سەرەکی » ئاراستە » کۆمه‌ڵناسی پۆشینی جل‌و بەرگی کوردی شاری سلێمانی

کۆمه‌ڵناسی پۆشینی جل‌و بەرگی کوردی شاری سلێمانی

شاهۆ عوسمان سەید قادر

بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر ئەم بابەتە پێویستە بگەڕێنەوە سەر ئەوەی مستر ریچ دەلێت:»..میر جلوبەرگێكی یەكجار نایابی لەبەركردبوو،لەگەڵ زەوقی كوردانەدا دەگونجا،كەواكەی لە قوماشێكی یەكجار نایابی هیندی بوو،گوڵی زێڕچنی تێدا نەخشێنرابوو، شەدەكەی سەری بەشێوەیەكی لار‌وسەیر بەستبوو لە شاڵی كشمیری بوو، ریشووەكانی بەسیمی زەرد هەڵپەسرابوون، بەڵام عەباكەی بەری قوماشێكی سووری ڤینسی بوو، قۆپچەكانی لە زێڕ دروستكرابوو».
هەروەها مستر ریچ دەلێت» جلوبەرگی پیاوانەشیان لەروی كوتاڵ‌وشێوەی دروستكردنیەوە زۆر لەشێوەی جلوبەرگی توركیەوە دەچێ، جگە لە میریش بەشێكی كەمیان جۆغە یان سەڵتە(بنش)‌و جبەی لەشاڵی ئەنقەرەیی دروستكراو لەبەردەكەن (بنش سەڵتەی سەرەوەیەو جبەش كەوای ژێرەوەیە ئەمجۆرە جلوبەرگە ئیستا بەكەواوسەڵتەناودەبرێت‌و تەنها لە ناوچەی كفری‌و مامۆستایانی ئاینی لە ئێستادا لەبەریدەكەن)،جلی ئاسایی سەروەیان وەك عەنتەری( كەبەرامبەر جزداشەی عەرەبی‌و لەكوردیا كراسی ئاودامانی پێدەلێن).واتە كراسی ژێرەوە دەدوورێ‌‌و لەبەرگەردندا دووگمەی لێدەدرێ‌، بەڵام هەروا دەیهێڵنەوە‌و داینەخەن، ئەمە لە قوماشی ئاوریشمی گوڵدار یان خەت خەت دروستدەكرێت، لە زستاندا لەبری ئەمە سەڵتەی لباد لەبەردەكەن‌و پشتێنیشی لەسەردەبەستن، ئاوەزوونەكەی لە زێڕ یان لە زیوو دروستدەكرێت بەبەردی لاجیوەرد( بەردیكی شینەی درەستكراوە لە تێكەڵەیەكی كیمیاوی ئەلمنیوم‌ومەگنیسۆم‌وفسفۆر‌وئاسن) دەیرازێننەوە، لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە ئەو عەبا ئاساییە لەبەردەكەن كەشێوەكەی لەبەرچاوە.
ئەوەی كورد جیادەكاتەوە مێزەرەكەیەتی‌و ئەم مێزەرە بریتیە لەپارچە قوماشێكی ئاوریشمی سفتی رەنگاورەنگی سور‌و زەرد‌و شین،كە سیمی زێڕ‌وزیویان تێكەڵە‌وئەم مێزەرە بەجۆرێ‌ دەبەستن پێشی هەنییەیان بەدەرەوەبێ‌ كە زۆرجوان‌وجوامێرانەیە،هەر لەقوماشی مێزەرەكەی خۆی گوڵنكەوریشووی رەنگینی چنراو بەسەر شان‌وملیاندا شۆڕدەبێتەوە،كەئەمەیان دیمەنێكی نائاسایی دەهێنێتە پێش چاو، باس ناكرێ‌. بەتایبەتی ئەو كاتەی بەسەر وڵاخەوەن‌و لۆقەی پێدەكەن، جاروبار شاڵی كشمیری لەبەردەكەن‌و دەیدەن بەسەرشانیاندا‌و بەسەر پشت‌و ئەملاو‌ولای شانیان شۆڕدەبێـەوە. تێكڕا هەموویان پێلاوی قەیتانداری رەنگ رەش‌و زەرد لەپێدەكەن‌و گوڵوانكەی پێوەیە، هەندێكیشیان كڵاش لە پێ‌ دەكەن.
بەڵام لادێی‌وخەڵكی هەژار كراسی ئاودامان لەبەردەكەن لەسەرئەمەشەوە كەوایەك لەبەردەكەن، لە شاڵی ئەستور دروستدەكرێت‌و یەخەكەی كراوەیە‌و لەكەمەردا قایشێكی ئاوەزونی مسی لەسەر دەبەستن، ئەم كەوایە لەخوار پشتێنەكەوە بەیەكەوە نادورن هەروا بەهەڵدڕاوەیی لەشێوەی چمك‌و لۆی پاڵتۆدا دوو چمكی دواوە‌و ئەو دوانەكەی تری لە پێشەوە دەهێڵنەوە. رەنگی ئاسای ئەم كەوایانە سپی یان بۆرە، بەڵام بەرۆك‌و سەر قۆڵەكانی بەدەزووی رەنگاورەنگ پەراوێزی بۆ دەچنرێ، مێزەرەكانیشیان لە قوماشی لۆكەی ئەستور‌و رەنگی سورێكی تۆخ چواردەوری بەرەنگی شین دەچنرێ، پیاوە ئاساییاكانیش عابا بەسەرشاندا دەدەن.ئەوەشی نەتوانێ‌ عەبا بكڕێ‌ یان خۆی پێگەرم كاتەوە لەجیاتی ئەوە دروستكراویكی كەوڵە بزنێك یان عەبایەكی چنراو لە خوری ئەستور‌و رەنگ تۆخ لەبەردەكەن.
كەپەنگ لەلبادی سپی‌وئاسایی یان لە كەوڵێكی كەرتی بزن دروست دەكرێت كەئەمە هونەری تیادا نیەو لە جلوبەرگە ئاساییەكانەو لەسەرەوە لەبەر دەكرێت.(ئەمە وادیارە كوڵەباڵ یان فەرەنجی‌و پەستەك بووە كە تاكو هەشتاكان بەشێوەیەكی زۆر پێشمەرگە لەبەری دەكرد لەشاخ).لەناوشاریشدا دەفرۆشرا.
سەرەڕای لەبەركردنی ئەو شێوە جلوبەرگە دەبینین پیاوان پابەندبوون بەكۆمەلێك شتی تر وەكو پیداویستی رۆژانە وەك ئەوەی پیاوان بەشێوەیەكی گشتی خەنجەر هەڵدەگرن‌و جگەلەمەش چەكی خۆیان مێ‌ كوت هەڵدەگرن‌وكەدارێكی درێژە‌و سەرێكی ئاسنی پێوەیە،كەوابوو خەنجەرو گورز‌و شمشێر‌و مەتالێكی بچوك كە دەیخەنە سەرشانیان، كە ئەمەنە چەكی كوردێكی پیادەرۆیە، بەڵام كەسی سوارە جگە لەمانە نێزەشی پێیە‌ودەمانجەش بەشانیدا هەڵدەواسێ‌ هەركەسێكیش بتوانێت بەرگێكی زرێ‌‌وكڵاوی ئاسنیش هەڵدەگرێت،كەسی پیادە وەك شتێكی ئاسایی تفەنگی درێژ‌وقورس هەڵدەگرێت شتیكیان بۆ كردوە وەك قاچ لەكاتی تەقاندندا لەسەر دائەنرێ‌.
پاش تێپەربوونی چەند ساڵێك پیاوانی شار زیاتر جلوبەرگی كەواوسەڵتە، شەرواڵ‌و مرادخانی، ستارخانی، رانك‌وچۆخەیان لەبەركردوە‌و بەستنی پشتوێن لەسەر كەمەر،بەستەنەوەی كڵاو‌وجامانە‌ومشكی پیكەوە بەتێكەڵی بۆ سەر، زۆربەی كات پیاو پیویست بووە كەسەری داپۆشراوبووایە‌ومشكی‌وجامانەوسەبەرستی بپێجایەتەوە.
هەندێك جار بەكارهێنانی جزداشە لە هاویندا‌و پاشان خەڵكانێك ناوبراون بە ئەفەندی‌وچاكەت‌وپانتۆڵ یان لەبەركردوە‌و بۆینباخیان بەستوە‌و ستارە یان كڵاوێك یان لەسەركردوە زۆرجار ئەم جل‌وبەرگانە بۆ كاربەدەستان‌و موچەخۆران‌و ئەوانەی خۆیان بەرۆشنبیروخوێندەوار زانیوە‌و بەتایبەتی ئەوكەسانەی لە ئەستەمبوڵەوە گەڕاونەتەوە پاش جەنگی جیهانی یەكەم، ئەم شێوازەیان هێناوەتە ئاراوە.
كەئەمانە بە خەڵكی منەوەر ناسراون. پاشان لەبەركردنی چاكەتوپانتۆڵ لەناوخەڵكدا بە ئەفەندی سێ‌ پەنجایی‌وشەش پەنجای یان ئەفەندی فەردە ناوبراوون.
زۆرجار لەلایەن خەڵكیەوە چۆخەو شەرواڵ بەڕەنگی جیاواز لەبەركراوە‌وكڵاوێكی كوردی لەسەركراوە كە بەشێوەیەكی زۆرئاسایی بووە لەناو بازاڕدا. لەگەڵ ئەوەی پینە‌وپینەی رەنگاورەنگ بەجلوبەرگی خەڵكەوە هەبووە كاریكی زۆر ئاسیی بووە بەناوبازاڕو تەنانەت بۆ میوانی‌وگەرانیش پێوەی چووەولای شورەیی‌ونەنگنەبووە.
بەڵام لەم سەردەمەدا هەندێك لە ئافرەتان پانتۆڵی هەڵوەشاوی سەر ئەژنۆو ران‌و…وەك مۆدیرن لەبەریدەكەن.
هەروەها لەبارەی جلوبەرگی ژنانەوە مستر ریچ دەلێت» جلوبەرگی ئافرەتان بریتیە لە ئاوەڵكراسێكی گەورەی توركیانە‌وكراسێكی گەورەی پان‌وپۆڕ، لەناوەڕەستدا پشتوێنێكی دوو گۆی گەورە لەسەركەمەرە، هەیاسەی زیو یان زێڕی لەسەر دەبەسترێت. لەسەر ئەوەشەوە كەوایەك لەبەردەكرێ، لەسەر شێوەی كەوای پیاوانەیەو لەبەر گەردندا بەدووگمە دائەخرێ. بەڵام دوگمەكەی داناخەن‌وتاكو دامێنی دەكرێتەوە‌وكراس‌وكەمەرەو لولوی ئاڵتون‌وزنجیری لێدەردەكەوێت. ئەم كەوایە لە ئاوریشمی میل میل یان گوڵدار،رەنگاورەنگ، لە كوتاڵی جۆری «كوجەرات «بە پێی دەوڵەمەندی خاوەنەكەی دەدورێ، لەسەرو ئەمەشەوە سەڵتە یە وەكو كەوا ئەدورێت‌و بەڵام دوو قۆڵی تەسكی هەیە‌و درێژیان ناگاتە لای ئانیشك، لەزستانا لەجیاتی ئەمە كڵۆنجە لەبەردەكەن.كەئەویش جۆریكە لەسوخمە. بەڵام ناودارەو لۆكەی تیادایە. لەزستانا چارۆكە دەگرنەوە، ئەویش لە ئاوریشمی جۆراوجۆر‌و بەچوار رەنگ ئەدورێت.
ئەم چارۆكانە جۆرێكن لە دەسماڵ‌وكراسی گەرمكەرەوەی بێ‌ قۆڵ‌و لەبەرگەردندا گرێ‌ دەدرێت‌و لەدواشەوە تاكو دەگاتە خوار هەردوو رەفیسكەوە بەسەرپشتدا شۆڕدەبێتەوە.چارۆكە بەتەنیا بەكراس دانانرێت. لەرۆژانی جەژن‌و ئاهەنگدا لەجیاتی ئەمە سەڵتە لەبەردەكرێت. چارۆكە تایبەتە بەژنی كورد بەڵام سەڵتە لەژنی تورك‌و ئیرانەوە وەرگیراوە.
ئافرەتی كورد رۆب لەبەرناكەن لەجیاتی ئەمە كەوا لەبەردەكەن، سەروپێچی ئافرەت لەچەند جۆریك قوماشی جیاوازی وەك ئاوریشم‌وشاڵی رەنگاورەنگە… بەشێوەیەكی هونەری لای ناوچەوانەوە رێكیدەخەن‌وبەجۆرێك بە دەرزی سنجاق راگیری دەكەن،كە وەك تاج وایە‌و بەسەر سەریەوە بەرزدەبێتەوە ئەوەندەی دوو پێ‌، بەڵام ئەم لاولاكانی بەدیوی پشتەوە بۆ بەرپێ‌ بەردەدەنەوە، ئافرەتی دەوڵەمەند پێشەكەی بەلاگیرە‌و سەر پەرچەمی پان دەرازێنێتەوە،كە دروستكراوی وردە گەڵای زێڕ‌و دڵی پیادا شۆڕدەكەنەوە‌و لەملاو لەولای فێستەكە رستێك شیلانی ئاڵی پیادا بەردەبێتەوە، ئەم رستە شیلانەش بەلاگیرەكەوە بەندە، لەژێر ئەم سەروپێچەشەوە سەرپۆشێكی گەورە كە پێی دەڵێن دەسماڵ‌و بەشان‌وملیاندا ئەدەن‌و لەسەر سنگدا گرێی دەدەرێ‌‌و بەشی دواوەی بەسەر پشتدا شۆڕدەبێتەوە.
قژیان لەپشتەوە دەرناخەن بەڵام ئەگریجەیان بەملاولای لاجانگیاندا بەرئەدەنەوە، ئافرەتە هەژارەكانیش لە جل‌وبەرگدا لاسای خانمە خانەدانەكان دەكەنەوە.
بەڵام ئافرەتە گوندنشینەكان هەر تەنیا كراس‌و ئاوەڵكراس لەبەردەكەن، لەكەمەردا پشتێن دەبەستن‌وچارۆكەیان هەیە‌وكلاوفێستێكی بچوكیان هەیە.
سەروپێچی ژنەكانیان زۆر قورسە تارادەیەكیش ئازارێكی زۆری پیوەیە بۆ سەروملیان‌و زۆرجاریش قژی تەوقەسەریان دەڕوتێتەوە، لەوشتانەشی كە بڕواناكرێت بەو سەروپێچەوە دەخەون،زێڕ‌وخشلیان كەمە‌و بەلای زۆریشەوە زێڕ‌و مەرجان. بەلام ئافرەتی چینی رەشۆكی دراوی زیو‌و پارچەی مەعدەنی بچوك‌و موروو بەسەروپێچەكانیانەوە دا دەدوورن.
وەك بۆمان دەردەكەوێت ژنەكانی شار روپۆشیان نەبو‌وە‌و روخساری خۆیان نەشاردۆتەوە، جلوبەرگی ژنانە پێكهاتوە لەكڵاو‌و لاگیرە‌و ژێرچەنە‌و لەچك‌ودەسماڵ تاكو سەر شان‌و كۆڵوانە دراوە بە ناوشاندا،كەوای ناولۆكە بۆ زستان‌و كەوای بێ‌ بەر بۆ كاتی تر، سەڵتە‌و هێلەك كە تاكوسەركەمەری گرتۆتەوە،كراس‌و ژێركراس‌و دەرپێی ژنانە. هەندێك جاریش بەكارهێنانی عابای رەش. زۆرجار خشڵی زیو‌و ئاڵتونیان بەكارهێناوە بۆ خۆڕازاندنەوە‌و نیشاندانی دەوڵەمەندی خۆی‌وخێزانەكەی بووە.
ژنانی سلێمانی هەرگیز ناشڵەژێن كاتێ لەبەردەم پیاویكی نەناس‌وبێگانەدا دەوەستن‌وقسەدەكەن، بێ‌ نازونوزكردن كاروباری ماڵ هەڵئەسوڕێنن، ناوەندی كۆمەڵایەتی ژنان لای كورد زۆر بەرزترە بە بەراورد لەگەڵ رەگەزەكانی تری كۆمەڵگەی ئیسلامی،كچی كورد بەگشتی بەرگی جوان دەپۆشێت ئەگەر خیزانەكەی كەم دەرامەت نەبێت. ئەگەر كاری ناوماڵەكەی زۆرگران بوو داوای یارمەتی لەهاو ماڵەكەی دەكات.
لەناو كوردا‌و بەتایبەتی لە ناوخێزانە گەورەو دەوڵەمەندەكاندا پیاو تەنها یەك ژن دەهێنێ‌، بەدەگمەن ژنی دووەم دەهێنێ‌،لە ماڵە گەورەكاندا كەیبانووی ماڵ هەیەوكارەكەروخزمەتكار لە خزمەتیدایە.
پیاوی كورد هەموكارێكی ناوماڵ بۆ ژنەكەی بەجێدەهێلێت، پیاو هەمو ماڵەكەی دەخاتە بەردەستی ژنەكەی،لە دەرئەنجامدا بۆمان دەردەكەوێت كەژنی كورد ژیرو بەتوانایەو هاوبەشی گیانی سەربەخۆیی لەرەگەزی خۆیدا رادەیەكی زۆر بەرزترە لە ژنانی عەرەب‌وتورك.
هەروەها دەبینین پەچەوعەبا لەنێوژنانی شاردا پەیدابوو، لەسەردەمی سوڵتان رەشاد، یەكەم كەسیش ئەم نەرێتەی بەسەر ژناندا سەپاند «تۆفیق بەگی تابورئاغاسی»بووكە لەناو خەڵكدا ناسراوبووە بە تۆفیق بەگ دارەكە بێنە. ئەو ئافرەتەی پەچەوعابای نەپۆشیایە‌و لە بازاڕ‌و شوێنی گشتی بەرچاوی كەوتایە سزای ئەدا، لەساڵی1909 بەدواوە ئەم نەرێتە بەرەوكەمبونەوە‌و نەمان ڕۆشت.
ئەوەی جیگەی ئاماژەیە حەپسەخانی نەقیب رۆلێكی بەرچاو‌و رەچەشكێنی سەردەمی خۆی‌وئاسانكاری بۆ ژنانی سەردەمی خۆیی‌ودواتریش كرد لەلابردنی پەچەوئاسانكاری لەپۆشینی جلوبەرگی كوردی بەشێوەیەكی سادەتروگونجاو لەسەربنەمای هێشتنەوەی بەكوردانە. رۆلی كاریگەری هەبووە لە وەرگرتنی ئازادی‌و بەشداری ژنان لەئیش‌وكاری رۆژانە‌و پرۆژەی رۆشنبیری‌وپیشەیی.

بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر ئەم بابەتە پێویستە بگەڕێنەوە سەر ئەوەی مستر ریچ دەلێت:»..میر جلوبەرگێكی یەكجار نایابی لەبەركردبوو،لەگەڵ زەوقی كوردانەدا دەگونجا،كەواكەی لە قوماشێكی یەكجار نایابی هیندی بوو،گوڵی زێڕچنی تێدا نەخشێنرابوو، شەدەكەی سەری بەشێوەیەكی لار‌وسەیر بەستبوو لە شاڵی كشمیری بوو، ریشووەكانی بەسیمی زەرد هەڵپەسرابوون، بەڵام عەباكەی بەری قوماشێكی سووری ڤینسی بوو، قۆپچەكانی لە زێڕ دروستكرابوو».
هەروەها مستر ریچ دەلێت» جلوبەرگی پیاوانەشیان لەروی كوتاڵ‌وشێوەی دروستكردنیەوە زۆر لەشێوەی جلوبەرگی توركیەوە دەچێ، جگە لە میریش بەشێكی كەمیان جۆغە یان سەڵتە(بنش)‌و جبەی لەشاڵی ئەنقەرەیی دروستكراو لەبەردەكەن (بنش سەڵتەی سەرەوەیەو جبەش كەوای ژێرەوەیە ئەمجۆرە جلوبەرگە ئیستا بەكەواوسەڵتەناودەبرێت‌و تەنها لە ناوچەی كفری‌و مامۆستایانی ئاینی لە ئێستادا لەبەریدەكەن)،جلی ئاسایی سەروەیان وەك عەنتەری( كەبەرامبەر جزداشەی عەرەبی‌و لەكوردیا كراسی ئاودامانی پێدەلێن).واتە كراسی ژێرەوە دەدوورێ‌‌و لەبەرگەردندا دووگمەی لێدەدرێ‌، بەڵام هەروا دەیهێڵنەوە‌و داینەخەن، ئەمە لە قوماشی ئاوریشمی گوڵدار یان خەت خەت دروستدەكرێت، لە زستاندا لەبری ئەمە سەڵتەی لباد لەبەردەكەن‌و پشتێنیشی لەسەردەبەستن، ئاوەزوونەكەی لە زێڕ یان لە زیوو دروستدەكرێت بەبەردی لاجیوەرد( بەردیكی شینەی درەستكراوە لە تێكەڵەیەكی كیمیاوی ئەلمنیوم‌ومەگنیسۆم‌وفسفۆر‌وئاسن) دەیرازێننەوە، لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە ئەو عەبا ئاساییە لەبەردەكەن كەشێوەكەی لەبەرچاوە.
ئەوەی كورد جیادەكاتەوە مێزەرەكەیەتی‌و ئەم مێزەرە بریتیە لەپارچە قوماشێكی ئاوریشمی سفتی رەنگاورەنگی سور‌و زەرد‌و شین،كە سیمی زێڕ‌وزیویان تێكەڵە‌وئەم مێزەرە بەجۆرێ‌ دەبەستن پێشی هەنییەیان بەدەرەوەبێ‌ كە زۆرجوان‌وجوامێرانەیە،هەر لەقوماشی مێزەرەكەی خۆی گوڵنكەوریشووی رەنگینی چنراو بەسەر شان‌وملیاندا شۆڕدەبێتەوە،كەئەمەیان دیمەنێكی نائاسایی دەهێنێتە پێش چاو، باس ناكرێ‌. بەتایبەتی ئەو كاتەی بەسەر وڵاخەوەن‌و لۆقەی پێدەكەن، جاروبار شاڵی كشمیری لەبەردەكەن‌و دەیدەن بەسەرشانیاندا‌و بەسەر پشت‌و ئەملاو‌ولای شانیان شۆڕدەبێـەوە. تێكڕا هەموویان پێلاوی قەیتانداری رەنگ رەش‌و زەرد لەپێدەكەن‌و گوڵوانكەی پێوەیە، هەندێكیشیان كڵاش لە پێ‌ دەكەن.
بەڵام لادێی‌وخەڵكی هەژار كراسی ئاودامان لەبەردەكەن لەسەرئەمەشەوە كەوایەك لەبەردەكەن، لە شاڵی ئەستور دروستدەكرێت‌و یەخەكەی كراوەیە‌و لەكەمەردا قایشێكی ئاوەزونی مسی لەسەر دەبەستن، ئەم كەوایە لەخوار پشتێنەكەوە بەیەكەوە نادورن هەروا بەهەڵدڕاوەیی لەشێوەی چمك‌و لۆی پاڵتۆدا دوو چمكی دواوە‌و ئەو دوانەكەی تری لە پێشەوە دەهێڵنەوە. رەنگی ئاسای ئەم كەوایانە سپی یان بۆرە، بەڵام بەرۆك‌و سەر قۆڵەكانی بەدەزووی رەنگاورەنگ پەراوێزی بۆ دەچنرێ، مێزەرەكانیشیان لە قوماشی لۆكەی ئەستور‌و رەنگی سورێكی تۆخ چواردەوری بەرەنگی شین دەچنرێ، پیاوە ئاساییاكانیش عابا بەسەرشاندا دەدەن.ئەوەشی نەتوانێ‌ عەبا بكڕێ‌ یان خۆی پێگەرم كاتەوە لەجیاتی ئەوە دروستكراویكی كەوڵە بزنێك یان عەبایەكی چنراو لە خوری ئەستور‌و رەنگ تۆخ لەبەردەكەن.
كەپەنگ لەلبادی سپی‌وئاسایی یان لە كەوڵێكی كەرتی بزن دروست دەكرێت كەئەمە هونەری تیادا نیەو لە جلوبەرگە ئاساییەكانەو لەسەرەوە لەبەر دەكرێت.(ئەمە وادیارە كوڵەباڵ یان فەرەنجی‌و پەستەك بووە كە تاكو هەشتاكان بەشێوەیەكی زۆر پێشمەرگە لەبەری دەكرد لەشاخ).لەناوشاریشدا دەفرۆشرا.
سەرەڕای لەبەركردنی ئەو شێوە جلوبەرگە دەبینین پیاوان پابەندبوون بەكۆمەلێك شتی تر وەكو پیداویستی رۆژانە وەك ئەوەی پیاوان بەشێوەیەكی گشتی خەنجەر هەڵدەگرن‌و جگەلەمەش چەكی خۆیان مێ‌ كوت هەڵدەگرن‌وكەدارێكی درێژە‌و سەرێكی ئاسنی پێوەیە،كەوابوو خەنجەرو گورز‌و شمشێر‌و مەتالێكی بچوك كە دەیخەنە سەرشانیان، كە ئەمەنە چەكی كوردێكی پیادەرۆیە، بەڵام كەسی سوارە جگە لەمانە نێزەشی پێیە‌ودەمانجەش بەشانیدا هەڵدەواسێ‌ هەركەسێكیش بتوانێت بەرگێكی زرێ‌‌وكڵاوی ئاسنیش هەڵدەگرێت،كەسی پیادە وەك شتێكی ئاسایی تفەنگی درێژ‌وقورس هەڵدەگرێت شتیكیان بۆ كردوە وەك قاچ لەكاتی تەقاندندا لەسەر دائەنرێ‌.
پاش تێپەربوونی چەند ساڵێك پیاوانی شار زیاتر جلوبەرگی كەواوسەڵتە، شەرواڵ‌و مرادخانی، ستارخانی، رانك‌وچۆخەیان لەبەركردوە‌و بەستنی پشتوێن لەسەر كەمەر،بەستەنەوەی كڵاو‌وجامانە‌ومشكی پیكەوە بەتێكەڵی بۆ سەر، زۆربەی كات پیاو پیویست بووە كەسەری داپۆشراوبووایە‌ومشكی‌وجامانەوسەبەرستی بپێجایەتەوە.
هەندێك جار بەكارهێنانی جزداشە لە هاویندا‌و پاشان خەڵكانێك ناوبراون بە ئەفەندی‌وچاكەت‌وپانتۆڵ یان لەبەركردوە‌و بۆینباخیان بەستوە‌و ستارە یان كڵاوێك یان لەسەركردوە زۆرجار ئەم جل‌وبەرگانە بۆ كاربەدەستان‌و موچەخۆران‌و ئەوانەی خۆیان بەرۆشنبیروخوێندەوار زانیوە‌و بەتایبەتی ئەوكەسانەی لە ئەستەمبوڵەوە گەڕاونەتەوە پاش جەنگی جیهانی یەكەم، ئەم شێوازەیان هێناوەتە ئاراوە.
كەئەمانە بە خەڵكی منەوەر ناسراون. پاشان لەبەركردنی چاكەتوپانتۆڵ لەناوخەڵكدا بە ئەفەندی سێ‌ پەنجایی‌وشەش پەنجای یان ئەفەندی فەردە ناوبراوون.
زۆرجار لەلایەن خەڵكیەوە چۆخەو شەرواڵ بەڕەنگی جیاواز لەبەركراوە‌وكڵاوێكی كوردی لەسەركراوە كە بەشێوەیەكی زۆرئاسایی بووە لەناو بازاڕدا. لەگەڵ ئەوەی پینە‌وپینەی رەنگاورەنگ بەجلوبەرگی خەڵكەوە هەبووە كاریكی زۆر ئاسیی بووە بەناوبازاڕو تەنانەت بۆ میوانی‌وگەرانیش پێوەی چووەولای شورەیی‌ونەنگنەبووە.
بەڵام لەم سەردەمەدا هەندێك لە ئافرەتان پانتۆڵی هەڵوەشاوی سەر ئەژنۆو ران‌و…وەك مۆدیرن لەبەریدەكەن.
هەروەها لەبارەی جلوبەرگی ژنانەوە مستر ریچ دەلێت» جلوبەرگی ئافرەتان بریتیە لە ئاوەڵكراسێكی گەورەی توركیانە‌وكراسێكی گەورەی پان‌وپۆڕ، لەناوەڕەستدا پشتوێنێكی دوو گۆی گەورە لەسەركەمەرە، هەیاسەی زیو یان زێڕی لەسەر دەبەسترێت. لەسەر ئەوەشەوە كەوایەك لەبەردەكرێ، لەسەر شێوەی كەوای پیاوانەیەو لەبەر گەردندا بەدووگمە دائەخرێ. بەڵام دوگمەكەی داناخەن‌وتاكو دامێنی دەكرێتەوە‌وكراس‌وكەمەرەو لولوی ئاڵتون‌وزنجیری لێدەردەكەوێت. ئەم كەوایە لە ئاوریشمی میل میل یان گوڵدار،رەنگاورەنگ، لە كوتاڵی جۆری «كوجەرات «بە پێی دەوڵەمەندی خاوەنەكەی دەدورێ، لەسەرو ئەمەشەوە سەڵتە یە وەكو كەوا ئەدورێت‌و بەڵام دوو قۆڵی تەسكی هەیە‌و درێژیان ناگاتە لای ئانیشك، لەزستانا لەجیاتی ئەمە كڵۆنجە لەبەردەكەن.كەئەویش جۆریكە لەسوخمە. بەڵام ناودارەو لۆكەی تیادایە. لەزستانا چارۆكە دەگرنەوە، ئەویش لە ئاوریشمی جۆراوجۆر‌و بەچوار رەنگ ئەدورێت.
ئەم چارۆكانە جۆرێكن لە دەسماڵ‌وكراسی گەرمكەرەوەی بێ‌ قۆڵ‌و لەبەرگەردندا گرێ‌ دەدرێت‌و لەدواشەوە تاكو دەگاتە خوار هەردوو رەفیسكەوە بەسەرپشتدا شۆڕدەبێتەوە.چارۆكە بەتەنیا بەكراس دانانرێت. لەرۆژانی جەژن‌و ئاهەنگدا لەجیاتی ئەمە سەڵتە لەبەردەكرێت. چارۆكە تایبەتە بەژنی كورد بەڵام سەڵتە لەژنی تورك‌و ئیرانەوە وەرگیراوە.
ئافرەتی كورد رۆب لەبەرناكەن لەجیاتی ئەمە كەوا لەبەردەكەن، سەروپێچی ئافرەت لەچەند جۆریك قوماشی جیاوازی وەك ئاوریشم‌وشاڵی رەنگاورەنگە… بەشێوەیەكی هونەری لای ناوچەوانەوە رێكیدەخەن‌وبەجۆرێك بە دەرزی سنجاق راگیری دەكەن،كە وەك تاج وایە‌و بەسەر سەریەوە بەرزدەبێتەوە ئەوەندەی دوو پێ‌، بەڵام ئەم لاولاكانی بەدیوی پشتەوە بۆ بەرپێ‌ بەردەدەنەوە، ئافرەتی دەوڵەمەند پێشەكەی بەلاگیرە‌و سەر پەرچەمی پان دەرازێنێتەوە،كە دروستكراوی وردە گەڵای زێڕ‌و دڵی پیادا شۆڕدەكەنەوە‌و لەملاو لەولای فێستەكە رستێك شیلانی ئاڵی پیادا بەردەبێتەوە، ئەم رستە شیلانەش بەلاگیرەكەوە بەندە، لەژێر ئەم سەروپێچەشەوە سەرپۆشێكی گەورە كە پێی دەڵێن دەسماڵ‌و بەشان‌وملیاندا ئەدەن‌و لەسەر سنگدا گرێی دەدەرێ‌‌و بەشی دواوەی بەسەر پشتدا شۆڕدەبێتەوە.
قژیان لەپشتەوە دەرناخەن بەڵام ئەگریجەیان بەملاولای لاجانگیاندا بەرئەدەنەوە، ئافرەتە هەژارەكانیش لە جل‌وبەرگدا لاسای خانمە خانەدانەكان دەكەنەوە.
بەڵام ئافرەتە گوندنشینەكان هەر تەنیا كراس‌و ئاوەڵكراس لەبەردەكەن، لەكەمەردا پشتێن دەبەستن‌وچارۆكەیان هەیە‌وكلاوفێستێكی بچوكیان هەیە.
سەروپێچی ژنەكانیان زۆر قورسە تارادەیەكیش ئازارێكی زۆری پیوەیە بۆ سەروملیان‌و زۆرجاریش قژی تەوقەسەریان دەڕوتێتەوە، لەوشتانەشی كە بڕواناكرێت بەو سەروپێچەوە دەخەون،زێڕ‌وخشلیان كەمە‌و بەلای زۆریشەوە زێڕ‌و مەرجان. بەلام ئافرەتی چینی رەشۆكی دراوی زیو‌و پارچەی مەعدەنی بچوك‌و موروو بەسەروپێچەكانیانەوە دا دەدوورن.
وەك بۆمان دەردەكەوێت ژنەكانی شار روپۆشیان نەبو‌وە‌و روخساری خۆیان نەشاردۆتەوە، جلوبەرگی ژنانە پێكهاتوە لەكڵاو‌و لاگیرە‌و ژێرچەنە‌و لەچك‌ودەسماڵ تاكو سەر شان‌و كۆڵوانە دراوە بە ناوشاندا،كەوای ناولۆكە بۆ زستان‌و كەوای بێ‌ بەر بۆ كاتی تر، سەڵتە‌و هێلەك كە تاكوسەركەمەری گرتۆتەوە،كراس‌و ژێركراس‌و دەرپێی ژنانە. هەندێك جاریش بەكارهێنانی عابای رەش. زۆرجار خشڵی زیو‌و ئاڵتونیان بەكارهێناوە بۆ خۆڕازاندنەوە‌و نیشاندانی دەوڵەمەندی خۆی‌وخێزانەكەی بووە.
ژنانی سلێمانی هەرگیز ناشڵەژێن كاتێ لەبەردەم پیاویكی نەناس‌وبێگانەدا دەوەستن‌وقسەدەكەن، بێ‌ نازونوزكردن كاروباری ماڵ هەڵئەسوڕێنن، ناوەندی كۆمەڵایەتی ژنان لای كورد زۆر بەرزترە بە بەراورد لەگەڵ رەگەزەكانی تری كۆمەڵگەی ئیسلامی،كچی كورد بەگشتی بەرگی جوان دەپۆشێت ئەگەر خیزانەكەی كەم دەرامەت نەبێت. ئەگەر كاری ناوماڵەكەی زۆرگران بوو داوای یارمەتی لەهاو ماڵەكەی دەكات.
لەناو كوردا‌و بەتایبەتی لە ناوخێزانە گەورەو دەوڵەمەندەكاندا پیاو تەنها یەك ژن دەهێنێ‌، بەدەگمەن ژنی دووەم دەهێنێ‌،لە ماڵە گەورەكاندا كەیبانووی ماڵ هەیەوكارەكەروخزمەتكار لە خزمەتیدایە.
پیاوی كورد هەموكارێكی ناوماڵ بۆ ژنەكەی بەجێدەهێلێت، پیاو هەمو ماڵەكەی دەخاتە بەردەستی ژنەكەی،لە دەرئەنجامدا بۆمان دەردەكەوێت كەژنی كورد ژیرو بەتوانایەو هاوبەشی گیانی سەربەخۆیی لەرەگەزی خۆیدا رادەیەكی زۆر بەرزترە لە ژنانی عەرەب‌وتورك.
هەروەها دەبینین پەچەوعەبا لەنێوژنانی شاردا پەیدابوو، لەسەردەمی سوڵتان رەشاد، یەكەم كەسیش ئەم نەرێتەی بەسەر ژناندا سەپاند «تۆفیق بەگی تابورئاغاسی»بووكە لەناو خەڵكدا ناسراوبووە بە تۆفیق بەگ دارەكە بێنە. ئەو ئافرەتەی پەچەوعابای نەپۆشیایە‌و لە بازاڕ‌و شوێنی گشتی بەرچاوی كەوتایە سزای ئەدا، لەساڵی1909 بەدواوە ئەم نەرێتە بەرەوكەمبونەوە‌و نەمان ڕۆشت.
ئەوەی جیگەی ئاماژەیە حەپسەخانی نەقیب رۆلێكی بەرچاو‌و رەچەشكێنی سەردەمی خۆی‌وئاسانكاری بۆ ژنانی سەردەمی خۆیی‌ودواتریش كرد لەلابردنی پەچەوئاسانكاری لەپۆشینی جلوبەرگی كوردی بەشێوەیەكی سادەتروگونجاو لەسەربنەمای هێشتنەوەی بەكوردانە. رۆلی كاریگەری هەبووە لە وەرگرتنی ئازادی‌و بەشداری ژنان لەئیش‌وكاری رۆژانە‌و پرۆژەی رۆشنبیری‌وپیشەیی.

print

 347 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*