیشانی بدەیت كە تۆ خۆشت ئاگاداریت بەرامبەر بە مێژوو و پێشكەوتنی مێژوویی و سیاسی خۆت لەناو ئەم رووداوانەدا كە هەبووە.
لە بەشێكی تردا باسی رەخنە لە ئیرادەی مەعریفی دەگرین بەو مانایەی كە دامودەزگای بەرهەمهێنانی مەعریفە لە وڵاتی ئێمەدا كۆمەڵێك دامودەزگای زۆر دیاریكراون كە ئێمە شتی زۆر گەورەمان نەكردووە، پیموایە ئەم رەخنەیە بۆ ئێستاش گونجاوە، ئێمە تائێستا 10 فیلمی سینەمایی زۆر باشمان نییە لەسەر تاوانی ئەنفال كە بەزمانە زیندووەكانی دنیا بێت، تائێستا بۆ نموونە دەتوانین بڵێین 10 رۆمانی باشمان نییە كە بە زمانە زیندووەكانی جیهان بێت، من دەزانم رۆمان هەیە كە ئاماژەی بۆ تاوانەكانی ئەنفال و جینۆساید کردووە، بەڵام بە زمانەكانی تر نیمانە و درامامان نییە لەسەر تاوانەكانی جینۆساید، هەموو ئەمانە دەكرێت لە چوارچێوەی رەخنەگرتن لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفە لەبارەی تاوانەكانی خۆمانەوە رەخنەیەك بێت و بەردەوام بێت، چونكە تائێستا بەردەوامە.
لە شوێنێكی تریشدا باسی ئەوە دەكەین كە هەڵەبجە بۆ ئەوەی ببێتە ناونیشان بۆ عیراقی تازە، باسی ئەوە دەكەین هەڵەبجە بۆ ئەوەی ببێتە رەمز بۆ عیراقی نوێ، دەبێت خزمەتبكرێت و عیراقی نوێ خزمەتی بكات. یەكێك لە باشترین پاداشتەكان پێش هەر شتێك ئەوەیە كە بیكات بە پارێزگا كە تائێستا دانی پێدا نانێت و خۆی لێ دەدزێتەوە یان بە شێوەیەكی شەرمنانە هەندێ لە دامودەزگای كردۆتەوە بەناوی حكومەتی عیراقەوە، بەڵام هێشتا نایەوێت پێ لەوە بنێت، چونكە پێویستی بە دەستكاریكردنی دەستوورە و پێویستی بە رازیبوونی زۆربەی ئەندامانی پەرلەمانی عیراقە، نایەوێت بچێتە ژێر باری زیادكردنی پارێزگایەكی ترەوە بە ناوی پارێزگای هەڵەبجە لە ئاستی عیراقدا.
محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق: دەستخۆشی لە كاك عەدالەت دەكەم راستییەكەی ئەم بابەتەی بەزمانی عەرەبی بەم شێوەیە چارەسەرێکی بەجێیە، لەراستییدا هەموو ئەو میللەتانەی كە جینۆساید كراون، ئەم توخمە هاوبەشە، بۆ ئەرمەن و بۆ جولەكە و بۆ سەرجەمی جینۆسایدەكانی تر بەعسییەكان لەسەردەمی یاسین هاشمی و ساڵی 1937ەوە لە مەسەلەی كەركوكدا و لە مەسائیلی تردا ئەم بابەتانە سەری هەڵداوە، بەڵام بەم شێوازەو بەم شێوەیە كە بەعس پێی گەیشتن بەم جۆرە نەبوو.
بابەتێكی ترت باس كرد یەكێكی تر لە توخمەكانی جینۆساید نكۆڵیكردنە، بەڵام هیچ كاتێك نەیانوتووە ئێمە دەیكەین هەرچەندە لەبابەتی جولەكەدا هەندێك لەوە ترازاوە راستییەكەی عەقڵیەتی نكۆڵیكردن عەقڵییەتی زمان شیرینییە بەوەی دەیانگوێزینەوە بۆ شاری هاوچەرخ، ئەمانە وایان لێ‌دەكەن کە بە زمانەكەیان بێگومان زمانی عەلی حەسەن مەجید ئەو زمانە خراپە بازاڕییە تەعبیرە لە زمانێكی مێژوویی پێش خۆی، واتە ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ بێ‌ هەستی عەلی حەسەن مەجید و دەگەڕێتەوە بۆ سەروەختێكی فتوحات كە بە شمشێر ئەو بابەتانەیان كردووە.
بێگومان ئەم مەسەلەی پێش بەعس لە ئاشورییەكان لە سمێلدا سەری هەڵدا كە گرووپێكی ئاشووری داوایان كردووە لە نەتەوە یەكگرتووەكان كە مافێکیان هەبێت لە هەكارییەوە هێنراون بۆ ئەم ناوچانە بەجارێك قەتڵوعام كران، خۆ ئەوانە بەعسیش نەبوون، راستییەكەی ئەم مەسەلەیە دوای بەعسیش هەر هەبووە، ئێمە ئێستاش هەر لەقۆناغی جینۆسایدا دەژین، هیچ پەیوەندییەكی شیعە و سوننەش نییە، لەهەندێك پێچی مێژوودا لەم ساڵانەدا 2014 گروپێك سەروەختی عەبادی گرووپێكی تر كە ئامادەبوون بەدەر لە مەسەلەی مەزهەبییان هەمان شتی بەعس دووبارە بكەنەوە.
من یەك ئیجابییات لە كورددا دەبینم هەرچەندە سلبیاتیشمان زۆرە کە لە چارەسەری ئەوەوە ئەگەرچی قەیرانیشمان زۆرە و خۆشمان زەمینە خۆشكەر بووین بۆ هەندێك تاوان و نەخوێندنەوەی هێزی دەوروبەر، بەڵام رۆشنبیریی كورد بەتایبەتی و خەڵكی كورد بە گشتی تائیستا نەیووتووە عەرەب وای لێكردووین، کە ئەوە خاڵێکی ئیجابییە و لە ئەرمەن و جوو یەوانی تر جیای دەکاتەوە.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
بێگومان بەعس لەڕێگەی بیری میشێل عەفلقەوە كە بنیاتنەری بەعسی سوریا و عیراقیشە رەهەندی ناسیۆنالیستی لە ئایدۆلۆژیای بەعسدا بەهێزتركرد، بەڵام لە قۆناغێكی تردا ئەم رەهەندە پاشەكشە دەكات لە بەرژەوەنیی رەهەندێکی تری ئایدۆلۆژیای بەعس كە گرنگیدانە بە ئایین، بەعس لەو ساڵانەی كۆتاییدا پێش ئەوەی بڕوخێت، دەستی كرد بە هەڵمەتی ئیمانی وای پیشان دەدا كە گەڕاوەتەوە بۆ لای ئایین و سەدامیش بەردەوام بەدرێژای ئەو كاتانە بەردەوام قورئانێكی بەدەستەوە بوو وەك ئەوەی ئەو هەڵگری ئایین بووبێت.
شوان كەریم كابان:
یەكێك لە گرفتەكانمان ئەوەیە كە ئێمە هەمیشە دەربڕینی خواست و ویستەكانمان هەر بە زمانی كوردی بووە، بۆ بەرامبەرەکانمان و هەمیشە بەزمانێك قسەمان كردووە ئەوان كەمتر لێمان تێگەیشتوون، ئەگەرچی من بۆخۆم پێموایە عەرەب هەرگیز لێمان تێناگات و ناشییەوێت لێمان تێبگات، كێشەكە ئەوەیە.
راستە بابەتی كەركوك بەتەنها پەیوەندیی بە بەعسەوە نییە بەتەنها، بەڵام لەسەردەمی بەعسدا ئەم دووژمنایەتییەی كورد باشتر دەركەوت لە سەردەمێكدا بوو كە بەحوكمی ئەوەی سەردەمی گەشەسەندنی تەكنەلۆژیا و گەیاندن و ئەوانە بوو، زۆرتر خەڵك پێی زانی لە سەردەمی ئیسلامەوە لە سەردەمی پێغەمبەرەوە ئەو كێشەی نێوان عەرەب و غەیرە عەرەب هەر هەیە، بۆیە دەڵێم غەیرە عەرەب چونكە لەو سەردەمە هەر كورد نەبووە، تووشی كێشە بووە، فارس تووشی كێشەبووە، دواتر دەوڵەتانی ئەو میللەتانەی كە لە حاشییەی عەرەب و ئیسلامدا ژیاون، ئەوانە هەمووی تووشی ئەو كێشەیە بوون، بەڵام بۆ ئێمە لەسەردەمی بەعسدا زۆر دەركەوت ئەگەر نەچینەوە سەردەمی ئیسلام. لەسەردەمی عیراقیشدا كە تازە دامەزراوە بەدرێژای هەموو حكومەتەكانی عیراق هیچ كاتێك كەس بڕوای بەوە نەبووە كە مەسەلەیەک هەیە پێی دەوترێت مەسەلەی كورد و ئەم كوردە حەقی خۆیەتی كە لە عیراقیش جیاببێتەوە و هیچ كێشەیەكی نەبووە و هەریەكە و بە شێوەیەك دژایەتی كردووە، بەعس هات بەچەك و بە ئاگر دژایەتی كرد و ئەنفال و هەڵەبجە ترۆپكی ئەو تاوانە گەورانەن كە بەرامبەر بە گەلی كورد كراوەو من بۆخۆم لەگەڵ ئەوەدا نیم رۆشنبیریی عەرەب بتوانێت بەرگریی لە كورد بكات و عەرەب هەمیشە فرسەتیشی هەبووە كە بەرگریی لە كورد بكات، بەڵام نەیكردووە و زۆر بەداخەوە ئەیڵێم بەشی زۆری سیاسی و ئەو رۆشنبیرانەی كە لە سیاسەتەوە نزیكن، سەردەمانێك زۆربەیان لە بەیروت و سوریا ژیاون كە ئەو دوو شوێنە بەراستی من پێموایە ئەگەر مەڵبەندی سەرەكی رۆشنبیرانی عەرەب نەبێت، ئەوا یەكێكە لە مەڵبەندەكان كە لەگەڵ میسرداو لە مەغریبی عەرەبیش بەشی خۆی هەیە. بەڵام ئەوانە بۆچی دوای 1992 هاتنە ئێرەو ئینجا كوردیان بیركەوتەوەو ئەنفالیان بیركەوتەوە لەسەر ئەنفال نووسیان؟ من پێموایە ئەوە کەموکوڕییەکی گەورەیە لە رۆشنبیری عەرەبدا و پێموانییە عەرەب هیچ كاتێك مافی هیچ نەتەوەیەك كە لەگەڵیدا دەژی بسەلمێنێت. خۆ هەر ئێمە نین، مەغریبی عەرەبی هەیە لە میسر قیبتییەكان هەیە راستە مەسەلەكە دینییەم، بەڵام بۆ خۆی ئەوە كێشەی گەورەی عەرەبە و كێشەی گەورەی فیكری و زیهنیی عەرەب و رۆشنبیری عەرەبییە چ تۆ كابرایەكی دەسەڵات بەدەست بیەوێت مافی نەتەوەیەك بسەلمێنێت كە رۆشنبیرەكە خۆی نایسەلمێنێت.
سێیەم پێموایە ئەوە لەوانەیە غەدر لە راستیەك بكەین بڵیین ئەمریكا دروستكەری سەدام حسێن و ئوسامە بن لادن نییە، من پێم وایە ناڵێم ئەمریكا ئەوانەی هێناوە پەروەردەی كردوون لە منداڵییەوە بەخێوی كردوون بۆئەوەی ببنە خاوەنی ئەو هزرە شۆڤێنییە بكوژە، بەڵام پێموایە هات و سوودی لە عەقڵیەت و پەروەردەی سەدام حسێن وەرگرت و سوودی لە ئوسامە بن لادن وەرگرت لە سعودییەوە بەیارمەتی موخابەراتی سعودی بردی بۆ ئەفغانستان لەوێ‌ ئەوەی پێی كرد پێی كردو دوایی زانی شتەكە لەدەست دەرچووە، خۆشی چوو لەوێ كوشتی و ئێستاش هەموو ئەو گرووپە تاوانكارانەی كە لەم ناوچەیەیدا جمووجۆڵ دەكەن و رمبازێن دەكەن، پێموایە هەمووی بەداخەوە دەستكردی ئەمریكاو ئەوانن، یەك كێشەی تر هەیە بەڕاستی خۆ كێشەكە هەر رۆشنبیری عەرەبی و دەوڵەتە عەرەبییەكان نییە، كە مافی ئێمە ناسەلمێنن! خۆرئاواو ئەوروپا و ئەمریكاش لەم تاوانەدا بەشدارن، چونكە بۆخۆشان كەتەلۆنیا و باسک لەئیسپانیا و لە نێوان فەڕنساو ئیسپانیا ئەوانە نەتەوەن، ئەوانە وەك ئێمەن، خۆرئاوا مافیان ناسەلمێنێت، هیچ جیاوازییان نییە لەگەڵ ئەم دەوڵەتانە، بەڵام لەوێ هێز بەكارناهێنێت، ئەوێ دیموكراسییە تۆ دەتوانیت وەك نیشتمانییەك بژیت هیچ كێشەت نییە. مەسەلەی عیراقی تازە من بمبوورن لەگەڵ ئەو دەستەواژەیەدا نیم، عیراق هەر عیراقە عەقڵ و هزری ئەوانەی ئێستا حوكم دەكەن لە بەغدا هیچ جیاوازیی نییە، بۆیان نەلواوە تائیستا و بارودۆخەكە گۆڕاوە، بارودۆخی نێودەوڵەتی گۆڕاوە، هەر كاتێك یەك دەرفەتیان بۆ بلوێت هیچ جیاوازیان نییە و كەركوكیش باشترین نموونەیە.
سەردار عەبدوڵڵا:
پێموایە ئەركی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان ئەوەیە هەندێك دەستەواژە قەدەغە بكات و لەوانە پڕۆسە لە ئەنفالدا، دەستەواژەیەكی تر هەیە كە زۆر زۆر قوربانییەكان ئازار دەدات ئەویش ئەوەیە پاشماوەكانی ئەنفال، بۆیە ئەركی حكومەت و پەرلەمانی كوردستانە كە ئەو دەستەواژانە لە پاش دیراسەكردن دەستەواژەی گونجاو بدۆزێتەوەو بەڕەسمی دانی پێدابنێ و ڕەسمییەتی پێببەخشێت.
لەوڵاتێكی وەك فەرەنسادا قسە لەسەر ئەوە بكەیت جۆرێك لەگومان بخەیتە سەر هۆلۆكۆست، چەندین مامۆستای زانكۆ لە مێژووی فەرەنسادا پلەکانیان لێ سەندراوەتەوە و لە كارەكانیان دەركراون و لە قاڵب دراون لەپێناوی ئەوەی کەمێک گومانیان خستۆتەسەر ئەو تاوانە.
ئێمە لەبابەتی قوربانیەكانمان کە بابەتێکە پیرۆزیی هەیە نەمانتوانیووە وەكو پێویست کاری بۆ بكەین، دەبێت لاسایی ئەوە بكەینەوە کەوەک كاك شوان دوو سێ بابەتی گرنگی وروژاند، پێموایە كاریگەریی لە عەرەب یان رۆشنبیری عەرەب لە كورد یان لەهەر كەسێكی تر پڕۆسەیەكی دریژخایەنە، واتە بەتایبەت لە دوای جەمال عەبدولناسرەوە راستە پێشتر بەعس لەدایك بووە، بەڵام گروپی بچووك بوون، گروپی پەراوێز بوون، ئەمانە كاریگەرییان نەبووە، بەعس تاساڵی 1955 نزیكەی 55 كەس بوون لە سەرتاسەری هەموو عیراقدا، 55 ئەندامی هەبووە گرووپی بچوك بوون، بەڵام لەدوای هاتنی ناسرەوە ئەوەی لە 1952 لەدایكبووە، ئیتر لەسایەی گوتارێکدا لەدایكبووە گوتاری چەواشەكارە. مەسەلەیەکی مەركەزی هەیە کە فەلەستینە، هەموو جیهان یەكیگرتووە بۆ لەناوبردنی عەرەب لە فەلەستین و لە قودسییەتە ئاینییەكان و بیتولمقدیس و هەموو ئەمانە باگراوندی ئاینی و مەعریفی و هەموو شتێكی خۆیانیان لە شیعر و لەوانە تەرخان كردووە بۆ ئەوەی لەپاڵ ئەمەدا كوردو پێكهاتەكانی تری دراوسێی عەرەب وا نیشانداوە كە بەشێكن لە تاوان لەگەڵ ئەوەی خۆیان پێی دەڵێن زایۆنیزم و ئیمپریالیزمی جیهانی هەموو ئەمانە دروستكردنی كاریگەریی لەسەر كەسێكی وا كە لە منداڵییەوە لە مەكتەب ئەمە دەخوێنێت لە تەلەفزیۆن ئەمە دەبینێت لە مزگەوت ئەمەی پێدەڵێن، لەماڵی باوكی ئەمەی پێدەڵێن، شەهیدی هەیە، هەموو ئەمانە وای لێدێت ئەمە دەبێت بە بەشێك لەجێگیرەکان و پیرۆزیی ئەو.
كاركردن لەمەدا كارێكی ئاسان نییە، بەڵام ئەزموونیش سەلماندوێتی كە توانیویەتی كاریگەریی دروست بكات لەوانەش كە جەنابت باسی جەنابی مام جەلالت كرد، ئەو رۆشنبیرانەی كە ئەمەیان كردووە، خۆی مانای ئەوەیە درزێك دروستبووە بۆ دروستكردنی كاریگەریی پڕۆسەیەكە بەردەوامە، ئێمە دەبێت خۆشمان بكەر بین تیایدا. لەزمانی كوردیدا ستەم دەكەین بڵێین هیچ نەكراوە، واتە كراوە تۆماركراوە، بەڵام رەنگە مابێت و لەئاستی پێویستدا نەبێت، بەڵام ئەمە دەبێت بەردەوام بێت، ئیشێكە ناوەستێت، ناكرێت بووەستێت، دەبێت بەردەوام بێت، پێشموایە بەكوردی جەخت لە (كوردی) دەكەمەوە رۆمانیش نووسراوە، هەندێك دراماش كراوە لە فیلمی سینەماش، بەڵام بیرمان نەچێت ئێمە خۆمان رۆمان و سینەماو درامامان خۆی لە بنەڕەتدا سەرەتاییە ، هێشتا لەسەرەتادایە، واتە خۆی نەبووەتە درامایەك نەبووەتە سینەمایەك لەئاستی سینەمای ئەرمەن کە بێن ئەمە بكەن، بۆیە دەبێت لەچوارچێوەی خۆیدا سەیری بكەین. رەنگە لە ئاستی پێویستدا نەبێت، بەڵام ستەم دەكەین ئەگەر بڵێین نەكراوە
دوو تێبینی بچووك دەڵێم لەسەر قسەیەكی كاك شوان زۆر ورد بوو، بن لادن و سەدام راستە باکگراوندە مەعریفی و فیكریی هەموو فیكری عەرەبی خۆیەتی بە ئاینی ئیسلامیشەوە، جۆرێك بە تەفسیر بۆ ئاینی ئیسلام، مەبەستم خودی ئاینی ئیسلام نییە، بەڵام لەبیرمان نەچێت بەعس بەشەمەندەفەرێكی ئەمریكی هاتۆتە حوكم و سەرلەبەری جیهادی ئەفغانی بەرلەوەی كەس ناوی ئوسامە بن لادن ببیستێت لە جیهاندا، کە بۆ روبەڕوبوونەوەی كۆمۆنزمی سۆڤێتی، جیهادی ئەفغانیان هێناوەو سەرلەبەری تیۆرییەكە و جێبەجێكردنی هەمووی ئەمریكییە.
سەبارەت بەیەك خاڵی بچووك كە كاك عەدالەت باسی هەڵەبجەی كردو ئاوەدانكردنەوەی هەڵەبجە لەكاتێكدا خۆی ئێمە هەموو ئەوە دەبێت جۆرێك لە قەرەبووكردنەوە بەوردی كار لەرەهەندی سیاسی و بەهای ئاکاریی بابەتی قەرەبووكردنەوە بكەین، سەردەمانێك هەندێك نووسەر داوایان دەكرد قەرەبوو خۆمان بیكەین، حكومەتی هەرێم بیكات، هەندێك داوایان دەكرد لە چوارچێوەی بڕیاری 986دا ئەو کاتە بكرێت، كە كاتێك قەرەبووكردنەوە دەبێت دیاریكراوە كە ئەركی دەوڵەتی عیراق و ئەوانە بێت كە هاوكاری دەوڵەتی عیراقیان كردووە، بۆئەوەی تاوانەكە دابەش بكەیت و بیسەپێنیت لەسەریاندا.
یەکەم: ئەم بابەتە ناكرێت بەتەنیا هەڵەبجە بگرێتەوە، بەڵکو دەبێت سەرلەبەری كوردستان بگرێتەوە.
دووەم: سەبارەت بە بابەتی هەڵەبجە و بەپارێزگا كردنی یەك تێبینی بچووك بڵێم بۆئەوەی دیقەت بفەرمووی كاك عەدالەت لەمەدا سەرلەبەری كارەكە دەستخۆشیت لێدەكەم بەڵام ئەمە پێویستە من زانیاریم تێیدا هەیە كاتی خۆی زۆركار لەسەر ئەوە كرا عیراق ئعتیراف بە پارێزگای هەڵەبجە بكات، ئەوان ئعتراف بە پاریزگای هەڵەبجە ناكەن، پەیوەندیی بەخودی ئەو تاوانەوە نییە كە سەدام كردوویەتی، سەبارەت بەم بابەتە بۆ ئەوان و هەموارکردنی دەستووریشی پێویست نییە، ئەوە بەیاسایە، كارەكە ئاسان نییە، بەڵام یاسایەك دەتوانێت ئەمە بكات، بۆ ئەمە ناكەن كۆمەڵێك كێشەی تریان هەیە پەیوەندیی بە سامەڕا‌وە هەیە. سامەڕا كێشەیەكی گەورەیە بەتایبەتی خۆتان دەزانن قودسییەتە بۆ شیعە، من كاتی خۆی ئەم مەسەلەیەم لە میدیاو لە دەنگە دەنگ و ئەوانە لە کۆی هەموو سەرۆك حزبەكانی عیراق بینی، ئەوكاتەی لە پەڕلەمان بووم چی بكەین؟ بۆئەوەی ئەوان كێشەیان چییە لە هەڵەبجە بائێمە بێین ترسەكانیان چارەسەر بكەین. من شێخ خالید عەتییە پێی وتم: كۆبوونەوە دەكەین، هاتەوە پێی وتم كاكە بە راستی پێت دەڵێم تۆ گرنتی ئەوەم دەدەیتێ سبەینێ باسی پارێزگای سەهلی نەینەوا نەكرێت؟ كێشەیەكی گەورەیان لە سەهلی نەینەوا هەیەو گومانیان هەیە لەهەوڵی قەتڵ و عام كردن و لەناوبردنی مەسیحییەكان لە بەغداو لە شوێنیتر ئەوەیە كە هۆکاری سیاسیی لەپشتەوەیە كە مەسیحییەكان كۆچ بكەن بەرەو سەهلی نەینەواو و موسڵ دابەش بكرێت و دواتر پارێزگای سەهلی نەینەوا بێتەوە سەر هەرێمی كوردستان و بە راستی كوردیان لەو مەسەلەیەدا تۆمەتبار دەكرد.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
من پێم وایە بە زمانی بێهیوابوون قسە لەسەر عەرەب نەكەین باشە، عەرەب خۆی كوتلەیەكی یەکگرتووی سیاسی کۆمەڵایەتی نییە وەك لە كتێبەكەشدا باسم كردووە هەرخۆی پڕۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی گەورەی عەرەبی شکستی هێناوە، زۆربەی زۆری وڵاتە عەرەبییەكان تووشی شۆکی ئەوەی كە پێی دەوترێت بەهاری عەرەبی بوون و هێشتا شەپۆلێكی تر دەست پێدەكات و هەرهەمووی خۆی بەسە بۆ ئەوەی ئەو تێڕوانینە سەنترالیستە عەرەبیە شۆڤێنیە وردە وردە بشكێت و ئەمە لە قازانجی گەلانی دنیایە، ئەگەر نا وەكو بونیاتی فیكری راستە كاك سەردار هەندێك تێبینی وت. قسەكانی راستە و تەواوە چونكە منیش باسم كردووە هەڵکەوتەو پێکهاتەی گەشەی مرۆڤی عەرەب وایە کە لە لەدایكبوونەوە دەست پێدەكات لەناو خێزانەوە بۆ مەكتەب و بۆ زانكۆ و گەڕەك و كۆڵان و تادەگاتە سوپا و لەناو هەموو ئەم دامودەزگایانەدا یەك جۆر بیركردنەوە هەیە كە وای لێكردوون كە ئەو مرۆڤە لە كۆتاییدا یەك بیركردنەوەی هەبێت، بونیاتی ناسیۆنالیستی فیكری عەرەبی لەڕێگەی دامودەزگای دەوڵەتەوە چەسپێنراوە، بەڵام كە ئەم دەوڵەتە خۆی تێگەشتبێت لەڕووی مەعنەوییەوە بابڵێن شۆکێکی گەورە بۆ مرۆڤی عەرەبی دروست دەكات، کە ئێستا بەشێوەیەكی گشتی هەست بە ململانێ دەكات. مرۆڤی عەرەب هەست دەكات هەموو ئەو حكایەتە گەورانەی كە بۆیان باسكردووە حكایەتی ناسیۆنالیستی عەرەبی و هەموو ئەمانە فشە دەرچون بۆیە ئەو دۆخە مێژووییە كە ئێستا جیهانی عەرەبی تێدایە لە بەرژەوەندیی گەلانی لەبابەت ئێمەیە بۆئەوەی كاریان لەسەر بكەین.
كاروان ئەنوەر:
تێبینیم لەسەر ناوی كتێبەكە هەبوو لە خۆت پاساوت بۆ هێنایەوە، بەڵام پێوایە ئەو پاساوە لاوازە، چونکە بەربرییەکان خۆیان نووسەریان هەیە كە چەند ساڵێك وتارێكم بۆ بڵاوكردەوە دەڵێت ئێمە خۆمان كە بمانەوێ گاڵتە بە یەكێك بكەین، دەڵێین «تستكردني» ئەوانەی باشووری ئەفریقا تونس و ئەوانە، ئێمەش ئەگەر بڵێن هەمەجیەت دەڵێین بەربەریەت، نەتەوەیەكن ژمارەیان كەم نین و لەسەر فیكری بەعس و فیكری ئەنفال بەعس خۆی ئەنفالی نەكرد، لە ساڵی1988 دەستی كرد بە هەڵمەتی ئەنفال كە شەڕی ئێران و عیراق لە تەواوبووندا بوو، واتە هەڵبژاردنی كاتەكەی، بەعس كارێكی كردووە لە خۆیەوە ئەنفالی دروست نەكردووە، سەیری ئایەتی شەش لە سورەتی ئەنفال بكەن، تێیدا هاتووە «دەتبەن بۆ مردن پێت ناڵین بۆ مردنت دەبەن كە خۆت نەزانی بۆ كوێت دەبەن»، ئەمە ئایەتە و هیچ مەجالی تێدا نییە، دوای هەڵمەتی ئەنفال سەدام حسێن نازناوی مجاهد-ی وەرگرت لەلایەن اخوان مسلمین و عەرەبی سوننە و عەرەبەكانی ترەوە واتە هەڵمەتەكانی ئەنفال حەملەیەكی رێكخراوە و سەدام حسێن خۆی نەیكردووە و نازناوێكیشی لەسەر وەرگرتووە. كەواتە تۆ لەبەردەم فكرێكی زۆر قورسی دینی ئایدۆلۆژیی سیاسیت و دڵنیاش بن كە بەعس هەڕەمەكی ئەو كارەی نەكردووە.
كنێر عەبدوڵڵا:
بۆ ئەم بەرهەمە نوێیە زۆر گرنگە ئەگەرچی ناوەڕۆكەكەم نەخوێندۆتەوە، بەڵام بە شێوەیەك باستكرد كە ئاماژە بوو بۆ ئەوەی كە خوێندنەوەمان هەبێت بۆ ناوەڕۆكەكەی و چێژی لێوەرگرین، پێشنیارێكم بۆ كاك عەدالەت كە باسی گرنگی زمانی كرد لەوەی كە بە زمانی عەرەبی یان هەر زمانێكی تر كورد پەیامەكانی خۆی لە ڕێگەی زمانی جیاوازەوە بگەیەنێت، پێشنیازەكەم ئەوەیە ئەمە چەند گرنگە بۆ ئێمە كە باسی مەسەلەیەكی گرنگ و چارەنووسساز و مێژوویی دەكەین، ئەوەندەش گرنگە كە ئەم كتێبە بگات بە دەرەوەی كوردیش، یەكەم هەم بگات و هەم وەك كوتلەیەكی رۆشنبیریی دەنگ و رەنگ و دیالۆگی رۆشنبیرانی كورد بۆئەوەی كە ئەو پەیامانە بە دیدی كورد بگەیەنێت ئەمەش زۆر گرنگە ئەو گفتۆگۆیانە دروست ببێت لەگەڵ عەرەبدا ئیتر ئایا عەرەبی عیراقە یان هەر وڵاتێكی ترە ئەمەش ئەركی هەموو ئەو كەسانەیە كە دەتوانن بە زمانی جیاواز بنووسن و بخوێننەوە ئەم بابەتانە بیگەیەنن، نەك چاوەڕوانی هیچ ڕۆشنبیرێكی هیچ وڵاتێكی تر بكەین بە تایبەت رۆشنبیرانی عەرەب.
هیوا حەمید:
من وا تێدەگەم ئەم كتێبە نامەیەكە بۆ تێگەیاندنی عەرەب واتە وەكو نامەیەك دەیبنم. دەبێت ئەوەشمان لەبیر نەچێت كە ئەنفال كە لەم هەرێمەی خۆمان ئەنجامدراوە، پڕیشكی بەر گەلی كوردیش دەكەوێت كە دەستی تێدا هەبووە لەلایەن ئەو خۆفرۆش و كەسایەتییانەی كە بەشدارییان تێدا كردووە و رێنوێنیان داوە یاخود دەلیل بوون یاخود بە قۆنتەرات گوندەكانیان گرتووە بۆ وێران كردن و لەناوبردنی، خۆزگەئێمە دەمانتوانی لە ناو خۆشماندا زۆر بوێرانە كتێب لەسەر ئەوانەش دەربكەین و ناوكانیان بێنین و بدرێنە دادگا، بەداخەوە من وایدەبینم لە ئەنجامی ئەم سیاسەتە هەڵەیەی كە 27 ساڵە ئێمە نەمانتوانیووە ئەو كەسانە دادگایی بكرێن. ئەوانەی ئەنفال كراون و ماونەتەوە یاخود نەوەكانی ئەنفال ئێستا لە مەینەتیدا دەژین، بۆیە پێویستە هەموومان بە تایبەتی نووسەران و رۆشنبیران رۆڵی گرنگ ببینن و بوێرانە بتوانن ئەو كەسانە دیاری بكەن و قسەیان لەسەر بكەن.
شنۆ هیرانی:
من هەرچەندە كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە، بەڵام دەمەوێت چەند قسەیەك بكەم لەسەری ، وەك ئەو بەڕێزە وتی ئێمە دەبێت عەرەبمان خۆش بووێت و توركمان خۆش بووێت من بە پێچەوانەوە، دەڵێم پێویستە نە عەرەبمان خۆش بووێت نە توركمان خۆشبوێت و نە هیچ كەسێكمان خۆشبوێت، تەنها دەبێت خۆمان خۆشبووێت، چونكە كەس ئێمەی خۆش ناوێت. من مامەڵەم لەگەڵ عەرەب و تورك كردووە لە ڕووی سیاسییەوە كەس ئێمەی خۆش ناوێت، بەو واتایە نییە كە ئێمە شێوازێك بەكاربهێنین وەك ئەوەی شتێك بكەین كە پێچەوانەی بنەما مرۆییەكان بێت.
دووەم: مەسەلەی دەستەبژێری عەرەبی ناچار نییە بەرگریی لە ئێمە بكات لەبەرئەوەی خۆی عەرەبە و لە عیراقدا بە تەنها كورد دووچاری ئەو چەوسانەوەیە نەبووینەتەوە، چونكە بابەتەكە بابەتێكی مەزهەبی بووە زیاتر و شیعەكانیش بە نزیكەیی هەمان شت ژیاون. كۆمەڵێك لە سوننەكان زۆر سودمەندبوون لەلایەنی فیكری و ماددی و كۆمەڵایەتییەوە لەوەی كە دەسەڵاتی سەدام بە درێژایی ئەو چەند ساڵە كردوێتی و من نموونەیەك باس دەكەم كە ئێستا هەموو ئەوانە لە كوردستانیش داڵدەدراون و ئەوپەڕی ژیانێكی خۆش لێرە دەژین، ئێمە دراوسێیەكمان هەیە خەڵكی سامەڕان كچەكەیان ناوی ئەنفالە كە ساڵی 1988 لەدایك بووە، واتە جگە لەوەی كە وەكو قوسەی و عودەی و حلە ئەمانەیان هەمووی هەیە، واتە ئەوەشیان قبووڵە کە بەرامبەر کورد کراوە لەلایەن دەوڵەتی بەعسەوە، باوەڕبكە هیچ نەتەوەیەك و پێكهاتەیەكی تری دەرەوەی عەرەب بوونی نییە لە عیراق، ئەگەر هەشبێت هاووڵاتی پلە دوو دەبێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شه‌فیق حاجی‌ خدر: كرمی ئاوریشم-ی حسێن حوزنی موكریانی و كه‌مانچه‌ژه‌ن-ی پیره‌مێرد به‌ ده‌ستپێكی وه‌رگێڕان بۆ كوردی‌ داده‌نرێن

لەم دووتوێیەدا له‌ به‌رده‌وامی‌ ئه‌و كۆڕانه‌ی‌ ساڵۆنی‌ كوردستانی‌ نوێ‌ رێكیده‌خات، ...