سەرەکی » دۆسێ » كورد لە نۆ كۆماری سۆڤێتیدا

چەند تێبینی و یادداشت

كورد لە نۆ كۆماری سۆڤێتیدا

پەیڤێک

رۆژنامەی کوردسانی نوێ هەر لەسەرەتاوە، بووە بەسەکۆیەکی ئازاد و گەورە بۆ هەموو نووسەران و بیرمەندان و روناکبیرانی کورد، راستە رۆژنامەکە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەریدەکات، بەڵام لەهەمانکاتیشدا وەکو یەکەمین رۆژنامەی کوردی لە باشووری کوردستان لە دوای راپەرین، بەشێکی زۆری نووسەر و شاعیران و روناکبیرانی کوردستان لێی کۆبوونەوە، یەکێکیش لەو قەڵەمە جوانانەی کورد خوالێخۆشبوو پرۆفیسۆر دکتۆر عزەدین مستەفا رەسوڵ بوو.
ساڵی 1992 قۆناغێکی گرنگ و مەزن بوو بۆ کورد، لەم ساڵەدا پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان لەدایک بوو، لە پارچەیەکی دووری تری کوردستانیشەوە بەتایبەتی ئەوەی پێی دەڵێن کوردستانی سوور، لەوێش هەوڵی دروستکردنی حکومەتێکی کوردی درا، لێ بەداخەوە زوو هەوڵەکە لەناوبرا، هەر ساڵی 1990ەوە روسیا گرنگی بە کورد دەدات و کۆنگرەیەکی گەورە بۆ کوردەکانی یەکێتی سۆڤێت رێکدەخات، بە واتایەکی تر لەو ساڵانەدا رابوونێکی سیاسیی و فەرهەنگی گەورەی کورد بوو.
بەداخەوە ئێمە زانیاری زۆر کەممان لە بارەی کوردەکانی یەکێتی سۆڤێتەوە هەبوو، بەڵام دکتۆر عزەدین بەحوکمی ئەوەی خۆی ماوەیەکی زۆر لە سۆڤێت ژیاوەو لە زانکۆکانی ئەوێش دکتۆرای هێناوە، شارەزایی و زانیاری زۆرباشی لەبارەی ئەوانەوە هەبوو.
ئەم کۆمەڵە وتارەی دکتۆر عیزەدین کە لە ژمارەکانی (116-117-118-119)ی مانگی 6 / 1992دا بڵاوبۆتەوەو زانیاری زۆری لەو بارەیەوە تێدایە.
ئێمە وەکو وەفایەک و گرنگی بابەتەکە، پێمانباشبوو دووبارە ئەم زنجیرە وتارانەی بەرێزیان بڵاوبکەینەوە.

کوردسانی نوێ

نووسینی: پرۆفیسۆر عیزەدین مستەفا رەسوڵ

بەشی یەکەم
لە ژمارە (105) ی كوردستانی نوێدا ووتارێكی كاك بورهان ئیبراهیم یەعقووبم دی دەربارەی (كورد و ناكۆكیی نێوان ئازربایجان و ئەرمەن) دەمەوێ بەشداری قسەكانی نووسەربم و كەمێك لەو باسە بدوێم.
یەكەم: ئەو ناوچەیە ئۆتۆنۆمی یەی لە سەرەتای فەرمانڕەوایی سۆڤێتدا بۆ كورد دروستكرا ئەخچەوان و كەرەباخی تێدا نەبوو. بەڵام (لاچین) ی تێدابوو. بەڵكو شارۆچكەی (لاچین) پایتەختی ئەو بوو، تا ئەم دووایەش سێ قەزای (لاچین و كەڵباچار و قوبادلی) لە ئازربایجاندا بە (كوردستان) ناو دەبران.
دووەم: ئەو كۆماری ئۆتۆنۆمی یە ناوی (كوردستانسكی) نەبووە، وەك كاك بورهان نووسیویەتی _ چونكە (كوردستانسكی) بە رووسی مانای (كوردستانی) یە، واتە (موزاف الیە) ی دەوێ. بەڵكو ناوی (كراسنی كوردستان) واتە ( كوردستانی سوور) بووە. هەرچی (ئاخچەوان و كەرەباخ) یا (قەرەباخ) یا (ناگۆڕنی قەرەباخ) واتە (قەرەباخ) ی چیایی یە ئەوە كوردیان تێدایە، بەڵام زۆربەیان كورد نین.
سێ یەم: دەربارەی كەمبوونەوەی ئاماری كورد لە (یەكێتی سۆڤێتدا چەند هۆیەك هەیە_ دیارترینیان: ئەوەیە كە ناوچەی (ئەلیزابێس پۆڵ) كە سەر بە رووسیای قەیسەری بوو _ كە وا بزانم هەر (فارس و ئەردەهان) بوو درا بە توركیا، بەمە ژمارەی كورد لە حكوومەتی تازەدا، واتە_ سۆڤێتی كەمبۆوە پاشان لە (ئازربایجان) دا زیاد لە هەموو لایەك كورد چەوسێنرایەوە و سیمای نەتەوەیی شێوێنرا. كەمبوونەوەی ژمارەی كوردی ئازربایجان لە ئامارەكاندا بەهۆی ڕاگوێزانەوە نەبووە، چونكە ئەگەر ڕاگوێزانی كورد لە ئەزربایجاندا بووبێ زۆر كەم بووە، ئەو (ڕاگوێزان)ە شوێنی تری گرتۆتەوە، بەڵام لە ئازربایجان _ بە تایبەتی لە سەردەمی میر جەعفەر باگیرۆڤدا ئیتر دان بە بوونی كورد دا نەدەنرا، ئەگەر سەردەمی پێشوو زۆر كەس لە ئازەری و كورد لەژێر ستوونی _ نەتەوەدا خۆیان بە موسوڵمان نووسیبێ، واتە: موسوڵمانیان بە ناسنامەی نەتەوەیی زانیبێ كە لە شوێنی تری وەك (داگستان) ش هەبووە، ئەوا لە سەردەمی باگیرۆڤدا ووشەی (ئازربایجان) ی جێی گرتەوە و كوردیش و ئازەریش هەر بە (ئازربایجان) ی دا دەنران، ئەمە هەر ژمارەی كوردی لە ئامارەكاندا كەم نەكردەوە، بەڵكو هەر هێنایە سەر (سفر) و (نەبوو).
كوردی ئازربایجان زۆر كۆنن، تەنانەت لە سەدەی دوانزەهەمدا بنەماڵەی (شەدادی) ی كورد حوكمڕانیی ئازربایجانیان كردووە و شاعیری وەك (نیزامی گەنجەوی) یان پێگەیاندووە.
ئەوەی كە كوردی ئازربایجان موسوڵمانن و كوردی ئەرمەنستان و گورجستان یەزیدین كاری زۆری كردە سەر ئەوەی لە سەرەتای حوكمڕانیی سۆڤێتدا یەك نەگرن و جێی خۆیان پتەو نەكەن، تا هێرشی شۆڤێنیی ئازەری یەكان و سەردەمی ستالین زۆر شتیان لەكیس بدات. ئەگەر ئەو سەردەمە شۆڤێنی یە ئازەریەكان یاری یان بە كاغەزی موسوڵمانێتی كردبێ، ئەوا ئێستا شۆڤێنی یە ئەرمەنی یەكان، بە تایبەتی پاش سەركەوتنی ئیتر پیترۆسیان لە ئابی 1990 دا یاری بە كاغەزی یەزیدێتی دەكەن و دەیانەوێ بەو جۆرە كورد لەیەك دابڕن.
میر جەعفەر باگیرۆڤ كە هاوكاری بیریا و باڵی ستالین بوو بە شۆڤێنیی تورك نادرێتە قەڵەم، بەڵكو زۆر دژی تورانیزم و پانتوركیزم بوون ئازاری ڕۆشنبیرە تورانی یەكانی ئازربایجانی دا، ووشەی (ئازربایجان) و (ئازربایجانی) ی لەجێی تورك چەسپاند. هەر لە زەمانی ئەودا پاشبەندی (اوڤ) ی ڕووسی لە ناسنامەی زۆربەی خەڵكدا جێی (زادە) و (ئۆغڵی) ی گرتەوە.
دەتوانین بڵێین باگیرۆڤ شۆڤێنیی ئازربایجانی بوو، هەر لە كارەساتی (جمهوریەتی كوردستان) دا دەستی دیاری بوو، ئەو (پیشەوەری) ی هاوكار و پاشان قوربانیی دەستی جمهوریەتی كوردستانیان بە بەشێك لە ئازربایجاندا دەزانی و دەیانویست كوردستان لەناو ئازربایجاندا ئۆتۆنۆمی هەبێ. كە بێگومان پێشەوا قازی محمد بەمە ڕازی نەبوو.
هەروەها هەڵوێستی شۆڤێنیی ئەو بەرامبەر بە بەرزانی یەكان لە ناردنە ئۆزبەكستانیاندا دیارە. هەروەك زۆر كەس لە باكو باسی هەڵوێستی ئازایانەی (مستەفا بەرزانیی نەمر) یان دەكرد بەرامبەر بە باگیرۆڤ. لەكاتی موحاكەمەی باگیرۆڤدا ئازاردانی بەرزانی یەكان یەكێك بوو لەو تاوانانەی درایە پاڵی، زۆر لە خوێنەرانیش دەزانن كە باگیروڤ سیاسەتی ئازەری یەكانی بەرامبەر بە كورد نەگۆڕی تەنانەت لە سەردەمی سەركۆماریی كەسێكی وەكو (محەمەد ئەسكەندەرۆڤ) یشدا كە خۆی بە كورد دەزانی و لە كوردی هەر ئەوەی لەبیرمابوو پێی دەووتین ( ئەز كرمانجم، ئەز لاوێ عەبدێمە) هیچی پێ نەگۆڕدرا. دیارە ئەو سیاسەتەی باگیرۆڤیش هەر ئەو سەردەمە دەستی پێنەكردبوو، بەڵكو موسوڵمانێتیی كوردی ئازربایجان، با ئەمان سوننی و ئازەریش شیعە بن، هەر لە زەمانی قەیسەرەوە كورد و ئازەریی لە خانەی موسوڵمانێتیی دا كۆكردبۆوە و هاوكێشی (زۆری و كەمی) كاری كردبوو، كە رژێمی سۆڤێتیش لە زۆر شوێن ناسنامەی نەتەوەیی دا بە هەندێك نەتەوە كە تەنانەت (ئەلف و بێ)شیان نەبوو ( كە ئەمە كوردی ئەرمەنستان و شاری (تبلیس) ی گورجستانیش دەگرێتەوە، كەچی لە ئازربایجان كوردی بەو دەردە برد.
لە ئازربایجان _ هاوكێشی ئازەری و موسوڵمان وای لێكرابوو تەنانەت لە ساڵانی شەستیشدا بە ئاسایی شۆفێری تەكسی لە ئێمە مانانی دەپرسی (سز موسولمانز؟
واتە: تۆ موسوڵمانی) كە وەڵامت دەدایەوە بەڵێ، دەیپرسی (موسوڵمانجە _ یا موسوڵمان دیلی بیلیر) واتە زمانی موسوڵمان دەزانی، مەبەستیش ئازەری بوو . لە سەردەمی قەیسەردا لە قەفقاس ئاین هۆی ڕیزبوونی خەڵكی بوو لە تەنیشت یەكەوە ، وادیارە ئێستاش گەلێك دەستی دەرەوە دەیانەوێ بەو جۆرەی لێ بكەنەوە، بەڵام ئەوەی ساڵی 1990لە ئەرمەنستان و لەناو هەموو كوردی سۆڤێتدا دیم ئەوە دەگەیەنێ كە تاك و تەرای كورد نەبێت، كورد لەسەر ئەو باوەڕە نین كە بە هۆی ئاینەوە واتە بەسەر یەزیدی و موسوڵماندا دابەش بكرێن. بەڵكو هەموو لە هەموو شوێنێكدا لەگەڵ هەژانی گەلانی سۆڤێتدا بە هەستی نەتەوەیی یەوە ڕاستبوونەوە و خۆیان بە كورد دەزانن و داوای دیاریكراویان هەیە.
ئەمەش لە كۆنگرەی هاوینی 1990 دا لە مۆسكۆ باش دیار بوو، كە دێینەوە سەری.

بەشی دووەم
برایەكی بەڕێز لێی پرسیم: چۆن ئەم هەموو زوڵمە لە كورد كرابوو كەچی داپۆشرابوون ئەو برایە چەند جار لەگەڵ وەفدی جیاجیادا ووڵاتی سۆڤێتی دیبوو، كەسانێكی تر وا دەزانن ئێمەی لەو ووڵاتە ژیان هەموو راستی یەكمان دیوە و بیستووە و لە خەڵكمان شاردۆتەوە لە ڕاستیدا هەركەس لەو ووڵاتانە ژیابێ تەنانەت ئەوانەش كە زۆر بە شوێن كورد و مەسەلەی كوردا گەڕاون و پێوەندیی باشیشیان لەگەڵ كوردەكانی ئەو مەڵبەندانەدا هەبووە هەر لە سەر ئەو باوەڕە بوون كە كورد لە چوار كۆماری سۆڤێتیدا دەژیان (ئەرمەنستان، ئازربایجان، گورجستان، توركمانیا) . بەڵام وا ئێستا _ بە چاوی خۆم لە كۆنگرەی ئەمووزی 1990 ی كوردا لە مۆسكۆ هاواری كوردم دەبیست _ ئێمە لە نۆ كۆماردا دەژین.
داوای كۆكردنەوە و یەكگرتنەوە و مافی نەتەوەیی یان دەكرد.
ئایا هەموو ئەو دابەشبوونە دەدرێتە پاڵ چەوسانەوە و ڕاگوێزان و وە باڵیش هەموو دەخرێتە ئەستۆی ستالین و شۆڤێنی یەكانی ئەم لاو ئەولا یا هۆی تری هەیە، بێگومان ئێمە لە هیچ تاوانێكی ڕاگوێزان و ئازاردان نابوورین. بەڵام لە پاڵ ئەو تاوانەشدا ئەم دابەشبوونە قووڵی یەكی مێژوویی هەیە. كوردی هەر نۆ كۆمارەكەش ئەو خەستیی دانیشتوانە نین كە قەوارەیان هەبێ، بەڵكو لەچەند كۆمارێكدا ئەو خەستی یە (كثافە) یان هەیە.
ئەو چەند ساڵەی لەو ووڵاتە دەژیان زۆربەی رۆشنبیرە كوردەكانی ئەرمەنستانمان دەناسی. ئاگامان لە كاری ڕادیۆ و ڕۆژنامەی (ریا تازە) و كتێب و دیوانی یەك لەدوای یەك چاپكراویان بوو. هەندێك كوردی گورجستانمان دەناسی. ئەوانە یا كۆچیان كردبوو بۆ شاری (تفلیس) و هەژاری كاری زەحمەتكێشی ناو شاری پێ دەكردن، یا هەر لەو دێهاتانەی سەر سنووری توركیاوە راگوێزرابوون بیانووش ئەو بوو كە هاتوچۆی ئەم دیوو ئەو دیوی سنووریان لێ ببڕن، بە تایبەتی دێهاتی ئەو دیو (ئارارات) و پاش شكانی شۆڕشی ئارارات _ بە سەركردەیی كۆمەڵەی (خویبوون) و ڕابەریی ئیحسان نووری پاشا.
چەند كوردی توركمانیامان كە دەبوونە پسپۆری كوردی، بەڵام كە كوردی (تبلیس) توانیان ئێستگەیەكی محەلی و پۆلی دەرسی (دانشگای میللی) بە كوردی و تیپی مۆسیقای (دیلان) دروست بكەن، كوردی توركمانیا ئەو دەمە دەنگوباسی وایان نەبوو هەرچی كوردی ئازربایجانە ئەوە كۆنی و قووڵیان لەگەڵ مێژووی ووڵاتەكەدا زانا و نوسەر و شەخسیەتی گەورەی لێ دروست كردبوون. زۆربەیان دانیان بە كوردێتیی خۆیاندا دەنا. كورد لە نووسینیاندا ڕەنگی دەدایەوە، بەڵام ئەوانەی لە كۆمەڵگای ئازربایجاندا ناویان هەبوو كوردی یان نەدەزانی. (سەمەد ڤورگون) ی شاعیری گەورەی ئازربایجان لە زۆر شوێنی شیعرەكانیدا ناوی كورد لە ڕیزی ناوی چەند میللەتی وەك: ڕووس و ئەرمەن و ئازربایجانی و ئۆكرانیدا دەبا. كە (كورد موسا) قارەمانی داستانێكی شیعری ئەوە. ئەوانەیان ئەویان دیبوو (لە كۆتایی پەنجاكاندا مردووە) دەیانگووت: سەمەد دەیووت، كورد مووسا دیمەن و ئادگاری باوكمە.
قارەمانی رۆمانێكی سلێمان رەحیمۆڤ كوردە، نووسەرانی وەك: عەلی وەلبیڤ، قاسمی قاسم زادە شانازی یان بەوەوە دەكرد كە بە ڕەگەز كوردن، بەڵام هەر هەموویان كوردی یان نەدەزانی و لە نفووسدا بە ئازربایجانی نوسرابوون و هەڵوێستی ڕەسمی ئازربایجانی یەكانیش ئەوە بوو بەرامبەریان ساڵی 1960 لە ڕادیۆی عەرەبیی باكۆ كارم دەكرد لە كوردستانەوە پرسیارێك دەربارەی كوردی سۆڤێتی كرابوو. بە پێی پێڕەوی ڕادیۆ پرسیارەكە بۆ شارەزایەك نێرابوو كە دوكتۆر عەلی گەلاوێژی خۆمان بوو.
كاك عەلی بە ئارەزووی دڵی خۆی باسی كوردی ئەرمەنستان و كەڵچەر و بەرهەم و رۆژنامە و كتێبیانی كردبوو. كە هاتبووە سەر باسی كوردی ئازربایجان پیاوی گەورە گەورەیان تێدا هەڵكەوتووە و بە نموونە ناوی هەندێك شاعیر و نووسەری ئازەری نووسی هێنابوو، سەرۆكی بەشی عەرەبی لاوێكی لەخۆبایی بوو ناوی (ناهید محەمەدۆڤ) بوو، لەبەر ئەوە ناوی دەبەم چونكە لەوانەیە ئێستا لە ڕیزی پێشەوەی ناسیۆنالیستەكانی ئازربایجان بێت. ناهید خەتێكی ڕاست و چەپی بە سەر باسی كوردی ئازربایجاندا هێنا، كە كەوتمە موناقەشە ووتی: ( بوردە ئازربایجاندە كورد من یوخ) واتە: (لێرە لە ئازربایجان كوردمان نی یە). من بەمە ڕازی نەبووم، چوومە لای سەرۆكی بەشە بێگانەكانی ڕادیۆ، كە بە تكای ئەو من چووبوومە كۆمەکی بەشی عەرەبیی ڕادیۆ، كابرا كە ناوی (موختار حاجییڤ) بوو لە هەموو شتدا وورد و مێشك كراوە بوو، بەڵام لەمەدا كورد ووتەنی: (ئومێدێكمان بەوەیس بوو، وەیسیش سوننی دەرچوو)
لێم ڕاپەڕی ووتی: باشە تۆ چۆن ئەمانە بە كورد دەزانی. بە ئاسانی ووتم: چونكە خۆیان بە كورد دەزانن. ووتی: بەڵێ، وایە، ئەگەر تۆ دزز ڕۆژە سولەیمان رەحیمۆڤ بناسی، من لە منداڵی یەوە هاورێمە، بە منداڵی هەر (كوردۆ) مان پێ دەوت، قسە لە من و قسە لەو تا خاوەن ماڵ دزی گرتـ دز خاوەن ماڵی گرت، پێی ووتم: ئەمانە بە ڕەسمی ئازەرین، ئەو هەڵوێستەی تۆ كۆمۆنیستانە نی یە، لە وەڵامدا و لەبەردەمی چەند كارمەندی ڕادیۆدا پێم ووت: سەیرە، كەسێك بەزۆر كورد بكات بە ئازەری و كۆمۆنیست و ئەنترناسیۆنالیستە، بەڵام كەسێك بە كوردێك بڵێ كوردە نا كۆمۆنیست و ناسیۆنالیست بێت. كە لە ژوورەكەی هاتمە دەرەوە ئیتر بەلای خۆی و ڕادیۆكەیدا نەچوومەوە.
ئەمە هەڵوێستێكی نزیكبوو لە هەڵوێستی ڕەسمی یەوە، ئەگینا لەناو ڕۆشنبیر و زانا ئازەری یەكاندا هەڵوێستی پێچەوانەم دیووە.
ئەو سەردەمە، كوردی ئازربایجان كتێب و خوێندنی كوردی یان نەمابوو، بەڵام لاوی وەك شامیل عەسكەرۆڤ پەیدا بوو بوو كە شیعری كوردیی دەكرد بە ئازەری و شیعری بە كوردی دەنووسی و دەیناردە ئەرمەنستان بۆ چاپ. حسین عەلی شانۆڤ و زومرود شەفیعۆڤا بە گەورەیی فێری كوردی بوون و نامەی دوكتۆرایان لەسەر ئەدەبی كوردی نووسی. نامەی شاملیش لەسەر جگەرخوێن بوو كە دەچووینە ((كەڵباجاڕ)) هەموو كوردانە دەهاتن بەپیرمانەوە كوردیشیان دەزانی.
باباییڤ كە هەر لە شەستەكانەوە تا ئێستا خەریكی مەسەلەی كوردە، خۆی ئەرمەنستانی بەجێ هێشت و چووە ناو كوردی ئازربایجانەوە. بە كورتی ژمارەی زۆری كوردی ئازربایجانی و گەورەیی ناوچەی (كوردستانی سوور) ە كەیان هاوسنووریان لەگەڵ ناوچە كوردنشینەكانی ئەرمەنستاندا لەباریدا هەیە بیكاتەوە بە مەڵبەندی بزووتنەوەی كوردی ئەو ناوچەیە ناوونیشانەكەمان باسی كوردی نۆ كۆمارە دەبێ بەڕیبز بێینەوە سەر باسی ئەوانیش.

بەشی سێیەم
هاوینی 1990 لە (ئەكادیمی نادر نادرۆڤ) م پرسی من چەند ساڵ لەم ووڵاتە ژیاوم، ئاگاداری كوردی چەند كۆمارم، بەڵام نەمبیستبوو لە (كازاخستان) كورد هەبێ و بەم چەشنە كوردی یە ڕەوانەی تۆ بە كوردی قسە بكات و گەیشتبێتە ئەم پایە زانستی یە بڵندە. وەڵامی ئەوە بوو: ئێمە لە كازاخستان كۆنین، لە زەمانی (شا عەبباس)ەوە دوورخراوینەتەوە یا كۆچمان كردووە، ڕەنگە لە سەرەتادا چەند خێزانێك بوو بین، بەڵام وا ئێستا كۆمەڵێك گوندی كورد هەیە و هەمووش بە كوردی دەدوێن. لە شاری « ئەڵمەئاتا» ی پایتەختیشدا رۆشنبیرمان زۆرە. ئەوەتا شێخ حەسەنی موفتیی كازاخستانیش هەر كوردە و هاتووە بۆ كۆنگرەی كوردان و هەقی كوردی دەوێ.
نادرۆڤ دەیووت: ئێمە كەم بووین، بەڵام كە ئێستا داوای مافی نەتەوەیی خۆی دەكات ئێمەش هەقی خۆمان دەوێت و دەوێرین بە دەنگی بەرز بڵێین كوردین. كازاخستانم بە كۆماری پێنجەم دانا و بە دوای چوار كۆمارەكەی تردا گەڕام كە كوردی تێدایە. كۆمەڵێك لە قرگیزیاوە هاتبوون، ئەوانیش هەر كوردی ئاوارە و كۆچكردوو و ڕەنگە را گوێزراویش بن. بەرە بەرە زیادیان كردووە و زمانیان لەبیر نەچۆتەوە و ئەو گیانە تازەیە و كۆششی ئەو رۆشنبیرە پێشڕەوانەی دەمێكە لەو ووڵاتەدا بە تایبەتی لە ئەرمەنستاندا مەشخەڵی كوردایەتی یان هەڵگرتووە ئەوانیشی هێناوەتە كۆڕی ئەم خەباتە تازەیەوە.
لە كۆماری رووسیای سۆسیالیستی فیدراسیۆندا كە گەورەترین كۆماری سۆڤێت بوو «رووسیای ئێستا» ناوی دانیشتووی كورد نەبوو، تاقە كەسانی ئەوتۆ نەبێ كە لە دام و دەزگاكانی مۆسكۆ و لێنیگراد و شوێنەكانی تردا كاریان دەكرد. بەڵام لە كۆنگرەی 1990 دا دەنگی دانیشتووان و دێهاتی كوردی ئەم كۆمارە هەبوو. لە سیبریاوە خەڵك هاتبوون، ئەمانە پاشماوە و پەرەسەندووی دوورخراوەكانی قارس و ئەردەهانی دەوری قەیسەرن.
ئێستا بە تایبەتی پاش رووداوەكانی (قەرەباغ) كوردێكی زۆر روویان كردۆتە ناوچەی «كراسنەدار» كە مەڵبەندی كشتوكاڵی یە. لەوانە نووسەری ناسراوی كورد (عەلی عەبدورەحمان) م دی كە كۆچی كردبوو بۆ كراسنەدار ‌و لای وابوو هەموو كوردی سۆڤێتی لەوی جێگەیان دەبێتەوە و دەتوانن لەجێی (كوردستانی سوور) ئەوێ بكەن بە مەڵبەندی خۆیان.
بۆ كۆماری ئۆزبەگستان و تاجیكستان ڕەنگە كوردی تاك و تەرای تێدا بێت‌ و هەر ئەوانە بەپیر یەكەم بانگەوازی بەستنی كۆنگرەی كوردەوە هاتبن. ئەم چەشنە كوردانە ڕەنگە بە گردەوەبوویی تر لەشوێنی تریش ببینیت، بۆ نموونە لەساڵانی شەستدا برادەرێك چوو بووە شاری ( ناڵچیك) لەكۆماری ( گەبەردینە بوڵگار) ی ئۆتۆنۆمی چەند ماڵە كوردێكی بۆرەكەیی پێكەوە ژیاوی دیبوو. ئێستا ڕاپەڕینی دەروونی ‌و بیرەوەریی مێژوویی ئەو هەموو كوردە كە خۆیان بە ملیۆن ‌و نیوێك دەزانن هاواری كۆبوونەوە ‌و یەكگرتن ‌و مافێكی دیاری نەتەوەیی ‌و قەوارەیەك دەكات. بەڵام چۆن ‌و لەكوێ؟.
ئەم داوایەی كوردی سۆڤێتی تازە نی یە. بەڵكو ئەو سەردەمەش كە لە چوار كۆماردا باسی بوونی كورد دەكرا‌و تەنیا لە ئەرمەنستان شتێك مافی كارگوزاری ‌و رۆشنبیری یان هەبوو هەوڵی ئەم چەشنە یەكگرتنە دەدرا. محەمەد باباێف كە لەمەو بەر باسی كرا ‌و ئێستاش یەكێكە لە كوردە ناودارە تێكۆشەرەكان، ساڵی 1964 بە ئەرز‌وحاڵێكی چەند ئیمزایی یەوە لە ئەرمەنستانەوە هاتە مۆسكۆ . نووسەری ئەم دێڕانە لەگەڵ هاوڕێ یان عەزیز محەمەد‌ و كەریم ئەحمەددا كۆی كردەوە. پرس‌ و ڕاوێژی بە وان كرد، چووە كۆمیتەی مەركەزیی پارتی كۆمەنیستی سۆڤێتی ( پەنا ماریۆڤ ) ی دی‌و ئەرزوحاڵەكەی دایە وەڵامی ئەوەبوو كە ئێمە ئامادەین بۆ یارمەتیتان، بەڵام چۆن كۆدەكرێنەوە ‌و لەكوێ؟ ئازرباینجانی ئامادەی هیچ نەبوون‌ و ئەرمەنستان وڵاتێكی بچكۆلەیە دەشتی كازاخستان هەیە كە ئاوا دەكرایەوە. بەڵام كوردی هیچ لایەك نەدەبرانە ئەوێ‌ و نە لە دەشت ‌و بیابانەدا دەژیان. ئێستاش كە توانای تازە لەبەر دەمدایە ئەو كۆبونەوەیە هەر ئاسان نی یە. بەڵام چۆن ‌و لە كوێ؟ ئەوە یەكێك بوو لەو باسانەی لە ناو ئامادە بووانی كۆنگرەی مۆسكۆ دا دەكرا. با بەتەواوی لەناو هۆڵەكەشدا بە كۆنكرێتی باسی نەكرا بێت.
بەداخەوە داگیركردنی كوێت لە لایەن سەدامەوە دەنگ ‌و باسی ئەو كۆنگرەیەی كپ كرد‌و لای خۆشمان لە سەری نەنوسرا، ئەگینا چ لەمێژووی كوردی سۆڤێتیدا‌ و چ لە مێژووی كورد دا رووداوێكی گەورە بوو.
رووس دەڵێن: درەنگ باشترە لە هەرگیز نا كەواتە درەنگیش بێت ئەو كۆنگرەیە شایانی لاوەستانێكە لە بەشی چوارەمدا.

بەشی چوارەم
دەبێ ئێستا باسی كۆنگرەی كورد بكەین لە مۆسكۆ، كۆنگرەكە دەنگدانەوەی یەكەم كۆنگرەی مافی كورد یا رۆشنبیری كورد بوو كە لە پاریس گیرا بوو، بە داخەوە كە هەموو ئەم ڕیزە ووتارە دەنووسم بەڵگە و نووسینم لەبەردەستدا نی یە لەبەر ئەوە ڕەنگە كەلێن لە باسەكاندا هەبێ.
بەڵام هەر نووسینەكە باشترە لە چاوەڕێ یەكی بێ سوود.
كۆنگرەكە بەناوی (( كوردی سۆڤێت: مێژوو و هاوچەرخی یەوە بوو» لە رۆژانی 23ی تەمووزی 1990 تا 27 ی ئەو مانگە لە مۆسكۆ بە بانگ كردن و رێكخستنی كۆمیتەی ناوەندیی پارتی كۆمۆنیستی یەكێتیی سۆڤێت بوو. زۆربەی زانایان و ڕۆشنبیرە ناسراوەكانی كوردی سۆڤێتی ئامادەبوون. سەرۆكی لیژنەی ئامادەكردن ئەكادیمی نادر نادرۆڤ بوو، كۆمەڵێك لە زانا كوردناسە سۆڤێتی یەكانیش ئامادەبوون، چەند لێكۆڵینەوە ئامادە كرابوو. لە دەرەوە { وانە دەرەوەی یەكێتی سۆڤێت} كۆمەڵێك خەڵكی ناسراو و نوێنەرانی حزبەكانی كوردستان بانگ كرابوون. دیارترینیان، یا ڕاستتر ئەوەیە بڵێم ئەوانەی لەبیرم ماون ئەم زاتانە بوون.
1. كاك مەسعود بارزانی بانگ كرابوو، بەڵام وەك ووترا هەندێ كۆسپ هاتە ڕێگە و نەیتوانی بێت. بەڵام كاك دوكتۆر محەمەد ساڵح جومعە نوێنەری پارتی دیموكراتی كوردستان بوو.
2. مام جەلال تاڵەبانی. ئەو وەك زانرا بانگێشتنەكەی پێنەگەیشتبوو، بەڵام كاك دوكتۆر كەمال فوئاد وەك نوێنەری یەكێتیی نیشتمانی كوردستان و بە سیفەتی ئەوەش كە زانایەكی كوردە بەشدار بوو.
3. كاك عەزیز محەمەد سكرتێری گشتیی حیزبی شیوعی عیراق.
4. كاك سامی مەحموود عەبدورەحمان سەرۆكی گەلی دیموكراتی كوردستان.
5. كاك دكتۆر مەحموود عەلی عوسمان لە ڕابەران و نوێنەرانی حیزبی سۆشیالیستی كوردستان.
6. دكتۆر سادقی شەرەفكەندی سكرتێری گشتیی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران.
7. نوێنەرانی حیزبەكانی كوردستانی توركیا هاتبوون، هەندێك لاوی (پ.ك.ك) ش لەوێبوون و كاك عیسمەت شەریف وانلیش بەناوی ئەوانەوە ئەدووا. لە ئەستەمووڵیشەوە سكرتێری پێشووی پارتی سۆشیالیستی توركیا كاك محەمەد عەلی ئەسڵان (كە كوردە) هاتبوو.
8. كاك دوكتۆر كەنداڵ فەزان سەرۆكی ئینستودی كورد لە پاریس.
9. كۆمەڵێك لە تێكۆشەران و ڕابەرانی كوردی سووریە كە دیارتریان كاك سەلاح بەدەردین بوو.
10. كۆمەڵێك قوتابی و هاووڵاتیانی دوور ووڵات لە زۆر شوێنی یەكێتیی سۆڤێت و ئەمریكا و ئەوروپا و تەنانەت لە ئوستورالیاشەوە هاتبوون، كە خەڵكی هەموو بەشەكانی كوردستان بوون.
یەكەم جار بوو ئەو هەموو كوردە لە هەر پێنج پارچەكەی كوردستانەوەن بەو زۆری یە لە شوێنێكدا كۆببنەوە و بەرێكی و تەبایی بڕیار بدەن. كۆنگرە لەوە دەرچوو كە باسی ((مێژوو و هاوچەرخێتی)) بكات. چووە سەر باسی هەموو كوردی سۆڤێت، بەڵكو هەموو كوردستان. لە باسی زانستەوە بوو بەباسی سیاسەت.
رۆژنامەی ( (ئیزڤێستیا) كە ڕۆژنامەی حكومەتی سۆڤێتی بوو پەنجەی بۆ ئەو ڕاستی یە درێژ كردبوو پرسیاریشی كردبوو، ئایا كوردیش بەر ئەو بڕیارە دەكەوێت كە بۆ گەلانی پەڕاگەندەكراو و ڕاگوێزراوی ناو خاكی بەرینی سۆڤێت دراوە كە كۆبكرێتەوە و بچنەوە شوێنی خۆیان، یا هەر كورد بە تەنیا بەر ئەو بڕیارە ناكەوێت؟ دوواشت كە ڕۆژنامەكە ئەو پێشنیارەی پەسەند كردبوو كە پرۆفیسۆر كەنداڵ فەزان پێشكەشی كرد بوو، ئەویش ئەوەبوو كە یەكسەر دەستگایەك بەناوی دەستگای ئۆتۆنۆمی ڕۆشنبیریی كوردەوە لە مۆسكۆ دابنرێت كە هەموو لایەنێكی خوێندن و ڕۆشنبیریی كورد. لە هەموو كۆمارەكاندا بگرێتە ئەستۆ، بە كورد فێركردنەوەشەوە، چونكە زۆریش هەن كوردی یان لە بیرچۆتەوە، بە مەرجێك ئەمە جێگری بڕیارە سیاسی یەكە و دروستكردنەوەی قەوارە و ((كوردستانی سوور)) نەبێت پاش كۆنگرە _ زۆر لە ئەندامان بانگ كران بۆ دیتنی باری كورد لەم كۆمار یا ئەو كۆمار. نووسەری ئەم ووتارە ( كە لە دواییدا یادداشتی جۆری بەشداریی لە كۆنگرەدا باس دەكات). لە لایەن سەرنووسەری (ریا تازە)وە بانگ كرا بۆ یەرێڤان.
بە هەموو حاڵێك كۆنگرەكە یەكەم هەنگاو بوو، هەر بۆ كوردی سۆڤێتی نا، بەڵكو لە مێژووی كوردیشدا. چاوەڕێی ئەوە بووین لەجیهاندا دەنگ بداتەوە و پشتگیری بكرێت. بەڵام كە لە 3 ی ئابی 1990 دا سەدام حسین هێرشی بردە سەر كوێت و داگیری كرد، ئیتر دەستگاكانی ڕاگەیاندنی جیهان بەوەوە خەریكبوون و ئەم مەسەلەیە كەوتە ژێر قورسایی باری ئەو داگیركردنە، كە باس لەو زیانانە دەكرێت كە هێرشی سەر كوێت لە عەرەب و فەلەستینیەكانی داوە، ئەوا ئەم كپ كردنی دەنگی كوردی سۆڤیەتەش دەبێتە سەرباری تاوانی ئەو هێرشە.
دیسان چاوەڕێ بووین كە لەو ووڵاتە خویشی كار و ڕا و پێشنیارەكانی كۆنگرە بەر بدەن. بەڵام دیسانەوە ئەویش قورسایی باری لەوە دووای كۆمارەكانی سۆڤێت و ناكۆكیی نێوان ئازربایجان و ئەرمەنیستانی كەوتە سەر هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی سۆڤێتیش كارەكەی بە تەواوی تێك دا.
كەواتە لەم پلەیەدا دەبێ ئەو كوردە پەرش و بڵاوانەی ئەوێ نەخشەی هەوڵ و خەباتییان بگۆڕن و ئێمەش لە كوردستان نەخشەمان هەبێت بۆ یارمەتی دانیان كە بۆ ئەم مەبەسەش كۆمەڵێك تێبینی و پێشنیارمان دەبێت.

تێبینی:
– فۆتۆکان لەم دوو کتێبە وەرگیراوە:
-ئەلبوومی د.عیزەدین مستەفا رەسوڵ، ئامادەکردنی: جەمال لۆلۆ
-سوزان مایسیلاس ، کوردستان لەسێبەری مێژوو.

The Universety of Chikago Rress.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*