سەرەکی » ئابووری » لە نێوان ئابووری و سیاسەت و كەشوهەوادا

سووتانی ئەمازۆن

لە نێوان ئابووری و سیاسەت و كەشوهەوادا

سوتانی دارستانەكانی ئەمازۆن لە بەرازیل زۆر بە خێرایی لە قەیرانێكی تایبەت بە بەرازیل بووە كارەساتێكی جیهانی. هاوكات گڕگرتنی دارستانەكانی ئەمازۆن بەستنی لوتكەی گروپی حەوت بوو لە فرەنسا، كە یەكسەر ئەو پرسە كرایە یەك لە ئەولەویەتەكانی ئەجندەی كاری ئەو لوتكەیە، ئەمەش لەبەر كۆمەڵێك هۆكار بوو، لەوانە، فرەنسا سەركردایەتی بزاوتێكی جیهانی دەكات بۆ پارێزگاری لە ژینگە، كە لە رێككەوتنامەی جیهانی كەشوهەواوە سەرچاوەی گرتووە كە پێش چەند ساڵێك ئیمزا كراوە.

دژ بەیەك دەوەستنەوە
لە هۆكارە گرنگەكانی تر، دارستانەكانی ئەمازۆن لە نێوان (20 %) بۆ (25 %)ی ئۆكسجین بۆ جیهان دەستەبەر دەكات، واتە ئەمازۆن تەنیا بە بەرازیل و دەوڵەتانی تری ئەمریكای لاتینەوە پەیوەست نییە، بەڵكو پرسێكی جیهانییە. جیهان و گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا پرسێكە چۆتە نێو چوارچێوەی میكانیزم و بودجە و ستراتیجیەتیی دەوڵەتە گەورەكانەوە. ئەمە بەدەرە لە هەڵوێستی ئەمریكا كە پێی وایە ئەم پرسە زیاد لە پێویست گەورە كراوە.
لەو كێشانەی كە بە سوتانی ئەمازۆنەوە پەیوەستە، سیاسەتە، چۆن؟ سەرۆكی بەرازیل بۆلسۆنارۆ كە لە سەرەتای ئەمساڵ هاتە سەر حوكم، دروشمێكی بەرزكردەوە، كە بایەخی زیاتر بە ئەمازۆن دەدات ئەویش لە بەر خاتری دانیشتووانە رەسەنەكەی. بە سادەیی دەیەوێ رووبەری دارستانەكان كەمبكاتەوە بۆ ئەوەی رووبەری زەوی كشتوكاڵی زیاد بكات تاوەكو بواری زیاتر بۆ بەخێوكردنی مەڕوماڵات بڕەخسێنرێت. لێرەدا بەرژوەندیی ناوخۆیی و بەرژەوەندیی جیهانی تایبەت بە ژینگە دژ بەیەك دەوەستنەوە. ئەوانەی لایەنگری كەمكردنەوەی رووبەری دارستانەكانی ئەمازۆنن، پێیان وایە پاراستنی ئەو رووبەرە وەك خۆی ئابووریی نیشتمانی بەرازیل دووچاری ئاستەنگ دەكاتەوە، ناهێڵێت ئابووریی بە ئاسانی گەشە بكات. لێرەڕا دروشمە دیارەكە هات «بەڵێ بۆ پاراستنی ژینگە، بەو مەرجەی لە رێگری لە گەشەكردنی ئابووریمان نەكات». بەڵام مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم پرسە كە بە جیهانەوە پەیوەستە هێندە بەو ئاسانییە ناڕوات.

روو لە زیادبوونە
لەسەر ئەو بنەمایە ناكۆكییەكی راگەیەنراو كەوتە نێوان سەرۆكی بەرازیل و سەرۆكی فرەنساوە، تا گەیشتە ئاستی شەڕە قسە. تا ئەو رادەیەی سەرۆكی بەرازیل بە ماكرۆنی سەرۆكی فرەنسا بڵێ «تۆ مومارەسەی رەفتاری ئیستعماری دەكەیت». لێرەدا هەڵوێستی ئەمریكا بە قازانجی سەرۆكی بەرازیل بوو تۆێكی لە گوشارەكانی سەری كەمكردەوە. دۆناڵد ترامپی سەرۆكی ئەمریكا بەهایەكی راستەقینە بە كێشەی كەشوهەوا نادات، هەر بە گەیشتنی بە كۆشكی سپی، لە «پەیماننامەی پاریس بۆ كەشوهەوا» پاشەكشێی كرد كە باراك ئۆبامای سەرۆكی پێشووی ئەمریكا ئیمزای كردبوو. بەهەرحاڵ، زۆربەی چاودێران پێیان وایە ئەو ئاگرەی دارستانەكانی ئەمازۆنی گرتووە ئەنقەست بووە، لەبەر هۆكارێكی زۆر سادە، ئەویش ئەستەمە لە ژینگەیەكی باراناوی وەك ئەمازۆن ئەو ئاگرە بكەویتەوە. لێرەوە ناكۆكییەكانی نێوان لایەنە نێودەوڵەتییەكان كە داوای پاراستنی ژینگە دەكەن لەگەڵ حكومەتی بەرازیل كە سورە لەسەر ئەوەی ئەو ئاگرە سروشتییە روو لە زیادبوونە.

ترسیان لەسەر ئایندەی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ هەیە
ئایا لایەنی ئەرێنی لە گڕگتنی دارستانەكانی ئەمازۆندا هەیە؟ شارەزایانی ناو بەرازیل و دەرەوەشی وەڵامی ئەم پرسیارە دەدەنەوە. دەڵێن: بەڵی لایەنی ئەرێنی هەیە، بەدەر لەو زیانە گەورەیەی بە ژینگەی دەگەیەنێت. ئەو لایەنە پەیوەستە بە زیادكردنی رووبەری زەوی كشتوكاڵ و بەخێوكردنی مەڕوماڵات، كە پێشبینی دەكەن بۆ چەند ساڵێكی كەمی داهاتوو ئاست بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ لە جیهان بەشێوەیەكی بەرچاو روو لە زیادبوون بكات. وێرای زیادبوونی سامانی ئاژەڵ لە جیهان. چونكە ئەو ناوچانەی كە سوتاون راستەوخۆ دەكرێنە ناوچەیەكی پەتی كشتوكاڵی. هەندێكیش وەك حكومەتی فرەنسا راستەوخۆ ترسیان لەسەر ئایندەی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ و سامانی ئاژەڵ هەیە. بەڵام سوتانی دارستانەكانی ئەمازۆن بۆ كەشوهەوای زەوی كارەساتباوییە، كە بەو «سی» یە دادەنرێت كە جیهان لێوەی هەناسە دەدات.

رووبەڕووبوونەوەی سیاسیش روو دەدات
لێرەوە ناكۆكییەكان تەواو نابن، بەڵكو لەئایندەی نزیكدا رووبەڕووبوونەوەی سیاسیش روو دەدات. تەنانەت یارمەتییەكانی گروپی حەوت بۆ كوژاندنەوەی ئاگرەكەی ئەمازۆن لەلایەن حكومەتی بەرازیلەوە رەتكرایەوە، واتە رووبەڕووبوونەوەكە درێژە دەكێشێت.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دراوی دڵـنیاكەر و تـارمـایـی داچـوونـی ئـابـووری

فەیسەل عەلی* مەترسییەكانی روودانی بێبازاڕی ئابووریی جیهانی فراوان روو لە ...