سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خودا له‌ رامانی شاعیرانداپەڕە 2

خودا له‌ رامانی شاعیراندا

جه‌مال نوری

شه‌ن و كه‌وكردنی ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌ستیاره‌، و دۆزینه‌وه‌ی نهێنییه‌ په‌نهانه‌كانی « خودا» له‌ ده‌ق و تێكستی شیعریدا و ته‌وزیفكردنی له‌لای هه‌ندێك شاعیر و وروژاندنی ئه‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌ریه‌یه‌ كه‌ بۆ خۆی كۆمه‌ڵێك ده‌لاله‌ت و واتاو كۆدی نوێت پێده‌به‌خشێ.
هه‌ڵبه‌ته‌ وێناكردنی خودا له‌ناو ده‌قه‌ ئه‌ده‌بی و شیعرییه‌كاندا له‌شاعیرێك بۆ شاعیر و نووسه‌رێكی تر، فۆرمه‌كان ده‌گۆڕێن، واته‌ هه‌ر شاعیرێك، رامانی بۆ خودا، چه‌ندین بوعدی فكری فه‌لسه‌فی و په‌ڕینه‌وه‌ی توێژێكی نوخبه‌یی رووه‌ و سه‌فستایی و شێوازێكی تایبه‌ت وه‌رده‌گرێ، به‌ واتایه‌كی تر شاعیر ره‌سوڵی خودا نییه‌ له‌سه‌ر زه‌مین تاوه‌كو بیه‌وێ له‌رێگای ده‌قه‌وه‌ موخاته‌به‌ی به‌رنامه‌ و پرۆگرامی ئیلاهی بكات له‌ناو كۆمه‌ڵگادا، به‌ڵكو وه‌زیفه‌ی شیعر رۆچوون و هه‌ڵكوڵینی ماناو واتاكانی پشتی ده‌ق هه‌ڵده‌وه‌شێنێ و له‌سه‌ر شه‌قڵێكی نوێ وێنای خوداوه‌ندت بۆ ده‌كات، له‌ناو سروشتدا، كه‌ دوور و نزیك له‌خودا و پێغه‌مبه‌ری ئاینزاكانی سه‌رزه‌مین ناچێ؟ كه‌واته‌ شاعیر، خودای چۆن وێنا كردووه‌!؟ وێناكردنێك له‌ دیدگای شاعیراندا، هێنده‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ پاكبوونه‌وه‌ی رۆح و رۆچوون به‌ناو دنیای ( لامنتمی) وه‌ك به‌خشینی. ئێنرژی به‌ ئینسان، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی رۆبچینه‌ ناو ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ ئاماژه‌یان بۆ خودا كردووه‌ به‌تایبه‌ت له‌ شاعیرانی قوتابخانه‌ی كلاسیك له‌دیدگای ته‌سه‌وفه‌وه‌ چۆن مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌كدا كردووه‌.

دڵی خاوێن ماڵی میوانی پیرۆزه‌
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی له‌نامه‌یه‌كیدا بۆ دایك و خوشكه‌كانی ده‌ڵێ:«با جگه‌ له‌جه‌نابی ئه‌قده‌سی خوداوه‌ند هیچی تر له‌ ساحه‌ی سینه‌تاندا نه‌مێنێ و ته‌پوتۆزی جگه‌ له‌ خودا به‌ گسكی زیكر بماڵن، به‌ جۆرێ كه‌ شایه‌نی جێگیربوونی میوانی پیرۆز بێ، بانگكردنی میوانی ئازیز بۆ ماڵی پاكژنه‌كراو بێ ئه‌ده‌بیه‌كی گه‌وره‌یه‌، هه‌رگیز ده‌ربه‌ستی دنیا مه‌بن، غه‌یری خوا با به‌دڵتاندا ختووره‌ نه‌كا ته‌نانه‌ت منیش، كه‌سێك دیاری كه‌ن سه‌رقاڵی كاروباری ماڵ بێ، خۆتان به‌ كاری پاكژكردنه‌وه‌ی دڵتانه‌وه‌ سه‌رقاڵ بن.»
مه‌حوی-یش(1) له‌به‌یتێكدا ده‌ڵێ:
(دڵه‌ عه‌رشی خودا مه‌حوی خه‌جاڵه‌ت به‌ له‌به‌ر غه‌فڵه‌ت- كه‌ بۆته‌ بوتكه‌ده‌ی بێ ره‌هبه‌ن یا ده‌یری بێ راهیب)
ئه‌و بڕگه‌یه‌ له‌ نامه‌كه‌ی مه‌ولاناخالید ده‌ڵێی شه‌رحی ئه‌م به‌یته‌ شیعره‌یه‌ مه‌حوی سه‌رزه‌نشتی خۆی ده‌كات و ئه‌ڵێ:
دڵ عه‌رشی خودایه‌ «مه‌حوی» خه‌جاڵه‌ت به‌ له‌ به‌ر بێ ئاگایی دڵت بۆته‌ بوتخانه‌ی بێ ره‌هبه‌ن و كڵێسای بێ راهیب.
دڵی ئه‌بێ خاوێن بێ بۆ میوانی پیرۆز به‌ جۆرێك لایق به‌ گه‌وره‌یی ئه‌و زاته‌ بێ بانگهێشتكردنی میوانی پیرۆز بۆ ماڵێكی ناخاوێن بێ ئه‌ده‌بیه‌كی گه‌وره‌یه‌، دڵی پیس و ناخاوێن ده‌شێ هه‌ر جێگای شته‌ پیسه‌كان بێ.
لای مه‌وله‌وی(2) شاعیر به‌ڕوونی و راشكاوی هه‌ست به‌ بوونی «وحده‌ الوجود» ده‌كه‌ین له‌ هه‌ندێ شیعریدا، مه‌به‌ست له‌ وحده‌ الوجود به‌مانای(یه‌كتا په‌رستییه‌)، ئه‌مه‌ش بۆ په‌رستنی یه‌ك خودا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، خودا لای مه‌وله‌وی گه‌یشتنه‌ به‌ (حه‌ق)، به‌ڵام (خلق) كه‌ دروستكراون له‌لای خالقه‌كه‌یه‌وه‌، دروستكراوێكی(مه‌جازین)، وه‌ك له‌م چوارینه‌یدا ئاماژه‌ پێكردووه‌:
(وه‌خت چه‌م نه‌چه‌م شێوه‌ت دیار بێ جه‌ڵام فصل و وصل، به‌زم ئه‌غیاربێ
ئێسته‌ لێڵایی گرته‌ن دوو دیده‌ خه‌ڵوه‌ته‌ن
سا بۆ ئه‌ی به‌ر گوزیده‌)
واته‌ كه‌ چاوم بینا بوو واته‌ هه‌ستیاره‌كانم له‌ گه‌ڕدا بوون ئه‌غیارم به‌دی ئه‌كرد بڕوام به‌ چه‌نده‌ها جۆره‌ی بوون هه‌بوو، به‌ڵام ئێسته‌ كه‌ ئه‌و هه‌ستیاره‌م نییه‌ گه‌یشتمه‌ ئه‌و بڕوایه‌ ته‌نها یه‌ك بوونی راسته‌قینه‌ هه‌یه‌ ئه‌ویش(الحق) واته‌ خوایه‌، كه‌واته‌ مه‌وله‌وی كه‌ چاوی مه‌عنه‌وی بڕوای به‌راستی بوونی ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی تر نه‌ما بڕوای به‌ (یه‌كتایی خوا) هێنا و هه‌موو بوونه‌وه‌كانی تر بوونیان مه‌جازیه‌ و ره‌نگ و روون بۆ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ راسته‌قینه‌یه‌.
ده‌وه‌ن مه‌عروفیش به‌م شێوه‌یه‌ له‌خودا راده‌مێنێ و له‌خودگه‌راییدا ته‌وزیفی ده‌كات، به‌و مانایه‌ی لای ده‌وه‌ن خودا تا ئه‌و جێگایه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌كاندا حزوری هه‌یه‌، كه‌ هه‌ست به‌دڵ ئارامی و گه‌ڕان و پشكنینی شوێنه‌ دوور ده‌سته‌كان بكات له‌ قوڵایی لاشعوره‌وه‌.بیهێنێته‌ ناو شعوره‌وه‌:
(به‌و مه‌خلوقه‌ بڵێن چی دیی به‌ناوی خوداوه‌نده‌وه‌!.. هه‌ڕه‌شه‌م لێ نه‌كات من كه‌سێك ئه‌په‌رستم هه‌موو رۆژێك له‌ناو دڵما ! گۆرانیم بۆ ده‌ڵێ) ده‌وه‌ن مه‌عروف
لێره‌دا، خوداكه‌ی ده‌وه‌ن، ئه‌و خودایه‌ نییه‌، كه‌ له‌شكرێ له‌ شمشێر به‌ده‌ست له‌ریزه‌كانیدا ئاماده‌ن بۆ له‌ناو بردنی مه‌ردوم، ئه‌و، مه‌ردومانه‌ی دروستكه‌ری خودا خۆیه‌تی، واته‌ خوداكه‌ی ده‌وه‌ن بێ ئاگایه‌ له‌و تاوانانه‌ی به‌ناوی ئه‌وه‌وه‌ ده‌كرێ و ده‌خرێته‌ پاڵی له‌لای ده‌وه‌ن مه‌عروف تێگه‌یشتنی بۆ خودا، تێگه‌یشتنه‌ له‌ گه‌یشتنی به‌حه‌ق و راستی و به‌ هه‌ستكردنی به‌ جوانی ژینگه‌ و سروشت و تێڕامان له‌بوون، واته‌ خوداكه‌ی ده‌وه‌ن له‌ناخی خۆیدایه‌، هه‌میشه‌ پاڵنه‌رێ چاكه‌یه‌ و فێری روانینی جوانی ده‌كات، كه‌ چاوه‌كانی، دیمه‌نه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی پێ ببینێت، سپێده‌ به‌ نه‌غمه‌یه‌كی خۆش خوان وه‌ئاگای دێنێ ده‌وه‌ن لێره‌دا، رووده‌كاته‌ ئه‌و مه‌خلوقانه‌ی به‌ناوی خوداوه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی لێده‌كه‌ن، به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان به‌ دۆزه‌خ و ئاگری جه‌هه‌نه‌م، بیری له‌قاڵب بده‌ن و تا دوور بكه‌وێته‌وه‌ له‌پرسیاره‌ ئه‌زه‌لییه‌كانی گه‌ردوون، به‌ڵام ده‌وه‌ن پیان ده‌ڵێ، خوداكه‌ی من بێبه‌رییه‌ له‌ ئێوه‌، من رۆژانه‌ خوداكه‌ی خۆم گۆرانیم بۆ ده‌ڵێ؟ واته‌ ده‌وه‌ن بێ باكه‌ له‌و خودای كه‌ ئه‌وانی دیی به‌رده‌وام شه‌ڕی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن و خه‌ڵكانێك له‌ناو ده‌به‌ن به‌ناوی خوداوه‌، ئه‌و باكی نییه‌ له‌جه‌هه‌نه‌م و به‌هه‌شته‌كه‌ی مادام هه‌ردووكی دروستكراوێكی مه‌جازی خۆین.
مه‌وله‌ویش وه‌ك زۆربه‌ی زۆری شاعیره‌ سۆفیه‌كانی تربینینی(خۆشه‌ویستی)به‌رامبه‌ر به‌(مژده‌ی به‌هه‌شت) داناوه‌ و ده‌ڵێت:
(بـــه‌هــه‌شـــت باقـــی دیـــن دڵبـــه‌ره‌ن
جه‌ قیسمه‌ت خانه‌ی ئه‌من ئه‌و ده‌ره‌ن
ســا كه‌ ده‌ی دینـه‌ن به‌هه‌شت باقی
ئیسه‌ من به‌ی دین دۆزه‌خیم تاقی)
واته‌ به‌هه‌شت كه‌ ده‌سكه‌وێت و بمێنێته‌وه‌ بینینی دولبه‌ره‌، به‌ڵام به‌شی من له‌و به‌هه‌شته‌دا نییه‌، جا كه‌ بوونی به‌هه‌شت و مانه‌وه‌ی له‌ بینینی یاردا بێت منیش لێی بێبه‌ش بم واته‌ كه‌واته‌ من دۆزه‌خیم. سۆفییه‌كان خۆشه‌ویستی خواو بینینی به‌چاوی دڵیان ئه‌خه‌نه‌ پێش دروستكراوه‌كانی خوداوه‌.
وه‌ك(ابن العربی)(3) كه‌ لای ئه‌و بوونی خودا دوو جۆر مانا ده‌به‌خشێت:
زاتی خودا راستییه‌كی به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌، نادیاره‌و مه‌حاڵیشه‌ پێگه‌یشتنی، دیارده‌ و سیفه‌ته‌كانی كه‌ به‌رامبه‌ر به‌(خه‌لق) واته‌ دروست كراوه‌كانی ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌حه‌ق زاتی بێت ئه‌وا یه‌كه‌ و ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی دیارده‌ و سیفه‌ته‌كانی بێت ئه‌وا له‌ژماره‌ نایه‌ت.
محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمانی ژه‌نه‌ڕاڵی پایز له‌باره‌ی خوداوه‌نده‌وه‌، له‌ دیوانی (له‌ غوربه‌تا) (4) به‌م جۆره‌ ته‌وزیفی له‌ به‌یتێكی شیعریدا ده‌كات:
(له‌گه‌ڵ ئه‌ودابووم به‌فر پشكۆ بوو،
كه‌ گه‌ڵا نه‌بوو به‌ڕووی داره‌وه‌
من گوڵزارێكم ده‌هاته‌ به‌رچاو
به‌چلی رووتی به‌فرانباره‌وه‌)
محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان- كاتێك شاعیر لێره‌دا به‌روونی ئاماژه‌ به‌وجودی زاتی خودا ده‌كات و له‌و سه‌روه‌خته‌دا، كه‌ هیچ شتێك شك نابات له‌ دنیای مادی له‌ ژیاندا، وه‌ك كه‌سانی تر به‌ڵام شاعیر هێنده‌ قووڵبۆته‌وه‌ بۆ وجودی خوداوه‌ندێ له‌ رۆحیدا هه‌رده‌م حزوری هه‌یه‌ و به‌ لق و چڵی شاده‌ماری دره‌ختی ته‌مه‌نیدا گوزه‌رده‌كا، وێڕای ئه‌وه‌ی گه‌ڵاكان له‌ ته‌مه‌نیدا هه‌ڵده‌ورێن به‌ڵام بوونی زاتی خوداوه‌ند گڕێكی گه‌شاوه‌یه‌ و دڵی فێنك ده‌كاته‌وه‌، وه‌ك به‌فر چۆن سه‌ر رووی زه‌وی داده‌پۆشێ، كه‌ جه‌سته‌ی زه‌وی یه‌ك پارچه‌ گڕو ئاگرو گه‌رمه‌، ئیدی هێدی هێدی رۆده‌چێته‌ ناخی زه‌وییه‌وه‌ فێنكی ده‌كاته‌وه‌ و كارێز و كانیاوی بیری سۆفیستانه‌ی شاعیر ده‌ته‌قێ به‌ داهێنانی له‌ ته‌وزیفی شیعردا، وه‌ك گوڵزارێك دێته‌ به‌رچاوی به‌چڵی رووتی به‌فرانباره‌وه‌ .. واته‌ چڵی رووی خوداوه‌ند جارێكی تر ده‌بێته‌وه‌ به‌ به‌فرێكی سپی سپی پاك و بێگه‌رد واته‌ خوداوه‌ند لای محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان به‌و جۆره‌ له‌ ته‌ئویلاتی فكری شاعیردا خوداوه‌ند پاردۆكسییه‌ لای محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان به‌م جۆره‌:
كاتێك له‌گه‌ڵ وجودی خوداوه‌ندا رێ ده‌كات به‌فر پشكۆ واته‌ چه‌ند شاعیر دووچاری ساردی و بروده‌ بووبێ له‌ژیاندا كاتێك به‌رنوری خوداوه‌ند ده‌كه‌وێ له‌دڵیدا یه‌كپارچه‌ ده‌بێته‌ پشكۆی ئاگر و گڕ و تین و تاو ده‌دات به‌ شاعیر له‌لایه‌كی تر خوداوه‌ند لای شاعیر كاتێك دره‌ختی خه‌ونه‌كانی شاعیر له‌ ژیاندا به‌ربه‌ستی بۆ دروست ده‌بێ وه‌ك هه‌ڵوه‌رینی گه‌ڵاكانی دره‌ختیێك، به‌ڵام لای شاعیر گوڵزارێكی ده‌هێنێته‌ پێش چاو رووی خوداوه‌ند سپی سپی وه‌ك به‌فر ده‌بریسكێته‌وه‌.
وه‌ك ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ی(حه‌لاج)(5) وایه‌ حه‌لاج فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تایبه‌تی هه‌بووه‌ له‌ ته‌سه‌وفدا و تێكۆشاوه‌ له‌پێناو ده‌رخستنی راستی و جیهادی له‌ دژی زوڵم و زۆر و سته‌مكاری له‌خودی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگادا كردووه‌ و رایگه‌یاندووه‌ سه‌یری هه‌رچ شتێك بكه‌م خواوه‌ندی تیا ده‌بینم.
(به‌ چاوی دڵ بینیم خوای خۆم،
‌-وتم تۆ كێی؟
فه‌رمووی،
-من تۆم
عه‌جه‌با له‌ من و له‌ تۆ مه‌رام گه‌یشتنه‌ به‌ تۆ ئه‌وه‌نده‌ نزیك بووم له‌ تۆ وامزانی من تۆم)
حه‌للاج
****
بۆ نووسینی ئه‌م لێكۆلینه‌وه‌یه‌م سوودم له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگرتوه‌
دیوانی مه‌حوی (1).دیوانی مه‌وله‌وی (2). دراسة عن التصوف ابن العربی دار النشر بیروت طبعة الاولی لسنة‌ 1978(3). دیوانی له‌غوربه‌تا (4). الشعر و التصوف الحلاج دارالنشر بیروت عام 2001 (5)

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...