سەرەکی » دۆسێ » راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

مافناس بارام ئیبراهیم

ئەم بابەتە توێژینەوەیەکی زانستی بارام ئیبراهیم-ە کە پێشکەش بە کۆلێژی یاسای زانکۆی جیهان کراوە، کوردستانی نوێ بە باشی زانی بە زنجیرە بڵاوی بکاتەوە.

بەشی پێنجەم

سیێه‌م : ڕاپرسی سیاسی
بریتیه‌له‌و ڕاپرسییه‌ی كه‌ تێدا داواده‌كرێت له‌ ده‌نگده‌ران بڕیاربده‌ن بۆچاره‌سه‌ركردنی پرسێكی گرنگ كه‌ ڕای جیای دروستكردووه‌و ناكه‌وێته‌ ژێرچاره‌سه‌رێكی یاسای گشتی بۆ چاره‌سه‌ركردن.
زۆرێك له‌ده‌ستوره‌كان به‌م جۆره‌ ‌ ڕاپرسی یان وه‌رگرتووه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتاندا بۆنمونه‌ ده‌ستوری ساڵی 1971ز ی میسر له‌ ماده‌ی(152)دا ده‌ڵێت:(لرئیس الجمهوریه‌ ان یستفتی الشعب فی المسائل العامه‌ التی تتصل بمصالح البلاد العلیا).
هه‌روه‌ها له‌ماده‌ی پێنج له‌ده‌ستوری سۆڤیه‌ت له‌ ساڵی 1977ز هاتووه‌(تطرح أهم مسائل حیاة‌ الدوله‌ للمناقشه‌ العامه‌، وكذلك للتصویت الشعبی الاستفتا‌ء).
واته‌سه‌رۆك كۆماربۆی هه‌یه‌ ڕاپرسی گه‌ل پێشنیار بكات له‌بابه‌ته‌ گشتیه‌كان كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌به‌ر‌ژه‌وه‌ندییه ‌باڵاكانی وڵاته‌وه‌.
واته‌ گرنگترین بابه‌ته‌كانی وڵات ده‌خرێته‌ گفتوگۆكردنی گشتی و هه‌روه‌ها بۆ ده‌نگدانی گه‌ل واته‌ ڕاپرسی گشتی گه‌ل.
‌ئه‌مانه‌ی كه‌ ئاماژمان پێكردووه‌ده‌كه‌ونه‌ ناو چوارچێوه‌ی ئه‌و ڕاپرسییه‌سیاسیه‌وه‌ وئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی، ڕاپرسی سیاسی‌ گشتیه‌ و وه‌ك ڕاپرسی داننان به‌پلانێكی دیاریكراودا یان بڕیاردان له‌ مافی چاره‌نوسی یان بۆپه‌سه‌ند‌كردنی رێكه‌وتننامه‌یه‌‌كی نێوده‌وڵه‌تی یان هه‌ر بابه‌تێك په‌یوه‌ست بێت به‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌ باڵاكانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌.
ڕاپرسی سیاسی چه‌ند شیوه‌یه‌كی هه‌یه‌ كه‌ئه‌مانه‌ن
1)ڕاپرسی بۆ دیاریكردنی كه‌سێكی دیاریكراو وه‌ك سه‌رۆكی وڵات.
2)ڕاپرسی بۆ دیاریكردنی كه‌سێكی دیاریكراو بۆ بابه‌تێكی دیاریكراو كه‌ئه‌و كه‌سه‌ی بۆ پێشنیار كراوه‌.
3)ڕاپرسی بۆ بابه‌تێكی دیاریكراوپه‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ته‌وه‌.
نموونه‌یه‌كی تر ڕاپرسی سیاسی یان ڕاپرسی بۆ دانانی كه‌سێكی دیاریكراو بۆ سه‌رۆكی وڵات وگه‌لی عێراق له‌ساڵی 1921 ڕاپرسی ئه‌نجامدا بۆ ئه‌وه‌ی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ بێت به‌‌ مه‌لیكی عێراق یاخود نا.
هه‌روه‌ها ئه‌و ڕاپرسییانه‌ی له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕوایی هێتله‌ر له‌ئه‌ڵمانیا و مۆسۆلۆنی له‌ ئیتاڵیا ئه‌نجامدران.
ڕاپرسی بۆ كه‌سی دیاریكراو له‌ واقیعدا ڕاپرسیه‌ وه‌ك پێكهاته‌ی یاسایی ئه‌و چوارچێوه ‌تێناپه‌ڕێت، كه‌ هه‌لبژاردنێكی پڕمتمانه‌ بێت یان ره‌فتارێكی سیاسی بێت به‌ڵكو ئامانج له‌ ڕاپرسی بۆ كه‌سێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌سه‌كه‌ له‌ڕووی ناوه‌ندیتی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌هێز بێت وه‌ك سه‌رۆكی وڵات و له‌ هه‌ندێك له‌وڵاتاندا پێی ده‌وترێت په‌یمانپێدانه‌وه‌، كه‌ دوو وێنه‌ی هه‌یه‌وئه‌مانه‌ن:
وێنه‌ی یه‌كه‌م:
كه‌سێكی نوێی تیادا پێشكه‌ش ده‌كرێت وه‌ك ده‌سه‌ڵاتدار كه‌ له‌ ڕێگه‌ی كوده‌تای سه‌ربازیه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات یان له‌ ڕێگه‌ی شۆڕشه‌وه‌ هاتوته‌ ده‌سه‌ڵات بۆبه‌رده‌ستی گه‌ل بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ل له‌و ڕاپرسییه‌دا په‌سه‌ندی بكه‌ن وه‌كو سه‌رۆكی وڵات گوایه‌ به‌ گوێره‌‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌ په‌یره‌وكراوه‌كه‌ له‌ پرۆژه‌ی ده‌ستوردا هاتووه‌.

وێنه‌‌ی دووه‌م:
له‌م شێوه‌یه‌دا ده‌سه‌ڵاتدارێكی دیكتاتۆر خۆی كاندید ده‌كات به‌هه‌موو بڕیار و هه‌لسوكه‌وته‌كانیه‌وه‌ له‌به‌رده‌می گه‌ل دابۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵیبژێرێته‌وه‌ وبكرێته‌وه‌ سه‌رۆكی وڵات، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، كه‌ دڵنیایه‌ له‌وه‌ی كه‌ گه‌ل په‌سندی ده‌كه‌ن له‌ژیر فشاردا وته‌نها ئامانج له‌م ڕاپرسییه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌دنیای ده‌ره‌وه‌ بڵێت كه‌ گه‌ل ده‌نگی پێ‌داوه‌له‌ ڕاپرسیدا.
ئه‌نجام ڕاپرسی كه‌سی به‌ ڕیژه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌په‌‌سه‌ندكردن ده‌بێت وه‌ له‌ مێژووی ئه‌م جۆره‌ ڕاپرسییه‌دا نه‌بووه‌ كه‌كه‌سێك، ڕه‌تبكرێته‌وه‌ كه‌ خۆی بۆ سه‌رۆكی وڵات كاندید كردووه‌، هۆكه‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی یان گه‌ل ئه‌و كه‌سه‌یان وه‌ك سه‌رۆك قبوڵه‌ و خۆشیان ده‌وێت یاخود ڕووه‌ قێزه‌ونه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ دیكتاتۆره‌‌ و گه‌ل له‌ژێر فشارداو له‌ ترسدا ده‌نگی پێده‌ده‌ن، به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و بارودۆخه‌ شڵه‌ژاوه‌ی كه‌ ڕاپرسیه‌كه‌ی تێدا ئه‌نجام ده‌درێت به‌ زۆری ئه‌م ڕاپرسییه‌ ‌ دوای روودانی كوده‌تا ‌سه‌ربازییه‌كه‌ ئه‌نجام بدرێت، یان دوای شۆرشه‌كه‌ بێت، كه‌ ده‌نگدانی گه‌ل له‌م ڕاپرسییه‌دا نابێته‌ هۆی درووستبوونی بنیاتنه‌ر، كه‌ كاریان بۆ كردووه‌به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆی جێگیربوونی لوتكه‌ی ده‌سه‌ڵات هه‌روه‌ك(سیز)
(sieyes)ده‌ڵێت. ئه‌و لێكۆلینه‌وانه‌ی كه‌ پرۆفسۆر جۆرج بیردۆ(Georges Burdeau) ئه‌نجامیدا و تێیدا ناوی ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسییه‌ی هێنابه‌
(ڕاپرسی دیكتاتۆری) و هه‌ندێك كه‌سیش ناوی(المونقراطیه‌‌ الشعبیه‌‌)یان لێناوه‌ و هه‌ندێكه‌سیش به‌ سیسته‌مێكی دوور له‌ دیموكراتی ناوی ده‌به‌ن.
ئه‌و واتایه‌ی بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسیه‌كراوه‌ به‌ ڕاپرسی دیكتاتۆری وه‌سفێكی دروست نیه‌ چونكه‌ به‌ ڕاپرسی له‌ سیسته‌می دیموكراتیداما‌وه‌ته‌وه‌و هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌گه‌ر به‌سیسته‌مێكی دیكتاتۆری ڕووت چونكه‌ هه‌ندێك ده‌سه‌ڵاتی داپڵۆسێنه‌ر هه‌ڵه‌ن‌، كه‌ ڕاپرسی جێبه‌جێ ده‌كه‌ن له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕاپرسی له‌ناوسیسته‌مێكی دیموكراتیدا ماوه‌ته‌وه‌ وپه‌یره‌و ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر هه‌ندێ كه‌س به‌هه‌ڵه‌ په‌یره‌وی بكه‌ن ئه‌و له‌وانه‌یه‌ له‌بارودۆخێكی دیموكراتی داو ئازادی ته‌واودا و كه‌ ئه‌مه‌ ده‌رده‌كه‌وێت له‌ ڕێگای ئیراده‌ی گه‌له‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی باش و كارا.
هه‌ندێك بۆچوون هه‌ن ده‌ڵێن ڕاپرسی سیاسی ته‌نها له‌ دوو شێوه‌یه‌دا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ به‌ڵكو ژماره‌یه‌ك شێوه‌وجۆری جیاوازی هه‌یه‌،له‌بابه‌تی وه‌رگرتنی بۆچوون گه‌ل ده‌بێت به‌بڕیاری كۆتایی تییدا .
سه‌باره‌ت به‌و بابه‌ته‌ی كه‌ ڕاپرسی بۆئه‌نجام ده‌درێت له‌و شێوه‌و جۆرانه‌ش ئه‌مانه‌ن:
-1ڕاپرسی بۆ هه‌ڵبژاردنی سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتداری.
-2ڕاپرسی بۆ چوونه‌ پاڵ رێكه‌وتننامه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی.
-3ڕاپرسی بۆ زیادكردنی خه‌رجی(نفقات)ی گشتی .
-4ڕاپرسی بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ل ناوبژیوانی بكات له‌ كاتی ڕای جیاوازدا.
-5ڕاپرسی بۆ مافی چاره‌خۆنووسین.
لێره‌دا شێوه‌ وجۆره‌كانی باس ده‌كه‌ین به‌ كورتی :
-1ڕاپرسی بۆ هه‌ڵبژاردنی سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وایی:
هه‌ندێكجار ده‌كرێت له‌ڕاپرسی سیاسیدا گه‌ل سه‌رپشك ده‌كرێت له‌وه‌ی به‌ویستی خۆی سیسته‌می حوكمڕانی بۆوڵاته‌كه‌ی خۆی ده‌ستنیشان بكه‌ن، كه‌چ جۆره‌ سیسته‌مێكیان ده‌وێت ئایا سیسته‌می حوكمڕانی مه‌له‌كیان ده‌وێت یان سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وایی كۆماری، ‌ بۆنموونه‌ له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسییه‌ سیاسیه‌دا، ڕاپرسی گه‌لی ئیتالیا له‌كاتی كۆتایی هاتنی فه‌رمانڕه‌وایی مه‌لیكی دوا راگه‌یاندنی حوكمی كۆماریدا له‌ساڵی 1947زدا.
-2ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆچوونه‌پاڵ رێكه‌وتننامه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی:
ئه‌م ڕاپرسییه‌ له‌ناوگه‌لدا ئه‌نجامده‌درێت بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ل بڕیاربدات، وڵات بچێته‌ پاڵ رێكه‌وتنێكی ده‌ولی یان نا، بۆنمونه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی ئه‌نجادرا له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ساڵی 1933ز بۆ وه‌رگرتنی ڕای گه‌ل له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ؛ كه‌ ئایا ئه‌ڵمانیا له‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان بكشێته‌وه‌ یان نا ؟! چوونه‌ پاڵ یان كشانه‌وه‌یه‌ك واتای هه‌یه‌ له‌ راپرسی دا ..
-3ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ زیادكردنی خه‌رجی گشتی:
ئه‌م ڕاپرسیه‌ش له‌ناو گه‌لدا ئه‌نجامده‌درێت، بۆئه‌وه‌ی هه‌ربڕیارێك له‌باره‌ی زیادكردنی خه‌رجی گشتیه‌وه‌ ده‌درێت ره‌زامه‌ندی گه‌لی له‌سه‌ر وه‌ربگیرێت، ئایا نرخی باج زیادبكرێت به‌ ڕێژه‌یه‌كی دیاریكراو یان نا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاپرسیه‌كه‌باس له‌بودجه‌ ده‌كات نفقات و ایرادات هه‌ر یه‌ك شته‌ به‌نسبه‌ت ڕاپرسیه‌كه‌وه‌ ؟..
ئایا باجی نوێ دابنرێت له‌سه‌ر كاڵایه‌كی دیاریكراو یان ئایا گه‌ل ره‌زامه‌نده‌ قه‌رز وه‌ربگرێت یان نا؟.
ئایا بودجه‌ی زیاتر ته‌رخان بكرێت بۆ بوژانه‌وه‌ی ژێرخانی ئابووری یان نا؟..
-4ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆناوبژیوانیكردنی گه‌ل له‌كاتی بوونی ڕای جیاوازدا :
ئه‌م ڕاپرسییه‌ كاتێك ئه‌نجامده‌درێت وه‌ك میكانیزمی ناوبژیوانی گه‌ل له‌كاتی دروستبوونی ڕای جیا له‌نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ جیاوازه‌كانی ده‌وڵه‌ت دا یان له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات وئۆپۆزیسیۆندا . هه‌ندێكجار له‌ده‌ستوری وڵاتان ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسییان وه‌رگرتووه‌ و ده‌قی ده‌ستوری له‌سه‌ر دراوه‌ له‌دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیه‌وه‌ بۆنموونه‌ ده‌ستوری وایمر(weimer) ئه‌ڵمانی له‌ ساڵی 1919ز.
-5ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ دیاریكردنی مافی چاره‌ی خۆنوسین :
مافی چاره‌ خۆنووسین گه‌لان كه‌به‌شیوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی په‌یوه‌ندی به‌ پرانسیپه‌بنه‌ره‌تیه‌كانی مافی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌وپێیه‌ی كه‌ بڕیاری مافی چاره‌ی خۆنوسین مافێكی یاساییه‌و هه‌موو وڵاتانی ‌ ئه‌ندامی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان‌ پابه‌ندن به‌و یاسایه‌وه، واتا یه‌كسان بوونی گه‌لان له‌ حوكمرانی كردنی خودی خۆیان له‌سه‌ر خاكی وڵاتی خۆیان، به‌ده‌ستهێنانی مافی چاره‌ی‌ خۆنوسین مافێكی یاسایی نێوده‌وڵه‌تیه‌ وبه‌ گوێره‌ی ئه‌و مافه‌ ده‌ولیه‌ زۆر له‌ ده‌وڵه‌تان سه‌ربه‌خۆییان به‌ده‌ستهێناوه‌ له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیه‌وه‌، له‌نێوانیاندا ڕاپرسی بۆ دیاریكردنی مافی چاره‌نوس له‌لایه‌ن هه‌ردووگه‌لی میسر وسوری دائه‌نجامدرا بۆ دروستكردنی یه‌كێتی له‌نێوان هه‌ردوو وڵاتدا له‌ 21ی فێبرایه‌ری ساڵی 1958ز .
له‌به‌شه‌كانی داهاتوودا به‌ووردی باس له‌م جۆره‌ ڕاپرسیه‌ ده‌كه‌ین وه‌ك ته‌وه‌رێكی سه‌ره‌كی لێكۆلینه‌وه‌كه‌.

هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕاپرسی گشتی
بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی فراوان له‌ چه‌مكی ڕاپرسی تێبگه‌ین پێویسته‌ هه‌ستین به‌هه‌ڵسه‌نگاندن و ده‌ستنیشانكردنی حاله‌ته‌كانی ڕاپرسی، وه‌بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ده‌بێت لایه‌نی ئه‌رێنی ‌و لایه‌نی نه‌رێنیه‌كانی ڕاپرسی ده‌ستنیشان بكه‌ین، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ :
یه‌كه‌‌م : لایه‌نی ئه‌ر‌ێنییه‌كانی ڕاپرسی:
گرنگترین لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كانی ڕاپرسی ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌یه‌:-
1) به‌شداریكردنی گه‌ل به‌شدارییه‌كی راسته‌وخۆیه‌ له‌و‌به‌رپرسیارێتییه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی له‌ژێر پاڵه‌په‌ستۆی هه‌ستكردن به‌ رۆڵی كاریگه‌ری ده‌نگده‌ران له‌ئاراسته‌كردنی فه‌رمانڕه‌وایی كه‌ ئه‌م ئاراسته‌یه‌ له‌ ئیستادا له‌ زیادبووندایه‌ به‌ره‌و به‌هێزكردنی سیسته‌می نوێنه‌رایه‌تی فراوان كه‌ خۆی سه‌پاندووه‌ له‌كایه‌ی حوكمرانیدا له‌سێبه‌ری بارودۆدخی نێوده‌وڵه‌تی نوێ دا له‌ ڕێگای هه‌ندێك له‌ دیارده‌كانی دیموكراتیه‌تی نیمچه‌ راسته‌وخۆ و به‌تایبه‌ت له ڕاپرسی گه‌لدا.‌
2) هاتنه‌دی به‌هێزترین هێزی چاودێری گه‌ل به‌سه‌ر نوێنه‌ره‌كانی گه‌له‌وه‌ :
ڕاپرسی گه‌ل ده‌سته‌به‌ری هێنانه‌دی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانه په‌رله‌مان به‌تایبه‌ت و ئه‌م چاودێریه‌ كه‌ هه‌یه‌ له‌نێوان وه‌رزێكی یاسادانان بۆ وه‌رزێكی تر به‌ته‌نها به‌س نیه‌ و كاریگه‌ر نیه‌ به‌راده‌یه‌كی كاریگه‌ر به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌نجامدانی ئه‌و چاودێریه‌و ماوه‌ی به‌دواداچوونی كه‌له‌وانه‌یه‌ له‌و ڕێگایه‌وه‌ گۆرانكاری جه‌وهه‌ری گه‌وره‌ له‌ هه‌ڵسوكه‌وت وبه‌رنامه‌ی نوێنه‌ركاندا بێته‌ دی، مه‌گه‌ر رێگایه‌كی تر بگرێته‌ به‌ر بۆ هه‌ڵبژاردن یان دیاركردنی ئه‌ندامانی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران جگه‌له‌ ڕێگای هه‌ڵبژاردن.
3) به‌دیهێنانی سه‌قامگیری سیاسی: وه‌ڵامدانه‌وه به‌ ویستی گه‌ل له‌بابه‌ته‌كانداو له‌یاسا گرنگه‌كاندا كه‌ ڕاپرسییه‌كه‌ی بۆئه‌نجامدراوه‌ ده‌سته‌به‌ری هێنانه‌دی سه‌قامگیری سیاسی ده‌كات له‌وڵاتدا.
4) سوود ‌وه‌رگرتن له‌و‌ توانایانه‌ی كه‌ هه‌یه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌راندا:
ڕاپرسی گه‌ل هه‌ل ده‌ره‌خسینێت بۆ هه‌موو خاوه‌ن توانا ولێوه‌شاوه‌وشاره‌زاكان و كه‌سایه‌تیه‌ ئه‌كادیمیه‌كان وه‌ك( زانایان، رووناكبیران، پارێزه‌ران، ئه‌ندازیاران، ژمێریاران، پزیشكان، .. هتد) كه‌ هه‌ن، و ئاره‌زووی به‌شداریكردنیان نیه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌كانی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌راندا، به‌له‌به‌رچاوگرتنی پێگه‌یان و گرنگیدانی ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ ده‌ورێكی زۆریان هه‌یه‌بۆ سازدان و جۆشدانی گه‌ل و ئاراسته‌كردنیان.
5) پاراستنی وڵات له‌كاری سیخوڕی و شۆرش و هێنانه‌دی ئارامی و ئاشتی له‌ناو وڵاتدا. ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گه‌ل ده‌بێت هۆی زیادكردنی رێزگرتنی یاسا له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ وهه‌روه‌ها كه‌م كردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری ده‌ستی ده‌ره‌كی گه‌ر لێره‌دا یاسایه‌كی گرنگ ده‌ربچێت و ڕاپرسی بۆ ئه‌نجام نه‌درێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌ته‌وه‌، والێك ده‌درێته‌وه‌ كه‌ گوزارشت له‌ڕاوبۆچوونی زۆرینه‌ی هاوڵاتیان ناكات به‌بیانوی ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی گه‌ل به‌شداریان نه‌كردووه‌له‌ دانانی ئه‌و یاسایه‌دا له‌ ڕێگای ڕاپرسی گه‌له‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ده‌رگا له‌سه‌رنه‌یاره‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا ده‌خات كه‌ چاودێری ورد بكه‌ن و ره‌خنه‌بگرن ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی گومان له‌ دروستی یاساكه‌و له‌وه‌ی كه‌له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ك یاساكه‌ ده‌رچووبێت به‌ده‌ر له‌به‌رژه‌وه‌ندی گه‌ل.
6) ئه‌نجامدانی ڕاپرسی ده‌بێته‌هۆی په‌كخستنی پارته‌ سیاسیه‌كان:
ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گه‌ل ده‌بێته‌هۆی دروستبوونی په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆ له‌نێوان تاكه‌كان و بابه‌تی پێشنیاركراو بۆ ڕاپرسی، ئه‌مه‌ واده‌كات توندوتیژی ململانێكان هێمن ببێته‌وه‌به‌هۆی ئه‌وه‌ی بابه‌تێكی گشتی ده‌بێت له‌ ژێر كۆنترۆڵی پارته‌كان ده‌رده‌چێت و تاكه‌كانی گه‌ل له‌ئاستی باڵای بیركردنه‌وه‌ی گشتیدا گرنگی پێده‌ده‌ن نه‌ك گرنگی بده‌ن به‌كاری ڕێكخراوه‌یی.

دووه‌م : لایه‌نه‌ نه‌رێینه‌كانی ڕاپرسی:
(1) ڕاپرسی گه‌ل په‌بوه‌ندی هه‌یه‌ به‌وروژاندنی گه‌له‌وه‌ به‌وپێیه‌ی، كه‌ هه‌ندێ كه‌س ده‌ڵێن ڕاپرسی گه‌ل گوزارشت له‌ سیسته‌می دیموكراتی ناكات .
راسته‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی قورسه‌بگه‌یت به‌بڕیاری ئاشكراوشه‌فاف،به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ كه‌ ڕاپرسی گه‌ل هه‌یه‌تی به‌شێوازی وروژاندنی گه‌له‌وه‌ و گفتوگۆله‌گه‌ڵ سۆزی گه‌ل ده‌كه‌یت.
(2)زیادكردنی بارگرانی له‌سه‌رشانی هاوڵاتیان:
ئه‌م‌ سیسته‌می ڕاپرسی گه‌له‌ ده‌بێته‌هۆی ماندووكردنی میزانیه‌ی وڵات، به‌له‌ربه‌رچاوگرتنی ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ پێویسته‌ بۆ ئاماده‌كردنی تێچووی بڕی دیاریكراو بۆ چاپه‌مه‌نی تایبه‌ت به‌ ڕاپرسیه‌كه‌، وئه‌و تێچوونه‌ی كه‌ پێویسته‌ هه‌موو ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ی كه‌به‌كاردێت له‌كاری ڕاپرسی و تێچوونی كۆنگره‌وكۆڕ و كۆبوونه‌وه‌كه‌ ده‌به‌سترێت بۆ ڕاپرسیه‌كه‌ له‌لایه‌ن وه‌زیره‌كان وگه‌وره‌ به‌رپرسه‌كان له‌وڵاتدا.
(3) نه‌بوونی كاتی پێوه‌یست بۆ دراسه‌كردنی بابه‌تی ڕاپرسی :
پێشنیاروخستنه‌ڕووی بابه‌ته‌كانی ڕاپرسی بۆ به‌رده‌ستی گه‌ل، كه‌ زۆربه‌ی كات پێشینه‌یه‌كی نیه‌، كاتی پێویست‌ نه‌دراوه‌ به‌گه‌ل بۆ تاوتوێكردنی بابه‌تی ڕاپرسی به‌شێوه‌یه‌كی ورده‌كاری ودرێژ، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی پێچه‌وانه‌ی ده‌بێت له‌سه‌ر ره‌زامه‌ندنی ده‌نگده‌ران ڕاپرسیه‌كه‌، كه‌ئه‌مه‌ش وه‌ك ره‌زامه‌ندیه‌كی رووكه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت ناتوانین بڵێین كه‌ ئه‌مه‌ راستی بابه‌ته‌كه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌ناوه‌رۆكی بابه‌ته‌كه‌وه‌ هه‌یه‌.
(4) گه‌یشتن به‌بنبه‌ست وئاسته‌نگی له‌ گۆرانكاریدا به‌له‌به‌رچاوگرتنی ملكه‌چ بوون بۆ بیروڕای كۆنه‌پارێزان.
ڕاپرسی گه‌ل به‌زۆری به‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌بێته‌ ڕێگری له‌ نوێبوونه‌وه‌و روودانی گۆرانكاری، به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی كاریگه‌ری بیرو ڕای گه‌ل كه‌م تره‌ له‌ بیروڕای ئاینی وپارێزگارانه‌، كه‌به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام گۆڕانكاری و نوێبوونه‌وه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ به‌وپێیه‌ی ئه‌م رێگریه‌ش پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌پێی رۆڵ‌ وكاریگه‌ری بیروبۆچوونه‌كه‌ له‌سه‌ر به‌رئه‌نجامی ڕاپرسی.
(5) زیادكردنی تێچووی دارایی وڵات :
سیسته‌می ڕاپرسی گه‌ل ده‌بێته‌ هۆی بارگرانی به‌سه‌ر میزانیه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و تێچوونانه‌ی كه‌ پێویسته‌ بۆ ئاماده‌كردن و رێكخستن كه‌ زۆر له‌سه‌ر مالیه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌‌وێت وتێچووی ئاماده‌كردنی چاپكراو تایبه‌ته‌كان به‌ڕاپرسی و تێچوونی ئه‌و پێداویستیانه‌ی كه‌به‌كارده‌هێنرێت له‌كردار‌ی ڕاپرسییه‌كه‌و تێچوونی ئاماده‌كردنی كۆنگره‌ومێزگردو روونكردنه‌وه كه‌ ده‌به‌سترێت له‌لایه‌ن گه‌وره‌به‌رپرسان و وه‌زیره‌كانی ده‌وڵه‌ت و زیادله‌مه‌ش ئه‌و پاداشتانه‌ی كه‌ خه‌رج ده‌كرێت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌ڵده‌ستن به‌ ئه‌نجامدانی ڕاپرسیه‌كه‌.
6) كه‌مكردنه‌وه‌ی گرنگی په‌ر‌‌له‌مان: په‌نابردن بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گه‌ل له‌گه‌ڵ بوونی په‌ر‌له‌ماندا ده‌بێته‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی گرنگی په‌رله‌مان و كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌یبه‌تی په‌رله‌مان. هه‌روه‌ك كاردانه‌وه‌ی پێچه‌وانه‌ی ده‌بێت له‌سه‌ر گرنگی پێدانی ئه‌م په‌رله‌مانه‌ كه‌ یاسا بۆ ڕاپرسییه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌ن كه‌م ببێته‌وه‌ به‌ویاسایه‌ به‌له‌ربه‌رچاوگرتنی هه‌ستكردنی ئه‌وپه‌رله‌مانتارانه‌ كه‌ ده‌زانن رۆڵیان دابه‌شكراوه‌به‌سه‌ر لایه‌نه‌كانی ترداو په‌رله‌مان تایبه‌تنه‌كراوه‌ به‌وكاره‌.

مه‌رجه‌كانی راپرسی سه‌ركه‌وتوو :
به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی گه‌ل ره‌گه‌زی بنه‌ره‌تیه‌ له‌كاری ڕاپرسیدا و له‌دۆخی خستنه‌ڕووی بابه‌تی ڕاپرسیدا له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌، گه‌ل زیاتر له‌سه‌دا هه‌شتای كرداری ڕاپرسییه‌كه‌ پێك دێنێ، وه‌یاخود له‌لایه‌ن هه‌رده‌سه‌ڵاتێكه‌وه‌ بابه‌تی ڕاپرسی بخرێته‌ ڕوو، پێویسته‌ تێبینی هه‌ندێك تایبه‌تمه‌ندی بكه‌یت تاوه‌كو كرداری ڕاپرسیه‌كه‌ سه‌ركه‌وتوو و خاوێن بێت له‌لایه‌نی یاسایی و سیاسییه‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌م مه‌رجانه‌ی لای خواره‌وه‌ هه‌بێت:-
-1خاوێنی له‌ خودی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی ڕاپرسیه‌كه‌دا ئه‌م چوار قۆناغه‌ ده‌گرێته‌وه‌:
‌أ)قۆناغی پڕوپاگه‌نده‌: پروپاگه‌نده‌ جۆرێكه‌ له‌ دروستكردنی پاڵه‌په‌ستۆی راگه‌یاند، كه‌ دروست ئه‌كرێت له‌و قۆناغه‌دا به‌دوو ئاراسته‌، یه‌كه‌میان به‌ئاراسته‌ی پشتگیریكردنی به‌دیهێنانی ئامانجی ڕاپرسیه‌كه‌.دوومیان : به‌ئامانجی دژایه‌تیكردنی ڕاپرسیه‌كه‌،كه‌ ده‌بێت هه‌لی یه‌كسان بۆهه‌ردوو ئاراسته‌كه‌ بڕه‌خسێت بۆ گه‌یاندنی په‌یامی خۆیان به‌بێ جیاوازی .ئه‌ویش ئه‌ركی ده‌وڵه‌‌ت و حكومه‌ت ده‌بێت ئه‌و هاوسه‌نگییه ‌ڕابگرێت.
‌ب) قۆناغی ده‌نگدان: ده‌بێت ئه‌م قۆناغه‌ به‌نهێنی و ئازادانه‌ بێت له‌ كه‌شێكی پڕله‌ئارامیدا، ده‌نگده‌ر هه‌ست بكات به‌وه‌ی هیچ جۆره‌ سانسۆرێكی به‌سه‌ره‌وه‌ نیه‌، ده‌توانێت به‌ئیراده‌ی خۆی ده‌نگ بدات، ئه‌مه‌ش هه‌ستێكی وه‌ها لای ده‌نگده‌ر دروست ده‌كات كه‌ ده‌نگه‌كه‌ی گرنگی هه‌یه‌ و ده‌بێت بڕیاری دروست بدات.
‌ج)قۆناغی ژماردنی ده‌نگه‌كان : ده‌بێت ئه‌م قۆناغه‌ به‌وپه‌ڕی ووردی وده‌ستپاكییه‌وه‌ بێت، چونكه‌ یه‌كێكه‌ له‌و قۆناغانه‌ی كه‌ به‌ئاسانی ده‌توانێت ئه‌نجامی ڕاپرسی چه‌واشه‌بكات و بیگۆڕێت، ته‌نیا رێگه‌ی زامنكردنی ئه‌م قۆناغه‌ش ئاماده‌بوونی نوێنه‌ری هه‌موو كیانه‌ به‌شداربووه‌كانی ڕاپرسیه‌كه‌یه‌ له‌گه‌ڵ چاودێرو لایه‌نه‌په‌یوه‌ندیدار له‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسیه‌كه‌دا، وه‌ ژماردنی ده‌نگه‌كانی له‌رێگای ئامێری پێشكه‌وتووی ئه‌لیكترۆنییه‌وه‌، كه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌سته‌به‌ركردنی ئامێره‌كان بێ لایه‌ن و بڕواپێكراو بێت.
‌د)قۆناغی چاودێریكردنی پرۆسه‌كه‌ : ئه‌م قۆناغه‌ درێژترین قۆناغه‌و به‌سه‌ر هه‌رسێ قۆناغه‌كه‌ی تردا جێبه‌جێ ده‌كرێت، زامنی پاكی و بێگه‌ردی تێكرای پرۆسه‌ی ڕاپرسییه‌كه‌ ده‌كات، كاریگه‌ری ته‌واوی ده‌بێت له‌ بڕوا پێهێنان یان ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه له‌لایه‌ن كۆمیسۆنی ئه‌نجامدانی ڕاپرسییه‌كه‌وه‌‌، به‌هۆی ده‌ستنیشانكردن و تۆماركردنی ئه‌و سه‌رپیچیانه‌ی كه‌له‌و سێ قۆناغه‌دا ده‌كرێت، له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دیموكراتیدا ئه‌م چاودێریكردنه‌ ئه‌ركی وه‌زاره‌‌تی دادی ئه‌و وڵاته‌یه‌، كه‌ ڕاپرسییه‌ك ئه‌نجامده‌دات له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و چاودێره‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كاندا.
ئه‌و مه‌رجانه‌ی كه‌له‌ده‌ره‌وه‌ی ‌پرۆسه‌ی ڕاپرسی زه‌مینه‌ خۆش ده‌كات بۆ سه‌ركه‌وتنی ڕاپرسییه‌كه‌ :
-1 كاتی پێویست دیاری بكرێت به‌رله‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ روونكردنه‌وه‌ ی بابه‌تی ڕاپرسییه‌كه‌ی گه‌ل بۆ تێكڕای ده‌نگده‌ران.
-2پێویسته‌ كارتی ڕاپرسی وبابه‌تی ڕاپرسی روون و ئاسان بێت له‌ڕووی بابه‌ت و زمان ونووسینه‌وه‌.
-3پێویسته‌ ئازادی ته‌واو فه‌راهه‌م بكرێت بۆ به‌شداربوانی ڕاپرسییه‌كه‌و‌ بۆ دره‌بڕینی بیروڕای خۆی له‌سه‌ر ڕاپرسیه‌كه‌ به‌دوور بێت له‌ هه‌موو جۆره‌ فشارو هه‌ره‌شه‌یه‌ك.
-4پێویسته‌ ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسیه‌كه‌ سه‌ربه‌خۆ بێلایه‌ن بن له‌به‌رامبه‌ر گه‌ل له‌كاتی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی ڕاپرسیه‌كه‌.
-5رێگه‌گرتن له‌هه‌موو ده‌ست تێوه‌ردانه‌ دره‌كیه‌كان و هانی جه‌ماوه‌ری گه‌ل بدرێت له‌بابه‌تی پرۆسه‌ی ڕاپرسیدا، كه‌به‌شداری بكه‌ن.
-6 ده‌سته‌به‌ركردنی هاوكاری ویارمه‌تی نێوده‌وڵه‌تی بۆ یارمه‌تی دانی داننان به‌ ئه‌نجامی ڕاپرسیه‌كه‌ دا به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ست بوو به‌ مافی چاره‌ی‌ خۆنوسین.
-7سه‌رپه‌رشتیكردن وچاودیریكردنی پرۆسه‌ی ڕاپرسی له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و ئه‌و ڕێكخراوانه‌ی كه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندن له‌و بواره‌دا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

مالیكی داوای پۆستی جێگری سەرۆك كۆمار دەكات

نوری مالیكی سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا و سەرۆك وەزیرانی پێشووتری ...