سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » با كه‌ركوك بكه‌ینه‌ خاڵی‌ كۆكه‌ره‌وه‌، نه‌ك په‌رتبوون

با كه‌ركوك بكه‌ینه‌ خاڵی‌ كۆكه‌ره‌وه‌، نه‌ك په‌رتبوون

له‌چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م نووسینه‌مدا ده‌رباره‌ی‌ كه‌ركوك‌و گرنگییه‌كه‌ی‌ وه‌ك به‌شێكی‌ دانه‌بڕاو له‌ جه‌سته‌و لاشه‌ی‌ كوردستانی‌ گه‌وره‌، نامه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ رابووردووی‌ دوورو نزیك‌و ناشمه‌وێت برینه‌كان هه‌ڵبده‌مه‌وه‌‌و گه‌ره‌كیشم نییه‌ لاپه‌ڕه‌ ره‌ش‌و خوێناوییه‌كان‌و پڕ له‌ململانێ‌ ناڕه‌واكانی‌ نێوان هێزه‌ سیاسیه‌كانی‌ رابووردوو په‌ڕه‌په‌ڕه‌ بكه‌م، به‌ڵكو گه‌ره‌كمه‌ له‌ ئێستاوه‌و له‌خاڵی‌ چه‌قبەستووی‌ نزیكه‌ی‌ 2 ساڵه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌م‌و هه‌نگاوێكیش به‌ره‌و ئاینده‌یه‌كی‌ رۆشنتر هه‌ڵنێم.
كه‌ركوك شارێكی‌ كوردستانییه‌و ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی‌ جوگرافیا مێژووكرده‌كه‌ی‌ باشووری‌ كوردستانه‌وه‌، به‌ڵام ته‌واو كوردنشین نه‌بووه‌، بۆیه‌ ئه‌ركی‌ كوردو هه‌موو پێكهاته‌كانی‌ تری‌ عه‌ره‌ب‌و توركمان‌و كلدۆئاشورییه‌كانه‌ پێكه‌وه‌ بگه‌ڕێن به‌شوێن چاره‌سه‌رێكی‌ گونجاودا بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامی‌ به‌ ژیان‌و مان‌و بوونی‌ خۆیان بده‌ن له‌و شاره‌دا، وه‌كو نموونه‌یه‌كی‌ پێكه‌وه‌ژیانی‌ نه‌ته‌وه‌و ئایین‌و ئاینزا جیاوازه‌كان، با هه‌مووان پێكه‌وه‌ وڵاتێكی‌ وه‌كو سویسرای‌ ناوجه‌رگه‌ی‌ ئه‌وروپا بكه‌ینه‌ نموونه‌ بۆ پێكه‌وه‌ژیان كه‌ پێنج نه‌ته‌وه‌و زمان‌و كه‌لتوورو به‌رژه‌وه‌ندی‌ جیاوازی‌ تیادا ده‌ژین، به‌ڵام به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ تائێستا بچووكترین ناكۆكی‌‌و ململانێی‌ توند له‌ نێوانیاندا روویدابێت، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ڵكو نمونه‌یه‌كی‌ گه‌شه‌ له‌هه‌موو دونیادا بۆ پێكه‌وه‌ژیان‌و ئاشتی‌‌و ئارامیش.
جا باكورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌و زۆرو وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كه‌ركوك كه‌وتۆته‌ جوگرافیای‌ كوردستانه‌وه‌و وه‌ك خاوه‌نی‌ راسته‌قینه‌و خه‌مخۆری‌ شاره‌كه‌، له‌دێر زه‌مانه‌وه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ قوربانییه‌كی‌ زۆرو گه‌وره‌ی‌ داوه‌ له‌پێناوی مانه‌وه‌و به‌ زیندووهێشتنه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌دا له‌ 100 ساڵی‌ رابردوودا، با له‌خۆیه‌وه‌ ده‌ستپێبكات، با هێزو سه‌ركرده‌و پارته‌ سیاسییه‌كان رابردوو له‌بیر بكه‌ن‌و به‌ره‌و ئاینده‌ بڕوانن‌و هه‌نگاو هه‌ڵنێن، با هه‌ریه‌كه‌یان كه‌مێك دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ته‌سكی‌ حزبی‌. با هه‌مووان گیانی‌ كوردایه‌تییه‌كی‌ راسته‌قینه‌ پاڵنه‌ریان بێت بۆ رێكه‌وتن‌و لێكنزیكبوونه‌وه‌و دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ هه‌موو كێشه‌و ناكۆكییه‌كانی‌ كه‌ دوو ساڵه‌ كه‌ركوك‌و كه‌ركوكییه‌كان بوونه‌ته‌ قوربانیی‌ سه‌ره‌كی‌.
با هیچ لایه‌ك ئه‌وی‌ تر تاوانبار نه‌كات به‌ خیانه‌ت‌، بۆیه‌ گه‌ر ده‌تانه‌وێت كه‌ركوك بگه‌ڕێته‌وه‌ باوه‌شی‌ دایكی‌ كوردستانی‌ نیشتمان‌و كه‌ركوك ببێته‌وه‌ به‌ دڵ و قودسه‌كه‌ی‌ كوردستان، ده‌ی‌ له‌ به‌یانی‌ زووتر نییه‌ كه‌ هه‌ردوو لایه‌نی‌ سیاسی‌ یه‌كێتی‌ و پارتی‌ رێكبكه‌ون‌و كێشه‌ی‌ دانانی‌ پارێزگار مه‌كه‌نه‌ خاڵی‌ چه‌قبه‌ستن‌و لێك دووركه‌وتنه‌وه‌و دڕدۆنگی‌‌و لێكدابڕانی‌ زیاتر، ده‌ی‌ حزبه‌ سیاسییه‌كانی‌ تری‌ كوردستانی‌ له‌ كه‌ركوك، ئێوه‌ش پاڵپشت‌و پشتیوان بن له‌دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگەچاره‌سه‌رێكدا، نه‌ك وه‌ك ئێستا ته‌نها ته‌ماشاكه‌رو دووره‌په‌رێز بن، چونكه‌ كه‌ركوك بۆ هه‌مووانه‌و به‌شی‌ هه‌مووانی‌ پێوه‌یه‌و هه‌مووانیش له‌قۆناغی‌ خه‌باته‌كانتاندا كه‌ركوك‌و جێگه‌كانی‌ تری‌ ناوچه‌ دابڕاوه‌كانتان كردۆته‌ دروشمی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان‌و ده‌نگتان پێ كۆكردۆته‌وه‌، جا با هه‌ریه‌كه‌تان به‌هێنده‌ی‌ قه‌واره‌و قورسایی‌‌و جه‌ماوه‌ری‌ خۆی‌ له‌ كه‌ركوكدا، هه‌وڵ‌و هیمه‌تی‌ چاره‌سه‌ریش بدات.
• با پێكه‌وه‌ پارتی‌ و یه‌كێتی‌ كه‌ركوك‌و كێشه‌و گرفته‌كانی‌ بكه‌نه‌ خاڵی‌ كۆكردنه‌وه‌و لێكتێگه‌یشتنی‌ زیاتر له‌ نێوانیاندا، چونكه‌ كه‌ركوك زۆری‌ هه‌یه‌ به‌سه‌ر هه‌مووانه‌وه‌و هه‌مووانیش ئه‌ركیانه‌ تا ده‌توانن پارێزگاری‌ لێبكه‌ن.
• پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، بۆچی‌ كه‌ركوك بۆ كوردو كوردستان گرنگه‌؟ بۆچی‌ له‌م قۆناغه‌دا له‌هه‌موو كات گرنگترو هه‌ستیارتره‌؟ ئایا ده‌كرێت به‌سانایی‌ واز له‌كه‌ركوك بهێنرێت؟ یان دروشمه‌ دێرینه‌كه‌ی‌ خه‌باتی‌ شاخ‌و دوای‌ ڕاپه‌ڕینی‌ ساڵی‌ 1991 بڵێینه‌وه‌ (یا كه‌ركوك و خانه‌قین، یا تاماوین ده‌جه‌نگین).
• كه‌ركوك هه‌ر له‌مێژه‌وه‌ گرنگی‌ جوگرافیایی‌‌و مێژوویی‌ هه‌بووه‌و تا ئێستاش هه‌ر ماویه‌تی‌، له‌ڕووی‌ سیاسی‌‌و ئابووری‌‌و ئه‌منییه‌وه‌ گه‌لێك گرنگه‌، به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ كه‌ركوك بۆ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان‌و ته‌واوی‌ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانی‌ تری‌ كوردستانی‌ باشوور له‌ڕووی‌ رووبه‌ری‌ زه‌وییه‌وه‌ فراوانتر ده‌بێت‌و ده‌گاته‌ نزیكه‌ی‌ 90 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌، ئه‌مه‌ش بۆخۆی‌ ده‌بێته‌ له‌مپه‌ڕێكی‌ ئه‌منی‌ بۆ ته‌واوی‌ باشووری‌ كوردستان‌و له‌ڕووی‌ سیاسی‌‌و ئابووریشه‌وه‌ كوردستان به‌هێزتر ده‌بێت، نه‌ك وه‌ك ئێستا ڕووبه‌ری‌ هه‌رێم ته‌نها ده‌گاته‌ نزیكه‌ی‌ 45 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌، له‌م قۆناغه‌دا گرنگی‌‌و كاریگه‌ریی‌ كه‌ركوك زیاتر‌ده‌ركه‌وتووه‌ بۆ هه‌مووان له‌ كوردو عه‌ره‌ب‌و توركمان‌و مه‌سیحییه‌كانیش،چونكه‌:
1. كه‌ركوك شارێكی‌ گه‌وره‌و گرنگه‌ له‌ڕووی‌ سیاسی‌‌و ئابوورییه‌وه‌، به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ڕووی‌ سیاسییه‌وه‌ پێكهاته‌ی‌ جیاوازی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و ئایینی‌‌و مه‌زهه‌بی‌ جیاوازی‌ تیادایه‌و هه‌ر لایه‌ك زۆرینه‌ بێت‌و باڵاده‌ست بێت، ئه‌وا وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ عیراقێكی‌ بچووككراوه‌ی‌ له‌ژێر ده‌ستدا بێت‌و له‌ڕووی‌ ئابووریشه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندیی‌ خاكی‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رزه‌وی‌‌و ژێر زه‌وییه‌كه‌ی‌ به‌ نه‌وت‌و غازی‌ سروشتی‌‌و كانزای‌ گرانبه‌های‌ تر، له‌ هیچ لایه‌ك شاراوه‌ نییه‌و كه‌ركوك لای‌ هه‌ر لایه‌ك بێت ده‌توانێت بناغه‌ی‌ ئابوورییه‌كی‌ به‌هێزو خۆشگوزه‌رانی‌‌و گه‌شه‌و پێشكه‌وتن وه‌دیبهێنێت.
2. له‌ڕووی‌ ئه‌منییه‌وه‌،كه‌ركوك زۆر بایه‌خداره‌، چ بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان چ بۆ عیراق وه‌كو ده‌وڵه‌تی‌ مه‌ركه‌زی‌، چونكه‌ ئه‌من‌و ئاسایشی‌ هیچ لایه‌كیان مسۆگه‌ر نابێت به‌بێ‌ كۆنترۆڵكردنی‌ شاری‌ كه‌ركوك، بۆیه‌ هه‌ر لایه‌ك هه‌وڵده‌دات كه‌ركوك له‌لای‌ خۆی‌ بهێڵێته‌وه‌.
3. كه‌ركوك بۆته‌ جێگه‌ی‌ ته‌ماع‌و چاوتێبڕینی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق‌و دواتر وڵاتانی ناوچه‌كه‌و دوورتریش بۆ زلهێزه‌كانی‌ روسیاو ئه‌مریكاو به‌ریتانیاش، كه‌ هه‌مووان گه‌ره‌كیانه‌ به‌شێك یان جێ پێیه‌كیان هه‌بێت له‌كه‌ركوكداو بتوانن كۆنترۆڵی‌ بكه‌ن‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی‌‌و ئابوورییه‌كانیشیان بپارێزن.
4. كه‌ركوك بۆ كورد له‌هه‌مووان گرنگتره‌، چ له‌ڕووی‌ سیاسی‌ یان ئابووری‌ یان ئه‌منییه‌وه‌ یان له‌ڕووی‌ مێژوو و جوگرافیاشه‌وه‌ بێت، بۆیه‌ باڵاده‌ستبوونی‌ كورد له‌كه‌ركوك خه‌ون‌و خه‌یاڵه‌كانی‌ كورد له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی‌ واقع ده‌چه‌سپێنێت‌و مافه‌ ره‌وا مێژووییه‌كانی‌ بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌.
5. له‌ساڵی‌ 2020دا له‌كه‌ركوك‌و ته‌واوی‌ عیراقدا هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان سازده‌درێت‌و له‌هه‌مان ساڵیشدا سه‌رژمێریی‌ گشتیی‌ دانیشتووانیش ده‌کرێت، هه‌ردوو پڕۆسه‌كه‌ ده‌هێنێت كه‌ كورد له‌نێوخۆی‌ خۆیدا ته‌باو براو یه‌كگرتوو بن بۆ ئه‌وه‌ی‌ پارێزگارێكی‌ كورد هه‌ڵببژێرن‌و دیاری بكه‌ن‌و خزمه‌ت به‌ته‌واوی‌ كه‌ركوك‌و كه‌ركوكییه‌كان‌و كوردستانیش بكات‌و نماینده‌ی‌ تایبه‌تی‌ هیچ حزب‌و سه‌ركرده‌یه‌كیش نه‌بێت.
6. گه‌ره‌كه‌ پارتی‌ و یه‌كێتی‌ چۆن له‌ به‌غدا كێشه‌ی‌ وه‌زیری‌ دادیان به‌بێده‌نگی‌‌و هێمنی‌‌و دوور له‌ گرژی‌‌و ده‌مارگیری‌‌و بیری‌ ته‌سكی‌ حزبایه‌تی‌ چاره‌سه‌ركردو بووه‌ مایه‌ی‌ دڵخۆشی‌ هه‌مووان، ئاوهاش ده‌توانن به‌ڕێكه‌وتنی‌ نێوانیان‌و له‌گه‌ڵیشیدا پێكهاته‌كانی‌ تر كێشه‌ی‌ پارێزگاری‌ كه‌ركوكیش چاره‌سه‌ر بكه‌ن‌و له‌كۆتاییشدا هه‌مووان براوه‌‌ دەبن.
• له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌، ناكرێت به‌سانایی‌ ده‌ست له‌ كه‌ركوك هه‌ڵبگرین‌و پشتی‌ تێبكه‌ین‌و بیخه‌ینه‌ ده‌ستی‌ قه‌ده‌رو چاره‌نووسێكی‌ نادیاره‌وه‌و بیكه‌ینه‌ قوربانیی‌ ململانێ‌ ناڕه‌واكانمان‌و له‌سه‌ر سینییه‌كی‌ زێڕین پێشكه‌شی‌ نه‌یارانی‌ كوردو كوردستانی‌ بكه‌ین‌و دواتریش فرمێسكی‌ په‌شیمانی‌ بۆ هه‌ڵبڕێژین‌و دروشمه‌ دێرینه‌كه‌ بڵێینه‌وه‌و تا دوا تنۆكی‌ خوێنی‌ نه‌وه‌كانیشمان هه‌ر له‌ خه‌باتی‌ خوێناویدا بین، له‌كاتێكدا ‌ئێستا زۆر به‌سانایی‌ ده‌توانین دوور له‌ جه‌نگ‌و خوێنڕشتن، كه‌ركوك‌و ته‌واوی‌ ناوچه‌كانی‌ تریش وه‌ده‌ستبێنینه‌وه‌ گه‌ر:
1. ده‌ستوور بكه‌ینه‌ بنه‌ماو هه‌وڵی‌ جددی‌ بده‌ین بۆ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ 140ی‌ ده‌ستوور، ئه‌وه‌ش به‌ یه‌ك‌و یه‌كگرتوویی‌‌و به‌هێزی‌‌و ته‌بایی‌ ده‌بێت له‌ نێوان هه‌موو هێزه‌ سیاسییه‌كان، چ له‌ كوردستان‌و چ له‌ به‌غداش.
2. یه‌كگرتوویی‌‌و هاوپه‌یمانیی‌ نێوان هه‌موو لایه‌نه‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كان‌و به‌تایبه‌تیش حزبه‌ باڵادەستەکانی كوردستان كه‌ خۆی‌ له‌ پارتی‌‌و یه‌كێتیدا ده‌بینێته‌وه‌، وه‌ك دوو حزبی‌ خاوه‌ن هێزو نفوزو ئابووری‌‌و جه‌ماوه‌ری‌ گه‌وره،‌ ده‌توانرێت زۆرێك له‌ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێن به‌قازانجی‌ كوردو كوردستان.
3. ده‌سه‌ڵاتداران بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆلای‌ جه‌ماوه‌رو متمانه‌ی‌ گه‌له‌كه‌مان وه‌ده‌ستبێننه‌وه‌و حكومه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاتێكی‌ شه‌فاف‌و به‌هێزو یه‌كگرتوو پێكه‌وه‌بنێن.
4. هه‌وڵی‌ خۆشگوزه‌رانی‌‌و دابینكردنی‌ هه‌لی‌ كارو یه‌كسانی‌‌و وه‌كیه‌كی‌‌و دادپه‌روه‌ری‌ بده‌ن له ‌هه‌موو بواره‌كاندا.
ته‌نها به‌م كاره‌ ده‌كرێت كه‌ركوك‌و ته‌واوی‌ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان بگه‌ڕێنرێنه‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ده‌بێت تاماوین وه‌كو عه‌ره‌به‌كان چۆن به‌بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ له‌ دووره‌وه‌ فرمێسك بۆ ئه‌نده‌لوسی‌ له‌ده‌ستچوویان هه‌ڵده‌ڕێژن، ئێمه‌ش وه‌كو كورد فرمێسكی‌ په‌شیمانی‌‌و بێده‌سه‌ڵاتی‌ بۆ كه‌ركوك هه‌ڵبڕێژین.

 411 جار بینراوە