سەرەکی » دۆسێ » شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

پەیڤێک

ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی بێ مانا و ناڕەوا لە بارەی رووداوەکانی 16 ئۆکتۆبەرەوە دەکرێت، بەشێکی زۆری ئەوانەی قسەیان لە بارەی ئەم رووداوەوە کردووە، زانیاریی وردو سەربازیی باشیان نەبووە یان ڕق وکینەیەکی زۆریان لە دڵدایە بەرامبەر یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و بە چەپ و راست ، دەیانەوێت راستییەکان بشێوینن.
ئێمە لە کوردستانی نوێ پێمان باشبوو ئەم راپۆرتە شیکارییە سەربازییە بڵاوبکەینەوە، کە لە لایەن لیوای خانەنیشن «عەبدولخالق عومەر عەبدوڵڵا»وە نووسراوە، تێیدا بەشێوەیەکی زانستی و سەربازیی، شرۆڤەیەکی راست و دروستی بۆ ئەو جەنگە کردووەو بە پشت بەستن بە تیۆرییە سەربازییە جیهانییەکان، هەڵسەنگاندنی بۆ هێزی پێشمەرگە و سوپای عیراقی کردووە، هەروەها خاڵە لاواز و بەهێزەکانی بەشێوەیەکی زانستیی و دوور لە عاتیفە و لایەنگری باسکردووە. لەهەمانکاتیشدا باسی هەموو ئەو بژاردەو ئەگەرانەی کردووە، کە رووبەروی هێزی پێشمەرگە و گەلی کوردستان بەگشتی و خەلكی کەرکوک بەتایبەتی دەبوونەوە.
بەو هیوایەی خوێنەرانی رۆژنامەکەمان ، وێنەیەکی راستی رووداوەکانیان لا هەبێت.

کوردستانی نوێ

عەبدولخالق عومەر عەبدوڵڵا*

ئێمە بە نیاز نین لەم شیكارییەدا بابەتەكان لێگەڕێین بۆ خوێنەری بە كەیفی خۆی ناویان لێ بنێت، چونكە هەموو پرۆسەیەكی سەربازی جەنگی كارگێڕیش بە راپۆرتێك دەست پێدەكات بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخەكە، تەنانەت فەرماندە گەورەكان ئەفسەرە تازەكان رادەسپێرن راپۆرتی تایبەت بە هەڵسەنگاندنەكە تەرجەمە بكەن بۆ ژیانی رۆژانەی خۆیان. لەبەر ئەوەی راپۆرتی هەڵسەنگاندنی دۆخەكە فەرماندە ناچار دەكات هەڵوێستی راست‌ و دروستی هەبێت بەرامبەر بە پرۆسەكە، ئەوجا ئەو پرۆسەیە بەرگری بێت، یان هێرشبردن، یان پاشەكشەی سەربازی، ئەگەر هاتوو ئەوەی لە راپۆرت ‌و شیكارییەكەدا هاتووە سەبارەت بە شیكاری مەیدانی شەڕ‌ و بە پێی دۆخەكە لەگەڵ هەڵوێستی فەرماندەكەدا یەكی نەگرتەوە‌و فەرماندەكەش سوور بوو لەسەر هەڵوێستی خۆی ئەوا كارەسات روو دەدات.
سەركردایەتی سیاسی‌ و سەربازی پێشبینی ئەوەی نەدەكرد سوپای عیراق‌ و هێزی چەكداری عیراقی بە هەموو ناوەكانیانەوە هێرش بكەنە سەر هێزی پێشمەرگە، لەبەر ئەوەی تا دوێنێ لە یەك سەنگەردا پێكەوە بوون‌ و دژی داعشەكان دەجەنگان كە دوژمنی هاوبەشی هەردوولا بوو، لە شۆڕشی بیستەوە تا ئەمڕۆش مەرجەعی حەكیم لەگەڵ گەلی كوردی ستەمدیدە هاوهەڵوێست بووە، لەبەرامبەردا كوردستانیش وەك پەناگە باوەشی كردۆتەوە بۆ شۆڕشی شیعەكان.
سەركردایەتی پێشمەرگەی ئامادە نەكردووە بۆ شەڕ دژی هێزەكانی عیراق‌ و پلانیشی نەبووە بۆ كارێكی وا، لەبەر ئەوەی كورد لە عیراقی نوێدا‌ و لە عیراقی دوای 2003دا هاوبەشە.
دۆخەكە لە میحوەری خورماتو كەركوك پێش شەڕەکە بە 72 سەعات

دۆخی ئەو كاتەی هەریەكە لە هێزەكانی ئێمە‌ و هێزەكانی عیراق بەم جۆرە بوو:
ئەوان 200 تانكیان پێ بوو، ئێمە 20 تانكمان پێ بوو، كەواتە هێزەكانی ئێمە 180 تانك كورتی هێناوە.
ئەوان 160 تۆپی راكێشان‌ و 40 تۆپی خودبزوێنیان پێ بوو، ئێمە 40 تۆپی راكێشانمان پێبوو كە بەشداری هەموو چالاكییەكی ناوچەكەی پێكرا بوو، كەواتە بە هەردوو جۆرەكە هێزەكانی ئێمە 160 تۆپ كورتی هێناوە.
كۆی گشتی هێزەكانی عیراق كە لەو شەڕەدا بەشدارییان كرد بریتی بوو لە فەیلەقێك بە هەموو پێكهاتە جیاجیاكانییەوە ‌و ئێمەش بە تیپێكی پیادەوە لەوێ بووین، كەواتە هێزەكانی ئێمە دوو تیپی كەمترە لەوان‌ و شەڕیش لە خاكێكی تەختانیدایە‌ و هەموو رێگاكانیش كراوەن‌ و دەستپێشخەری هێریشیش هێزەكانی عیراقە‌ و خاوەنی گوڕ‌و تینی بەردەوام ‌و قوڵایی ستراتیژی‌ و یەدەكی هێز ‌و چەكدار‌ و چەك‌و تەقەمەنیشە، كەواتە بردنەوەی شەڕ زیاتر بۆ هێزی عیراقە، ئەمەش خەمڵاندنێكی گریمانەییە‌ و واقیعەكە زۆر لەوەش گەورەترە.

دەرەنجام
سەنگەرەكانی بەرگری ئێمە بە جۆرێك دروست كرابوون، تا بتوانن بەرگری لەو ئاڕاستەیە بكەن كە داعشەكانی لێیە، بەو شێوەیەش لە هەندێك شوێن بە گۆشەی 180 پلە شتمان لە هێزەكانی عیراق بوو كە هێرشیان كردە سەرمان، لە هەندێك شوێنی تر بە گۆشەی 40 تا 180 پشتمان لە هێزەكانی عیراق بوو، زۆربەی ئەو سەنگەرانەش لە شێوەی رەبایەدا بوو لەسەر گرد‌ و تەپۆڵكەكان، دەرەنجامی دوای شیكاری دەگەینە ئەو ئەنجامەی هێزەكانی عیراق كە هێرشیان كردە سەرمان زۆر، لە ئێمە بەهێزتر بوون، لە رووی چەك‌ و كەلوپەلی سەربازی ‌و تەقەمەنی ‌و لە رووی چەكدار ‌و چەكداری یەدەكی ئامادەوە‌ و لە رووی پەیوەندی نێودەوڵەتی ‌و ئیقلیمییەوە كە پشتیوانیی ئەوان دەكەن، لە مەیدانی شەڕیشدا دۆخەكە بەم شێوەیە بوو:
لە رووی چەكی قورسی وەك تانك‌ و تۆپەوە، ئێمە لە تانكدا 180 تانك لەوان كەمترمان هەیە واتە كورتهێنانمان هەیە، تۆپیش بە قەبارە جیاجیاكانییەوە 160 تۆپ لەوان كەمترمان هەیە بە 40 تۆپی خودبزاوتەوە، لە رووی ژمارەی چەكداریشەوە دوو تیپی سەربازیمان لەوان كەمترە‌ و شارەكەش چەند هەنگاوێك دوورە‌ و لە رووی سەربازییەوە لە دەست چووە.
ئەگەر كۆی كەینەوە تێكڕای لولەی تانك‌ و تۆپە 340 ملیمە وێرانكەرەكانمان كۆ بكردایەتەوە كە روویان كراوەتە گەڕەكە كوردییەكانی شاری كەركوك، ئەوا بەرگری كردن بە هیچ شێوەیەك ناكرێت‌ و ئەستەمە.
وا دابنێ ئێمە بەهۆی فشاری زۆری تەقەی چڕ‌وپڕەوە ناچار كراین بكشێینەوە بۆ ناو شاری كەركوك كە پێكهاتەی دانیشتوانەكەی بریتییە لە كورد‌ و عەرەب‌ و توركمان‌ و كلدو ئاشور‌و عەرەبی سوننە‌ و توركیمانی شیعە‌ و سوننە، توركانی شیعەش لەگەڵ حەشدی شەعبیدایە، بە پێی سیستمی حەشدی شەعبیش هەندێكیان وابەستەن بە مەرجەعە ئایینییەكانەوە‌ و هەندێكیشیان وابەستەن بە ویلایەتی فەقێ، واتە ئاگادارن لە سەعاتی (س)‌و ئەركیان پێ سپێردراوە، هاوەنی سوكەڵە‌ و بچووكیان پێیە، نیشانگریان هەیە‌ و خۆیان بۆ شەڕ ئامادە كردووە، بە نهێنیش ژمارەیەك چەكداری حەشدی شەعبییان بردۆتە ناو شارەكەوە، بە داخەوە هەرچەندە ئەوە لە توركمان ناوەشێتەوە، چونكە ئێمە‌و ئەوان ژن‌ و ژنخوازی لە نێوانماندا هەیە، ژیانی هاوبەشمان هەیە، بە هاوبەشی زیندانمان چەشتووە لە حكومەتەكانی پێشوودا، هاوبەشین لە ستەمدیدەییدا، ئێمە بە درێژایی ئەو ساڵانە بەرگریمان لێكردوون، ئەوان شەهیدەكانی ئێمەیان لەبیر كرد كە لە پێناو سەلامەتی ئەوان ‌و شەرەف‌و سەرو ماڵی ئەواندا گیانیان بەخت كرد.

ئێمە پلانمان هەبوو بۆ بەرەنگاریی لە ناو شاری كەركوکدا؟
شارەكەمان لە خەڵكی مەدەنی‌ و پیر‌ و پەككەوتە چۆڵ كرد؟
مەتەرێز‌ و بەربەست‌ و سەنگەر‌ و مینمان دانا لە سەر رێڕەوو شوێنە نزیكەكان؟
نیشانشكێن ‌و تانكشكێن‌ و زرێپۆششكێن ‌و دۆشكەی قورسمان دابەش كرد بەسەر شارەكەدا؟
مەفرەزەمان ناردە پشت هێزی هێرشكەرەوە؟
بیرمان لەوە كردەوە ئەگەر شارەكە گەمارۆ درا، گەمارۆكە بشكێنین‌ و لە سەنگەری پێشتر ئامادەكراودا بۆ شەڕ بجەنگین؟

ئەوەی لە كەركوك رووی دا هەڵەیەكی گەورە بوو، جەنگ شەڕێكی بچووك نییە، ئەوانەش كە خوازیارن جەنگ بكەنە دواهەمین قسە بۆ یەكلایی كردنەوەی ململانێ، دەبوو پلانیان هەبێت بۆ ئەوە.

ئەو هەڵانەی تێی كەوتن بەم شێوەیەی خوارەوەیە:
1- سەنگەرەكانی بەرگری وەك پێویست ئامادە نەكرابوون بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو هێزە گەورەیەی لە میحوەری خورماتو- كەركوكەوە هێرشیان دەكرد.
2- بە درێژایی رێگای میحوەری حەمرین كەركوك مەفرەزە نەنێردرا بوو بۆ رێگرن لەو هێزەی بەرەو كەركوك دەهاتن‌ و بۆ دواخستنیان.
3- دژە تانك‌ و زرێپۆشەكانی هێزەكانی ئێمە نەیاندەتوانی رێگە لە تانك‌ و زرێپۆشەكانی هێزی هێرشكەر بگرن.
4- شاری كەركوكیش ئامادە نەبوو بۆ ئەوەی شەڕی تێدا بكرێت.
5- تەقەمەنی بەشی ئەوەندە نەبوو كە 72 سەعات شەڕی پێ بكرێت.
6- گەڕەكە كوردییەكانی كەركوك، لەگەڵ خاك یەكسان دەكرا بە مرۆڤەكانی ناویشییەوە ئەگەر شەڕ بكرایە.
بەرگەگرتن لەبەردەم ئەو لەشكرە گەورەیەدا ئەستەم بوو، لەبەر ناهاوسەنگی هێزەكانی هەردوولا، بەو جۆرەش سەركردایەتی لەبەردەم دوو رێگەچارەدا بوو، بەكوشتدانی هێزەكە‌ و گەڕەكە كوردییەكان، یان بە پێی لۆژیكی راست‌ و دروست خۆپاراستن لە بەریەككەوتن‌ و رووبەڕووبوونەوە، بە تایبەت كە شەڕ، شەڕی جیابوونەوە نییە‌ و ئێمە تا ئێستاش بەشێكین لە عیراق‌و پەیڕەوی لە دەستوور دەكەین.
«سان تیزۆ» بیریار ‌و خاوەن بیردۆزێكی چینییە، 500 ساڵ بەر لە زایین وتوویەتی: لێهاتوویی لەوەدا نییە لە سەد شەڕدا سەركەوتوو بیت بەڵكو لێهاتوویی لەوەدایە بتوانی بە بێ شەڕ چۆك بە دوژمن دابدەیت، ئەم قسەیە 2518 ساڵ لەمەوبەر وتراوە، دوای ئەوەی دەرنجامی شەڕەكان ماڵوێرانی ‌و كارەسات بوو، ئێستاش لە بری ئەوەی هەموو حزبەكان یەكهەڵوێست بن‌ و كار بكەن بۆ گەڕانەوە بۆ دۆخی پێش 16ی ئۆكتۆبەر، دەبینین بەشبەش‌ و هاوپەیمانی جیاجیا‌ و تۆمەتبار كردنی یەكتر پەیڕەو دەكەن. لە ناو هەموو گەلاندا وا باوە كاتێك نیشتمان دەكەوێتە مەترسییەوە سەرجەم حزبەكان كۆدەبنەوە‌و لەمپەڕی راست تا ئەوپەڕی چەپ لە یەك سەنگەردا بەرگری لە ئابڕووی نیشتمان‌و هاونیشتمانیان دەكەن.
ئەوەی نووسیومە شیكارێكی سەربازییە سەبارەت بە هاوسەنگی هێز، بەڵام هەندێك جار شیكاری سەربازی هەموو شتەكان یەكلایی ناكاتەوە، هەندێك جار دەكرێ رێڕەوی شەڕ ‌و رووداوەكان بگۆڕدرێت، ئەویش بە ئامڕازی تری وەك خەباتی جەماوەر‌ و یەكێتی ریزەكانی گەلی كورد‌ و ئامادەكاریی دەروونی ‌و ئابووریی‌ و سیاسی، ئەمانە هەندێك جار رێڕەوی شەڕ ‌و رووداوەكان دەگۆڕن، بەڵام كاتێك دۆخی كەركوك هەڵدەسەنگێنین تەنانەت ئەم هۆكارانەش لە ئارادا نەبوون بۆ هەرێمی كوردستان.
بەرژەوەندییەكانی گەلی كوردستان ‌و وردبینی‌ و بەرچاوڕوونی بۆ داهاتوو گرنگترن لە هەر لێكدانەوە‌و شیكارێكی حزبیانە، بارودۆخی بزوتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان‌ و مێژووەكەی پڕن لە رووداوی هاوشێوە، پێویستە پەندیان لێ وەربگرین ‌و چارەسەر بدۆزینەوە‌و كاری هاوبەش بكەین بۆ درێژەدان بە خەبات بە گوێرەی پێدراوە لۆژیكی‌ و بەردەستەكان، ئەوەش ئێستا بریتییە لە جەخت كردنەوە لەسەر گەڕانەوەی مافەكانی گەلەكەمان بە پێی دەستووری عیراق‌و جێبەجێ كردنی ماددەی 140ی دەستوور‌و كاركردن بۆ باشتر كردنی ژیان‌و گوزەرانی هاووڵاتیان.
ئەوەی بەرەو راستەڕێمان دەبات دەستوورە، دەستوورێك كە ماف‌ و بەرژەوەندییەكانی هەموو خەڵكی كوردستان رەچاو بكات، ئەرك‌و مافی تاك دەستنیشان بكات‌ و دەسەڵاتەكانیش دەستنیشان بكات، یەك سوپامان هەبێت، ئەویش هێزی پێشمەرگەی كوردستان بێت، سەرۆكایەتی ئەركان ‌و سەرۆكی هێزی پێشمەرگەی نیشتمانییمان هەبێت لە ئاشتی‌ و لە شەڕیشدا هێزی پێشمەرگە لە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتیدا بێت كە دەستوور رێگەی پێدابێت‌ و دەسەڵاتەكانیشی هەر بە پێی دەستوور دەستنیشان كرابێت، دەبێ شەڕكردن یان راگرتنی شەڕ بە بڕیاری پەرلەمان بێت. هیوادارم لە روانگەی سەربازییەوە خزمەتێكم بە حەقیقەت كردبێت
بە داخەوەم، هەندێك حزب‌ و گردبوونەوە لەوانەی كە هەوڵی ئەوەیانە رێژەیەكی زیاتر لە كورسی پەرلەمانیان بەربكەوێت، خۆیان لەو راستییە گێل دەكەن كە چارەنووسی گەل‌ و نیشتمان زۆر لە كورسی پەرلەمان گەورەترە، چونكە ئەگەر نیشتمانمان لە دەست دا، ئەوا هیچ كورسییەكی لێ نامێنێت بۆ هیچ كەسێك.

ئەگەر شەڕەكانی 16ی ئۆكتۆبەر بەردەوام بوایە چی دەبوو؟
وەڵامی ئەو كەسانەمان دایەوە كە بڕیاری راگرتنی شەڕیان لە میحوەری خورماتو- كەركوكیان بە خیانەت ناوبرد‌ و پێشمان وتن ئەوانەی گەلەكەیان لە ماڵوێرانی ‌و كارەساتەكانی شەڕ دەپارێزن ئەوانە كەسانی ئازا‌ و بوێرن، كەسانی ژیرن، لێرەشدا حەزم كرد پێشمەرگەتان پێ بناسێنم، چونكە زۆرن ئەوانەی كە پێشمەرگە لە نزیكەوە ناناسن.
پێشمەرگە مرۆڤێكی دڵپاكە، رەنگە لەسەر ئەو دڵپاكییەشی لۆمە بكرێت، بەڵام ئەوە تایبەتمەندی رەسەنایەتی خۆیەتی، تەنیا ئەوانە لۆمەی دەكەن كە گەمژەن، لەبەر ئەوەی رق‌ و كینەی نییە ‌و بە دوای تۆڵەشدا ناگەڕێن.

كاتێك هۆكارەكانی جەنگ نامێنن، هەموو شتەكانی تریش بەدوایدا نامێنن
لە یەكێك لە وانەكانمدا كە لە خولێكی ئەفسەراندا پێشكەشم كرد، سەبارەت بە تایبەتمەندییە دەروونییەكانی كەسێتی پێشمەرگە وتم، پێشمەرگە تایبەتمەندی شێر ‌و پڵنگ‌ و رێویشی تێدایە.

وتیان چۆن؟
وتم رەسەن‌ و سەنگین‌ و سەربەرزە وەك شێر، نەرم‌ و تیژڕە‌و ‌و بە پڕتاوە وەك پڵنگ، لە جەنگیشدا فێڵباز‌ و زۆرزانە وەك رێوی، ئا بەم كەسێتییە دەروونییەشییەوە بە سێ قۆناغدا تێپەڕێوە لە دروستبوونی بیروباوەڕی جەنگاوەرانەیدا:

قۆناغی یەكەم
قۆناغی ساڵەكانی 1965 تا 1970ی سەدەی رابردووە، لەو سەردەمەدا كەسێتی جەنگاوەرانەی پێشمەرگە دروست بوو، ئەوانەی لەو قۆناغەدا پێشمەرگە بوون بەساڵاچوون، بیروباوەڕی جەنگاوەرییان عوسمانییە‌ و زۆربەیان پۆستی بەرپرسیاریی لە ئەستۆ دەگرن لە ریزەكانی پێشمەرگەدا، ئەوانە شێلگیرانە دەجەنگن‌ و دەستبەرداری خاك نابن ‌و لە جێی خۆیان نابزون‌ و هیچ شتێك سەنگەریان پێ لەق ناكات، لای ئەوانە تاكتیك‌ و قوربانیدان بە هێز ‌و تاكەكانی هێزەكەی شورییە، بەوانە دەڵێن پیشمەرگەی شەستەكان.

قۆناغی دووەم
پێشمەرگەی ئەم قۆناغە پێشمەگەری هەشتاكانی سەدەی رابردوون، ئەم پێشمەرگانە لە ژێر كاریگەری قوتابخانەی ماوتسی تۆنگدان لە جەنگی پارتیزانیدا، ئەو ماوتسی تۆنگەی كە جەنگی پارتیزانی لە شەش خاڵدا كورت كردەوە، ئەم جۆرە لە پێشمەرگە نەرمییەكی بێكۆتایان هەیە‌ و هەمیشە هەوڵ دەدەن رێڕەوی شەڕ لە بەرژەوەندی خۆیان بگۆڕن، پشت بە ئاگری تەقە‌ و جوڵە‌ و تاكتیك دەبەستن، هەمیشەش هەر خۆیان خاوەنی دەستپێك‌ و رەگەزی غافڵگیركردنن، زۆربەی جاریش بە جۆرێك هێرش دەبەن، دوژمن پەلكێش دەكەن بۆ ناو گۆڕەپانی مەرگ.

قۆناغی سێیەم
نەوەی سێیەمی پێشمەرگە لەسەر دەستی ئەفسەرانی كورد مەشقیان دیوە، ئەو ئەفسەرانەی لە دوای راپەڕینەوە پەیوەست بوون بە شۆڕشی كوردەوە، ئەفسەران دوای پەیوەستبوونیان دامەزرانەی مەشق ‌و راهێنانیان دامەزران، ئەویش لەسەر ئاستێكی بەرز، وەكو كۆلێژی ئەركان‌ و كۆلێژی سەربازی ‌و قوتابخانەكانی جەنگەواران ‌و فێرگەكانی مەشق‌ و راهێنان، ئەوانەش كە دەرچووی ئەم دامەزراوانەن ئێستا ئەفسەر‌ و فەرماندەیان تێدایە، فێركردنیان ئینگلیزییە، چەكیان روسییە‌ و بیروباوەڕیی جەنگاوەرانەیان عوسمانیانەیە، وەك ئەوەی لە سوپای پێشووی عیراقدا هەبوو، ئەوانە ئەفسەری پلەبەرزن ‌و خاوەنی لێهاتوویی‌ و پیشەیین، بۆ سەركردایەتی كردنی یەكە‌و بەشە سەربازییەكان لە كاتی ئاشتی‌و جەنگدا پشتیان پێ دەبەسترێ.
بە گوێرەی پێدراو‌و واقیعی نوێی جەنگ كە تیایدا تەقەی زۆر‌و جوڵەی خێرا باڵا دەستە‌ و لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا مانگە دەستكردەكان بۆ پیشەسازی سەربازی‌ و بواری شەڕ بەكار دەهێنرێن، كەواتە پێشمەرگەش پێویستی بە نوێبوونەوە هەیە، لە دوای 2003وە كە ئەمریكا‌ و هاوپەیمانەكانی هاتنە ناو عیراقەوە، دەستیان كرد بە مەشق پێكردن بە پێشمەرگە ‌و راهێنانیان لەسەر ئەو چەكانەی هەر خۆیان بۆ پێشمەرگەیان هێنابوو.
ئەمە بەشێك لە نهێنییەكانی كەسێتی پێشمەرگەیە، ئەو پێشمەرگەیەی مرۆڤە‌ و هەمیشەش وەك مرۆڤ دەمێنێتەوە ‌و مرۆڤایەتی لەبیر ناكات، داوای بەخشین‌ و لێبوردن دەكەم لە دركاندنی بەشێك لەو نهێنیانە، بەڵام دركاندنی بە ناچاری بوو.

شانۆی رووداوەكان
بەغدا لە هەموو شتێكدا بەسەر ئێمەدا باڵا دەستە، چەك، كەلوپەل‌و تەقەمەنی، جەنگاوەر، پشتیوانی ئاگرباران، پشتیوانی نێودەوڵەتی ‌و ئیقلیمی ‌و تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش. ئەمانە هەموو كاركردی كاریگەرن لەسەر گۆڕەپانەكە، بەڵام كارەساتەكە لەوەدا بوو، لەگەڵ هەموو ئەو كاركردانەشدا سەركردایەتی ئێمە، هێزی پێشمەرگەی ئامادە نەكردووە تا لەگەڵ هێزەكانی عیراقدا بجەنگێت، هێزەكانی عیراق بە هەموو جۆرەكانییەوە، جگە لەوەش سەنگەرەكانی بەرگری بەو جۆرە لێدرابوون ‌و ئامادە كرابوون كە روویان لە حەویجە بێت، لەبەر ئەوەی زۆرینەی چەكدارانی داعش لە حەویجە بوون، لەم میحوەرەدا بەرگری لە شاری كەركوك بەرامبەر بە هێزەكانی عیراق، پێچەوانەی بنەماكانی جەنگ بوو، چونكە لە چوارچێوەی بنەماكانی جەنگدا دەبێ لەبەردەم‌و لە پێش ئامانجەكەوە بێت، واتە لەبەردەم شاری كەركوكدا بێت، بە مەرجێك مەودای نێوان بەرگری ‌و ئامانجەكە ئەوەندە دوور بێت كە گوللە ‌و تۆپی دوژمن نەگاتە ئەو ئامانجەی بەرگری لێ دەكرێت.

شاری كەركوك
پێكهاتەی كۆمەڵایەتی ناو شاری كەركوك بریتییە لە كورد ‌و عەرەبی سوننە و شیعە لەگەڵ توركمانی شیعە‌ و سوننە، حەشدی شەعبی لە توركمانی شیعەن‌ و وابەستەن بە مەرجەعە ئاینییەكانی عیراقەوە، هەندێكیشیان وابەستەن بە ویلایەتی فەقێ‌ و بەرەی توركمانییەوە، ئەمانە حەشدی ئەفغانی‌ و ئێرانی‌ و لوبنانییان پێ باشترە تا ئامۆزاكانی خۆیان كە توركمانی سوننە، ئەوجا ئێمەی كورد ‌و عەرەب‌ و كلود ‌و ئاشور ‌و سریان لە خەڵكی كەركوك ئەوە هەر هیچ. ئا لەم هەڵوێستەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە هێزی پێشمەرگە‌ و ناوچە كوردییەكانیش كەوتوونە ژێر مەودا‌و كاریگەریی سوپای عیراق ‌و تیمەكانی دژە تیرۆر‌ و هێزی پۆلیسی فیدراڵی ‌و تیمەكانی حەشدی شەعبییەوە، هەروەها لە ژێر كاریگەری تۆپی قورس ‌و موشەكی مەیدانی‌ و لولەی تانك‌ و هاوەنەكاندان.
لە ناوخۆی كەركوكیشەوە تابووری پێنجەم كە خۆی لە بەرەی توركمانیدا دەبینییەوە، دەیانزانی سەعاتی سفر كەیە، خۆیان ئامادە كردبوو، سەنگەریان لێدابوو بۆ شەڕ، چەندان ئەندامی هێزەكانی حەشدی شەعبییان بە قاچاخی هێنابووە ناو كەركوكەوە بۆ ئەوەی خۆیانی پێ بەهێز بكەن، ئەوانە تفەنگی نیشانشكێن‌ و رەشاشی مامناوەند ‌و سوكەڵە‌ و هاوەن ‌و نارنجۆكی دەستی‌ و چەكی دەستی پیادەیان بەكار دەهێنا، ئەمە واقیعەكە بوو، ئاگر ‌و گوللەی دوژمنانە لە هەموو لایەكەوە لەگەڵ كورتهێنان لە هەموو شتێكدا.

چی رووی دەدا، ئەگەر شەڕ بەردەوام بوایە؟
گەڕەكەكان ‌و دامەزراوەكانی ناو شاری كەركوك لە ژێر مەودا‌ و كاریگەریی بۆردومان ‌و تۆپبارانی چەكە قورس ‌و كاریگەرەكاندا بوون، لە ناوخۆشدا لە ژێر كاریگەری حەشدی توركمانی كە بە ناو گەڕەكە كوردییەكاندا بڵاو ببوونەوە، هەندێكیان زمانی كوردی زۆر باش دەزانێت، شارەكەش هیچ سەنگەر ‌و بەربەستێكی تێدا نییە بۆ جوڵەی چەكدار ‌و ئۆتۆمبێلەكانیان، لەبەر ئەوەی شارەكە پێشتر ئامادە نەكراوە بۆ بەرگری كردن‌ و هێزی پێشمەرگەش خۆی ئامادە نەكردووە بۆ شەڕ لەگەڵ هێزی عیراقیدا جا ئەو هێزە لە ژێر هەر ناوێكدا بێت، ئاخر چۆن دەبێ لەگەڵ هێزە چەكدارەكانی عیراقدا بجەنگین كە خۆمان بەشدار بین لە پێكهێنانیدا؟
ئەگەر ئەو شەڕە بكرایە، گەڕەكەكانی كەركوك لەگەڵ زەوی تەخت دەكران، بە هەموو هاوڵاتیان ‌و دانیشتوان ‌و بە سەركردە سیاسی‌ و سەربازییەكانیشەوە شەهید دەبوون، بە هاوڵاتی، بە مەدەنی، بەو فەرماندە‌ و سەركردانەشەوە كە سەركردایەتی یەكە سەربازییەكانیان دەكرد هەموویان شەهید دەبوون، لە مەیدانی شەڕدا تەرم ‌و لاشەی زۆر پێشمەرگەمان بینی كە تانكەكان ئەنجن ئەنجنیان كرد.
لێرەدا پێویستمان بە هەڵوێستە ‌و پرسیار كردنە: كێ بەرپرسە لەم هەموو رق‌ و كینەیە‌ و بۆچی؟ گریانی پێشمەرگە لاوەكان لە كاتی پاشەكشەدا بە هۆی بێئاگابوونیان لە هەڵوێستەكە، ئاخر ئێمە پێشتر باسمان كرد ئەوان پاشەكشە لە بیروباوەڕیاندا نییە، تەنیا بەرەوپێشچوون بەرە و ئامانج دەزانن، ئێستا سەركردە‌ و هاووڵاتی مەدەنی‌ و پێشمەرگە پێكەوە شەهید دەبن، ئەم زۆر خراپە بۆ ورەی جەنگاوەر، ئەگەر لە پلانەكەش لابدات زیانەكان زۆرتر دەبن.
شانۆیەكی پەرش‌و بڵاو، شانۆگەرییەكەش تەنیا یەك فەسڵ نییە، شەڕ بەو جۆرە كۆتایی نایەت، بەڵكو چەندان رۆژ دەخایەنێت‌ و ئەو كاتیش سەركردە سەربازی‌ و سیاسییەكان لە بەغدا بڕیار دەدەن چەند بەرەیەكی دیكەش بكەنەوە بۆ كەمكردنەوەی بەرگری لە كەركوك، سنوورەكە لە هەزار كیلۆمەتر زیاترە لە خانەقینەوە بۆ هەولێر‌و تا شەنگال.

واقیعی هەرێم
بەرەكان لە خانەقینەوە تا شەنگال لەبەردەم هێزەكانی عیراقدا كراوەیە، هەموو رێگاكانیش یارمەتیدەریانە بۆ گواستنەوە‌و هاتوچۆی ئۆتۆمبێل ‌و كەلوپەلەكانیان، بەرگریی توند لە شاری كەركوك، بەغدا ناچار دەكات بڕیار بدات زیاتر لە بەرەیەك بكاتەوە، بۆ نموونە بەرەی خانەقین- كەلار، بەرەی دیبەگە- مەخمور- هەولێر ‌و ئەو هێڵە سنوورییەی لە شەنگالەوە درێژ دەبێتەوە تا زاخۆ، لە نێوان ئەو بەرانەشدا بەرەی هەولێر ئاسانترە لەبەر ئەوەی لەو هێزەی عیراقەوە نزیكە كە لە مەخمور جێگیرە، ئەو كاتیش هێزەكان بەرە و پەرلەمان ‌و ئەنجومەنی وەزیران‌ و پارێزگا ‌و فڕۆكەخانەش دەكشێت، بەڵام هەموو ئەم لاپەڕانەی شەڕ تەنیا پیاسەیەك دەبێت، یان وەك ئەوەی كەركوك شەڕێكی خوێناوی مێژوویی دەبێت‌ و دوای وێرانبوونی شارەكان‌ و شەهیدبوونی خەڵكی بێتاوانیش بەغدا لەبەردەم ئەمریكا‌ و هاوپەیمانان‌ و نەتەوە یەكگرتووەكاندا داوای لێبوردن دەكات كە هێزەكانی هێڵی 36یان بڕیوە‌و چەند فەرماندەیەكیش راپێچی دادگایەكی رووكەشانە دەكرێت.
ئەگەر شەڕی كەركوك بەردەوام بوایە، تەنیا لاشەی شەهیدەكان‌ و داروپەردووی شارە وێرانەكەمان بۆ دەمایەوە‌و ئەو كاتیش بە ناچاری پەنامان دەبردە بەر دەستوور تا حوكم بكات، بەڵام دەكرا هیچكام لەو رووداوانەش روویان نەدایە ئەگەر دەستوور حوكمی بكردایە. كەسانی ئازا‌و بوێر هەر لە سەرەتاوە دەستووریان هەڵبژارد بۆ حوكمكردن ‌و چارەسەری كێشەكانی نێوانمان. ژیان بەردەوامە‌ و ئێمە ‌و ئاواتەكانیشمان هەر بەردەوامین.
هەندێك هەرزەی سیاسی رەخنەیان لێگرتین ‌و بە كەیفی خۆیان ناو و ناتۆرەیان لێناین، بەڵام ئێستا تێگەیشتن كە كەركوك عەفرین نییە. عەفرین شارۆچكەیەكی سەر بە پارێزگای حەڵەبە‌ و توركیا‌ و ئەمریكا‌ و روسیا‌ و ئێران‌ و سوریاش لەسەر ئەوە رێكەوتوون هێزی توركیا بچێتە ناو عەفرینەوە، ئەم رێكەوتنە چۆن كرا‌و بۆ كرا؟ خودا دەیزانێ.
شەڕی كەركوك شەڕی سەربەخۆیی نەبوو، لە هەموو بارێكدا سەركەوتوو بین یان شكستخواردوو هەر دەبێ بگەڕێینەوە بۆ دەستوور تا حوكمی نێوان ئێمە و ئەوان بكات. ئازایەتی سەركردایەتیش لەوەدا بوو كە ژیرانە‌ و لۆژیكیانە بڕیاریان دا درێژە بە شەڕ نەدەن، بەو بڕیارەش كەركوكمان بە هەموو پێكهاتەكانییەوە لە وێرانبوون پاراست، قۆناغی دواتریش وا پێویست دەكات هەموو هێزە كوردستانییەكان كاری هاوبەش بكەن‌ و ئامانجیان ئاشتی‌ و ئارامی خۆشگوزەرانی وڵات بێت.

ئەنجامی هەڵبژاردەنكانی عیراق‌ و كەركوك
لێرەدا دەمانەوێ ئاماژە بۆ ئەوە بكەین، كە ئەنجامی هەڵبژاردنەكەی 12ی ئایاری 2018 هەموو ئەو تۆمەت‌ و قسە هەڵبەستراوانەی بە درۆ خستەوە كە بۆ یەكێتی نیشتمانی كوردستانیان هەڵبەستبوو، چونكە خەڵكی كەركوك سەلماندیان كە متمانەی رەهایان بە یەكێتی نیشتمانی هەیە‌ و ئەوەش وەك سەركەوتنی دووەم وابوو بۆ یەكێتی نیشتمانی لە سیاسی‌ و مێژووییشەوە، ئەوە بوو یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە كۆی 12 كورسی شەش كورسی بەدەست هێنا‌ و بەوەش بووە خاوەنی زۆرینەی كورسییەكان، هەر بۆیە یەكێتی نیشتمانی پێی وابوو بەرپرسیارییەكی گەورە كەوتۆتە سەر شانی، ئەوانەش كە پێشتر‌ و ئێستا تۆمەتی خیانەت دەبەخشنەوە، هیچیان بۆ نەمایەوە جگە لە شكست‌و پوچەڵبوونەوە.

16ی ئۆكتۆبەر ئەگەر پێشمەرگە سەربكەوتایە چی دەبوو؟

شانۆی رووداوەكان لە 24 سەعاتی یەكەمدا
با بۆ ساتێك بیهێنینە پێش چاوی خۆمان هێزەكانی حكومەتی عیراق بە هەموو ناوەكانیانەوە بە پانتایی بەرەكانی شەڕ هەندێك دەستكەوتی بەدەست بهێنایە، بەڵام هێزی پێشمەرگە بە قودرەتی قادر‌و بە پشتیوانی لەشكری پێغەمبەری خودا‌و داود‌و سولەیمان (سڵاویان لێبێ) توانی هێزەكانی عیراق ناچار بكات پاشەكشە بكات بەرەو باشووری زنجیرە چیای حەمرین، ئەنجامی شەڕێكی وا لە 24 سەعاتی یەكەمدا وێرانبوونی ناوچە كوردییەكانی كەركوكە بە تەواوی بە ناوچە و گەڕەكەكانی دەوروبەریشییەوە. هێزەكانی عیراق هەوڵیشیان دا گوڕ‌و تینی شەڕ درێژە پێ بدەن، بەڵام تەقەی چڕ‌وپڕ ناچاری كردن پاشەكشە بكەن بۆ پشت زنجیرە چیای حەمرین.
رەنگە دەستەواژەی درێژەدان بە گوڕوتینی شەڕ بۆ ئەوانەی شارەزایی سەربازییان نییە سەیر بێت، دەستەواژەكە بە واتای ئەوە دێت كە نەهێڵیت شەڕ چەك ‌و چەكدار ‌و تەقەمەنی ‌و پێداویستییەكانی لێ ببڕێ، بۆ ئەوەی شەڕەكە بەردەوام بێت، واتە بەردەوام دەست بە شەڕەوە بگریت، هەندێك جاریش هێز‌ و لەشكری زیاتریشی بۆ رەوانە دەكەیت لە پێناو مسۆگەر كردنی سەركەوتندا.

هێزەكانی عیراق ‌و رێكخستنەوەیان
سوپای عیراق بە هێزەكانییەوە لە كاتی پێویستدا لە جبەخانەكانەوە بەردەوام تەقەمەنییان بۆ دێت، بۆ ئەو مەبەستە دەتوانرێت كاروانێكی بەردەوام لە رێگەی ئاسمانەوە تەرخان بكرێت بۆ پڕكردنەوەی پێداویستییەكانی هێزی شەڕكەر، سەبارەت بە چەكداریش فەتوایەكی ئایەتوڵڵا سیستانی بەسە بۆ ئەوەی یەك ملیۆن چەكدار پەیوەندی بكەن بە سەنتەرەكانی راهێنانی سەربازییەوە، لە ناو ئەوانەشدا تیایاندایە كە پێشتر سەربازی كردووە، ئەوە یەكسەر دەنێردرێت بۆ یەكە سەربازییەكان ‌و دابەش دەكرێن، ئەوانەی تریش دەنێردرێن بۆ سەربازگەكانی مەشق‌ و راهێنان تا راهێنانێكی بە پەلە بكەن و هەندێك وانەیان دەدرێتێ‌ سەبارەت بە مەیدانی جەنگ و دواتر رەوانە دەكرێن بۆ ئەوەی پەیوەست بن بە هێزە شەڕكەرەكانەوە.
بەڵام حەشدی شەعبی، قوڵاییەكەی شیعەی عیراق‌ و ئێران‌ و لوبنان‌ و ئەفغانستانیشە، بەردەوام نوێ دەبنەوە تازەترین چەك‌و موشەكی بالیستی بە مەودای جیاجیایان بۆ دابین دەكرێت، هێزەكانی عیراق بەم شێوەیە هاتوونەتە مەیدانی شەڕەوە‌و هێزی پێشمەرگەش هەموو ئەو چەك‌ و تەقەمەنیانەی هەیانبوو ئەوە بوو كە پێشتر شەڕیان پێكردبوو، هیچیان نەبوو بۆ قەرەبوو كردنەوە‌و نوێكردنەوەی پێداویستییەكانی شەڕ لە بەرەكانی شەڕدا.

هێرشی بەرامبەر
سنووری هەرێمی كوردستان تەنیا میحوەری حەمرین- كەركوك نییە، بەڵكو لە شەنگالەوە درێژ دەبێتەوە بۆ خانەقین ‌و هەموو ئەو سنوورەش بەرەیەكی كراوەیە لەبەردەم هێزەكانی عیراقدا و هەلی دەستپێشخەریش هەر لای خۆیەتی، ئێمەش لەبەردەم بەرپرسیاریداین‌ و نامانەوێ كارێك بكەین كە بەسەر خۆماندا بشكێتەوە‌و چاڵ هەڵبكەنین.
هێزەكانی عیراق لە مەخمورەوە دەتوانن بچن بە هانای میحوەری هەولێر- مەخمور- دبس، ئەو هێزانەش كە لە باشووری زنجیرە چیای حەمرینە دووبارە خۆی رێك دەخاتەوە‌و لە باكووری بەعقوبە خۆی قایم دەكات، لەو شوێنەش لەگەڵ ئەو هێزەدا یەك دەگرێتەوە كە لە بەغدا و باشوورەوە دێت. دوای وەرگرتنی فەرمانی جوڵە، هەموو هێزەكان لەشكركێشی دەكەن ‌و لە سەعاتی سفردا دەجوڵێن‌ و بە ئاراستەی كەركوك شەڕ دەست پێدەكەن. بەڵام هێزەكەی مەخمور، بە دوو میحوەر دەجوڵێن، میحوەری مەخمور- هەولێر‌ و میحوەری مەخمور دبس، لە میخوەری مەخمور- هەولێر هێزەكانی عیراق ناچنە ناو هەولێرەوە، بەڵام بە موشەكی بالیستی مەودا جیاواز بۆردومانی دەكات، میحوەری مەخمور- دبس هێزەكانی عیراق دەچنە ناو دبسەوە‌ و پاشان دەچنە ناو ئاڵتون كۆپری، دواتر شێراوە‌و دوای ئەوەش بێ شەڕ دەچنە كەركوكەوە لە بەری باشوورەوە بێ شەڕ دەچن لەبەر ئەوەی لەو میحوەرە پێشمەرگەی لێ نییە.
لە میحوەری حەمرین- كەركوك هێزەكانی عیراق هێرشەكەیان بە تۆپبارانی پێشوەختە دەستپێكرد، بۆردومانێكی چڕ‌و كاریگەر وەك ئەوەی لەگەڵ داعشدا دەیكرد، هێزی پێشمەرگە هیچ كاردانەوە‌و جوڵەیەكیان نەبوو، پێشمەرگە ئەوەی كە لەوێ مابوو كشانەوە بەرەو ناو كەركوك‌و بەدەم كشانەوەشەوە شەڕیان لەگەڵ مەفرەزەكانی حەشدی شەعبی دەكر.
دوای 24 سەعات لە هێرشی بەرامبەر هەرێم گەڕایەوە بۆ هەشتاكانی سەدەی رابردوو.
لە لاپەڕەی یەكەمی شەڕدا وەك وتمان گریمان سەركەوتین ‌و هێزەكانی عیراقمان بە هەموو ناوەكانیانەوە ناچار كرد پاشەكشە بكەن بۆ پشت زنجیرە چیای حەمرین، بەڵام دوای ئەو سەركەوتنە سەربەخۆییمان بەدەست هێنا؟
ئەمریكا دەیتوانی شەڕەكە رابگرێت بەڵام نەیكرد، دەیانوت ئەوە بابەتێكی ناوخۆییە، ئەمریكاییەكان وتیان پەلە مەكەن كاتەكەی كاتی ئەوە نییە، ئەوان دەیانزانی چی روو دەدات، چونكە هەڵسەنگاندنیان ‌و ستراتیژیان هەیە. ئێستاش سەركردەكانی هەرێم داوا دەكەن كێشەكە لە رێگەی دەستوورەوە چارەسەر بكرێت، ئەمریكاییەكان‌ و دۆستەكانیشمان وتیان دەستوور یەكلاكەرەوەیە‌ و حوكمی دەستوور حاكمی براوە‌و دۆڕایشە.
من سیاسی نیم، بەڵام فەخامەتی سەرۆك مام جەلال خودا لێی خۆش بێت‌ و بە بەهەشتی بەرینی خۆی شاد بكات ئەلف‌و بێی زانستی سیاسی فێر كردین تا هەڵنەخلیسكێین. بە پێی راوبۆچوونی خاكیانەی خۆم، سەركردەكان بیر لەوە ناكەنەوە بە زەبری چەك سەربەخۆیی بەدەست بهێنین، بەڵكو دەیانەوێ بە گفتوگۆ‌و شێوازی دیپلۆماسیانە‌ و پاڕانەوە لە كۆڕو كۆبوونەوە نێودەوڵەتییەكاندا بە دەستی بهێنین، ئەویش دوای ئامادەكاریی تەواو، وەك دەڵێن.

پێویستە ئەم هەنگاوانە تەواو بكەین
1- دانانی دەستوورێكی هاوچەرخ كە تیایدا هاوڵاتی پەراوێز نەخرێت، هەركەس ماف‌ و ئەركی خۆی هەبێت‌ و بڕیار بەدەست گەل بێت‌ و لە رێگەی پەرلەمانەوە سەرۆكیش دەستنیشان بكات.
2- دیاریكردنی سنووری ئیداریی هەرێمی كوردستانی عیراق.
3- بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشی‌ و نەزانی لە رێگەی دروست كردنی نەخۆشخانە ‌و قوتابخانە‌ و كۆلێژ‌و دامەزراندنی كۆمپانیای داوو دەرمان‌و چاپخانە‌و كارگەی پێویستییەكانی خوێندن.
4- بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمی كشتوكاڵی‌ و سامانی ئاژەڵ تا رادەی خۆبژێویی.
5- دامەزراندنی هێزی بەرگری نیشتمانی لە پێشمەرگە‌و پیاوانی ئاسایش لە سەر بنەمای ئەكادیمی‌و دامەزراوەیی.
6- گرنگیدان بە گەنجان بە جۆرێك بخرێنە هەموو بوارەكانی ژیانەوە.
7- بنیاتنانی كۆمەڵگەیەك باوەڕی بە سەروەری یاسا هەبێت ‌و هەروەها باوەڕیان بە دەستاودەست كردنی ئاشتیانەی دەسەڵات هەبێت.
8- رەفتار كردن لەگەڵ ئاو بە شێوەی زانستیانە بێت‌ و لە رێگەی دروست كردنی بەندا‌و بۆ ئاودێری‌ و بەرهەمهێنانی كارەبا.
9- پەرەپێدانی كەرتی نەوت، هەر گەڕان بە دوایدا تا دەرهێنانی‌ و بەكارهێنانی لە بواری پیشەسازیدا.
10- بە هەدەرنەدانی قازانج‌ و دانانی پلانێكی ستراتیژی درێژخایەن بۆ بەكارهێنانی.
كاتێك دڵنیا دەبین، هەموو توانا دیپلۆماتییەكانمان بەكار دەهێنین لە هەموو كۆڕ‌و كۆبوونەوە نێودەوڵەكاندا‌و پێش هەمووشیان لە عیراق، ئەو كات با گفتوگۆ چەندان ساڵ درێژە بخایەنێت تا ئەو كاتەی خۆرمان لێ هەڵدێت.

وەرگێرانی لە عەرەبییەوە:کوردەوان محەمەد سەعید

*لیوای پیادەی خانەنشین، فەرماندەی پێشووی فێرگەی جەنگیی دووی هەولێر (1995- 1996)، لێپرسراوی پێشووی مەشقی هێزی پێشمەرگەی كوردستان لە فەرماندەیی گشتی (1998- 2007)‌و لێپرسراوی پێشووی بەشی مەشقی بەرگری‌و فریاكەوتن (2007- 2011).
سەرچاوە: الانصات المرکزی 15/10/2018

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*