سەرەکی » دۆسێ » کۆتا لە نێوان لایەنگرو دژدا

کۆتا لە نێوان لایەنگرو دژدا

کنێر عه‌بدوڵا

ئه‌گه‌رچی میکانیزمه‌کانی جێبه‌جێکردنی کۆتای ژنان له‌سه‌ر ئاستی ووڵاتانی جیهان و به‌پێی ئه‌زموونه‌کان به‌ چوار شێواز جێبه‌جێ ده‌کرێت له‌وانه‌؛ ئاستی حکومی، یاسادانان، حزبه‌کان و سستمی هه‌ڵبژاردنه‌کان، به‌ڵام له‌ کوردستاندا جێبه‌جێکردنی به‌پێی یاسا تا ئێستا له‌ هه‌ندێک بواردا ؛ جێبه‌جێنه‌کراوه‌ و له‌ بواره‌کانی کاریشی پێ ده‌کرێت، رێژه‌که‌ی له‌یه‌که‌م چه‌سپاندنییه‌وه‌ وه‌ک خۆیه‌تی و زیادی نه‌کردووه.
ئه‌گه‌رچی تێڕوانینه‌کان له‌رووی بوونی کۆتا له‌ کوردستاندا؛ وه‌ک ووڵاتانی دیکه‌ش له‌ دوو دیدگاو بۆچوونی جیاوازدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌نێو خه‌ڵکدا به‌گشتی، به‌شێکیان ئه‌رێنییه‌ و به‌ لایه‌نگرانی کۆتا ناوزه‌ند ده‌کرێن و به‌شێکی تریان نه‌رێنین و هه‌ڵوێسته‌کانیان دژ به‌ بوونی کۆتا داده‌نرێت. خاوه‌نی هه‌ریه‌ک له‌و دوولایه‌نه‌ش لێکدانه‌وه‌و پاساو و به‌ڵگه‌ی خۆیان هه‌یه‌ که‌ لێره‌دا به‌کورتی ئاماژه‌یان پێ ده‌که‌م: ‌
یه‌که‌م: هه‌ڵوێسته‌کانی لایه‌نگرانی کۆتا:
ئه‌م گروپه‌ پێیان وایه‌ که‌ کۆتا جیاوازیکردن نییه‌، به‌ڵکو قه‌ره‌بووکردنه‌وه‌ی پۆزه‌تیفانه‌ی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌یه‌ که‌ رێگرن له‌ به‌رده‌م به‌شداریکردنی دادپه‌روه‌رانه‌ی ژنان له‌ کاری سیاسیدا بۆ نموونه‌؛ له‌ په‌رله‌مانی ئه‌مریکیدا ژنان پاش 250 ساڵ له‌ پرۆسه‌ی ‌دیموکراسی و ئازادی و خه‌باتی به‌ کرده‌وه‌ی ژنان نه‌یتوانی زیاتر له‌ 14% ی كورسییه‌کانی به‌ده‌ستبێنێت. له‌م بواره‌شدا ئه‌گه‌رچی یه‌کسانی ره‌ها له‌ ده‌ستور و یاساکانی زوربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کانی جیهاندا هه‌یه‌، به‌ڵام یه‌کسانیی راسته‌قینه‌ له‌ واقعدا ملکه‌چه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی عه‌شیره‌ت، خێزان، هۆز، و تایه‌فه‌ و ئه‌وه‌ی ده‌ستڕۆشتووه‌، بۆ نموونه‌ له‌ لوبنان یاسای هه‌ڵبژاردن به‌شی تایه‌فه‌کان و به‌شی سیاسی چه‌سپاندووه‌ و ده‌رفه‌تی زیاتر ده‌داته‌ پیاو نه‌ک ژن، بۆیه‌ لوبنان هه‌تاکو ئه‌مڕۆ نه‌یتوانیو‌ه‌ رێژه‌ی 2.3% ی کورسییه‌کانی په‌رله‌مان ( واته‌ 3 کورسی له‌ کۆی 128 کورسی) به‌ده‌ستبێنن، بۆیه‌ گه‌ڕان به‌دوای چاره‌سه‌ری یاساییدا بۆ زامنکردنی به‌شداریکردنی ژنان به‌شێوه‌ی ململانێکارانه‌ نا، به‌ڵکو به‌شێوه‌ی چاکسازیخوازی دیموکراتییانه‌ پێویست بوو، چونکه‌ دژی پیاو نییه‌، به‌ڵکو له‌گه‌ڵ پیاوو بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ویشه‌.
ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی ئه‌م دیده‌ن پێیان وایه‌؛ کۆتا ئامڕازێکه‌ بۆ زامنکردنی نوێنه‌رایه‌تیکردنی هه‌ر ره‌گه‌زێک به‌پێی ژماره‌که‌ی له‌ بواره‌ جۆربه‌جۆره‌کاندا، یان توێژێکی بێبه‌ش به‌ پێی پێگه‌ی له‌ ده‌وروبه‌رێکی دیاریکراودا. بۆ نموونه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا کۆتای به‌رێژه‌ی 25% له‌ هه‌ندێک ویلایه‌تیدا جێبه‌جێکرد بۆ مسۆگه‌رکردنی ئه‌وه‌ی هاوڵاتییه‌ ره‌شپێسته‌کان بچنه‌ زانکۆکان، چونکه‌ ئه‌وانه‌ رێژه‌ی 25% دانیشتوان پێکده‌هێنن. لێره‌دا پێویسته‌ باسی واتای سۆسیۆلۆژیانه‌ی که‌مینه‌ بکرێت، چونکه‌ له‌ باشوری ئه‌فریقیا پێش رزگاربوونی ره‌شپێسته‌کان زۆرینه‌ی ژماره‌یان پێکهێنا، به‌ڵام له‌ رووی په‌یوه‌ندییانه‌وه‌ به‌ مافه‌ سیاسی و ئابورییه‌کان و جیاکارکاری له‌ دژیان که‌مینه‌ بوون. هه‌مان شت بۆ ژنانیش راسته‌، چونکه‌ ئه‌وان له‌ رووی سۆسیۆلۆجییه‌وه‌ که‌مینه‌ن ؛ نه‌ک له‌ رووی ژماره‌وه‌، به‌و پێیه‌ی تاکو ئێستا به‌ده‌ست جۆره‌ها جیاوازیکردنه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، که‌واته‌ کاتێک کۆتا جێبه‌جێده‌کرێت ده‌رئه‌نجامه‌کانی بێبه‌شبوون و په‌راوێزکردن و دوورخستنه‌وه‌ی ژنان که‌ بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ به‌هۆی دابونه‌ریت و به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیرییه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌رده‌وام بووه‌ که‌مده‌بێته‌وه‌، چونکه‌ کۆتا ده‌رفه‌تی خێرا ده‌داته‌ ژنان بۆ چه‌سپاندنی تواناکانیان و بڕواهێنان به‌ کۆمه‌ڵگه‌و هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی سه‌پاندنی ئه‌مری واقع سه‌باره‌ت به‌ پێویستیبوونی ژنان له‌ بواری کاری سیاسی، ئه‌مه‌ش وەک هاوڵاتییه‌کی ئاسایی خاوه‌ن مافه‌ ده‌ستورییه‌کانی خۆی، نه‌ک وه‌ک هاوڵاتی پله‌ دوو.
هه‌روه‌ها مسۆگه‌رکردنی رێژه‌یه‌کی دیاریکراوی کورسییه‌کانی په‌رله‌مان و ناوه‌نده‌کانی ده‌سه‌ڵات وا له‌ ژن ده‌کات خه‌می لایه‌نگیرخوازی کۆمه‌ڵگه‌یی نه‌بێت و وای لێده‌کات باوه‌ڕی به‌خۆ هه‌بێت و خۆی ته‌رخان بکات بۆ به‌هێزکردنی به‌رنامه‌ی هه‌ڵبژاردنی خۆی و چاککردنی کارڕاییکردنی سیاسی خۆی؛ بۆیه‌ ده‌شێت کۆتا پێکدادان بخوڵقێنێت، به‌ڵام بێگومان کاتی ده‌بێت و ده‌کرێت چاره‌سه‌ر بکرێت، سیستمه‌کانی کۆتا ته‌نها میکانیزمگه‌لن و‌ پرنسیپه‌کان نه‌گۆڕ ده‌بن، واته‌ پرنسیپ نه‌گۆڕ ده‌بێت و میکانیزمه‌کانیش گۆڕاو ده‌بن.
دووه‌م: هه‌ڵوێسته‌کانی دژ به‌ کۆتا:
تێڕوانینه‌کانی ئه‌م گروپه‌ پێیان وایه‌ که‌ بیرۆکه‌ی کۆتا له‌ رووی پرنسیپه‌وه‌ ناکۆکه‌ له‌گه‌ڵ دیموکراسی و پێشبڕکێی ئازادانه‌ و یه‌کسانی یاساییدا.
داکۆکیکه‌ران له‌ کۆتا پێیان وایه‌؛ ده‌شێت ئه‌م لۆژیکه‌ له‌سه‌ر ئاستی ئایدیالیستانه‌ راست بێت، به‌ڵام هاوکات له‌و بڕوایه‌دان که‌ دیموکراسی نموونه‌یی بوونی نییه‌ و هه‌موو توێژه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ به‌هه‌مان ئاست کێبڕکێ ناکه‌ن، ئه‌وه‌ش له‌به‌ر که‌متوانایی و که‌مژیریی ئه‌وان نییه‌، به‌ڵکو له‌به‌ر نه‌بوونی یه‌کسانی و ئه‌و جیاوازیکردنه‌ی به‌ درێژایی مێژوو رووبه‌ڕوویان بۆته‌وه‌، ئه‌وانه‌ هه‌مووی ئه‌زموونه‌کانی پێشووی کۆتای نێگه‌تیفانه‌ی ئه‌مریکایان له‌یاده‌، چونکه‌ له‌ ئه‌مریکا، بۆ نموونه‌ مافی ده‌نگدان بۆ ئه‌و پیاوه‌ سپی پێستانه‌ بوو که‌ خاوه‌ن موڵک بوون یان حسابێکی بانگیان هه‌بوو زیاتر له‌ 5000 دۆلاری تێدا بێت و هه‌موو سپی پێسته‌ هه‌ژاره‌کان و ره‌ش پیسته‌کان و ژنان ناگرێته‌وه‌، ئه‌وانه‌ی لایه‌نگیرن ده‌ڵێن: ئه‌گه‌ر کۆتای نێگه‌تیفانه‌ پیاده‌ بکرێ، بۆچی کۆتای پۆزه‌تیفانه‌ش پیاده‌ ناکرێت، چونکه‌ سیستمه‌کانی کۆتا میکانیزمه‌و پرنسیپه‌کان نه‌گۆڕن.
به‌پێی دیدی ئه‌م لایه‌نه‌، کۆتا وه‌ک که‌مینه‌ ئاینیی و ئه‌تنیکییه‌کان به‌کاردێت و ناکرێت ژنان وه‌ک که‌مینه‌یه‌ک سه‌یر بکرێن، چونکه‌ له‌ زوربه‌ی ووڵاتانی دونیا زیاتر له‌ نیوه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ پێکدێنن.
هه‌روه‌ها لایان وایه‌ که‌ کۆتا ده‌بێته‌ هۆی زۆرهێنان بۆ پیاوان و بێبه‌شکردنیان له‌و شوێنانه‌ی شایسته‌ی ئه‌وانه‌ و به‌خشینی کورسی دیاریکراو به‌ ژنان ده‌بێته‌ هۆی مسۆگه‌رکردنی ده‌نگه‌کانی ژنان بۆ ئه‌وان، به‌ڵام ده‌بێته‌ هۆی له‌ده‌ستدانی ده‌نگ بۆ نوێنه‌ره‌ پیاوه‌کان و هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی رێگرتن له‌وه‌ی ئه‌و رێژه‌یه‌ له‌ داهاتوودا زیاد بکات. لێره‌وه‌ به‌رگریکاران ده‌پرسن ئایا ئه‌گه‌ر حیزب و رێکخراوه‌کانی ژنان به‌ ئاگاو داکۆکیکار بن ئه‌وه‌ روو ده‌دات؟
بۆیه‌ رایان وایه‌ که‌ کۆتا یان به‌رێژه‌ی 50% و هاوتا ده‌بێت له‌گه‌ڵ رێژه‌ی بوونی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا یان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک کۆتا نابێت. باشتره‌ توانا و کار بخرێته‌ گه‌ڕ بۆ ئاماده‌کردن و راهێنانی ژنان، ئه‌و کاته‌ بێگومان ژنان له‌ کاتێکی دیاریکراودا ده‌گه‌نه‌ شوێنی شایسته‌، به‌رگریکاران له‌ کۆتا چه‌ندین ئه‌زموون دێننه‌وه‌ که‌ ئه‌م بیروڕایه‌ به‌درۆده‌خه‌نه‌وه‌.
گوتاری کۆتا دان به‌ پله‌ دوویی و که‌متوانایی ژنان و باڵاده‌ستی پیاواندا ده‌بێت و ده‌ریده‌خات که‌ ژنان خۆبه‌خۆ ناگاته‌ شوێنی شایسته‌، ئه‌مه‌ش بڕوا به‌خۆبوونی ژنان لاواز ده‌کات، به‌ڵام ئایا کارنه‌کردن به‌ سیسته‌می کۆتا و بێبه‌شبووونی ژنان له‌ که‌ڵه‌که‌کردنی ئه‌زموونی سیاسی بڕوابه‌خۆبوون لای ژنان به‌هێز ده‌کات؟
له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ چه‌ند دانانی کۆتا گرنگه‌، ئه‌وه‌نده‌ چاودێریکردنی پێویسته‌ ، بۆیه‌ به‌پێی راپۆرته‌کانی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان تایبه‌ت به‌ به‌دواداچوونی جێبه‌جێکردنی میکانیزمه‌کانی پرۆگرامی کار که‌ له‌ کۆنگره‌ی په‌کینی ساڵی 1995دا ده‌رچووه‌ له‌ لایه‌ن حکومه‌ته‌کانه‌وه‌ و به‌پێی راپۆرته‌کانی ئه‌و ده‌سته‌ نێونه‌ته‌وه‌ییانه‌وه‌ که‌ چاودێری پێشکه‌وتنی ژنان ده‌که‌ن له‌سه‌ر ئاستی به‌شداریکردنی سیاسی و بڕیارسازی ده‌ریانخستووه‌ که‌ سیسته‌می کۆتای جێبه‌جێکراو له‌ لایه‌ن 77 ووڵاتی ئاسیا، ئه‌وروپا و ئه‌مریکای لاتینییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو رێژه‌ی نوێنه‌رایه‌تیکردنی ژنانی له‌ ده‌سته‌کانی بڕیارسازی نیشتمانی و شاره‌وانی و حیزبه‌کاندا زیادیکردووه‌ جا ئه‌وانه‌ دانرا بن یان هه‌ڵبژێرا بن، چونکه‌ ئه‌و سستمه‌ میکانیزم گه‌لی پراکتیکی ده‌سته‌به‌ر کردووه‌ که‌ به‌هۆیانه‌وه‌ توانا سیاسییه‌کانی ژنان ده‌رده‌که‌ون و شایه‌نی هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌بن، ئه‌مه‌ش له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا که‌ دیمه‌نی پله‌دوویی ژنان له‌ مێشکی خه‌ڵکدا چه‌سپیوه‌ و نێرسالاری زاڵه‌ به‌سه‌ر یاساکانی گه‌مه‌کردن و یاریکه‌ره‌کاندا.
له‌ روانگه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌و له‌ واقعی ئه‌زموونی کوردستانه‌وه‌، به‌ بڕوای من بوونی کۆتا له‌ قۆناخێکدا بۆ به‌شداری ژنان کاریگه‌ری و گرنگێتی خۆی هه‌یه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ی ئامانجی خۆی ده‌پێکێت و کۆمه‌ڵگه‌ و هۆشیاری تاک به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ک ده‌بێت که‌ تواناو لێهاتوویی و شایسته‌یی مرۆڤه‌کان له‌ لایان ده‌بێته‌ سه‌نگی مه‌حه‌ک بۆ ده‌نگدانیان بێ جیاوازیکردن له‌ رووی ره‌گه‌زییه‌وه‌، هه‌روه‌ها زه‌مینه‌و ژینگه‌ی کۆمه‌ڵگه‌و حوکمڕانی به‌ ئاستێک ده‌بێت که‌ یاساکان بێ جیاوازی کار ده‌که‌ن و حوکمی خۆیان ده‌که‌ن، به‌ڵام بێگومان له‌پاش ئه‌و دۆخه‌وه‌ ئیدی مانایه‌ک یان زه‌روره‌تێک نامێنێته‌وه‌ بۆ بوونی کۆتا، چونکه‌ کۆتا بۆ قۆناخێکی دیاریکراو فاکته‌رێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی چاره‌سه‌ریی کاتییه‌ بۆ ره‌خساندنی هه‌ل وده‌رفه‌ت بۆ ژنان، نه‌ک بۆ هه‌میشه‌یی و هه‌تاهه‌تایی بێت، چونکه‌ ئامانج راگرتنی باڵانسی جێنده‌رییه‌ و دواتر ناهاوسه‌نگی به‌هه‌رلایه‌کدا ژن بێت یان پیاو هه‌مان گرفته‌ و له‌خزمه‌تی کۆمه‌ڵ و هاوڵاتیدا نابێت، بۆیه‌ گرنگه‌ ژنان له‌م دیده‌وه‌ بڕواننه‌ مه‌سه‌له‌که‌ و ده‌شێت رۆژێک بێت کۆتا بوونی نه‌مێنێت.
به‌ دیوێکی تریشدا هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌دواداچوون بۆ به‌شداری ژنان پێویستییه‌کی حه‌تمییه‌ و گرنگه‌ بزانرێت تا چه‌ند توانراوه‌ سوود له‌ کۆتا وه‌ربگیرێت له‌ کوردستاندا؟ کێن ئه‌و ژنانه‌ی له‌ پرۆسه‌ی به‌شداری سیاسیدا ده‌رفه‌تیان پێ دراوه‌ و کۆتا چه‌ند توانیوێتی ژنانی شایسته‌ بباته‌ نێوه‌نده‌کانه‌وه‌؟ ئایا چه‌ند پێوه‌ری ته‌ندروست و راست بوونی هه‌بووه‌ لای حزبه‌ سیاسییه‌کان له‌ کوردستاندا بۆ هێنانه‌پێشه‌وه‌و ده‌رفه‌ت ره‌خساندنی ژنانی به‌تواناو لێهاتوو؛ به‌مه‌به‌ستی نیشاندانی نموونه‌ی زیندوو و به‌توانای ژنان؟ ئه‌مانه‌ هه‌مووی پێویستی به‌ هه‌ڵوه‌سته‌ی جدیی و لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌کادیمیانه‌ هه‌یه‌ تا خوێندنه‌وه‌ی پێویستی بۆ بکرێت و کاری له‌سه‌ر بکرێت؛ به‌مه‌به‌ستی خزمه‌تی ئامانجه‌که‌و و هێنانه‌کایه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی شارستانی و مرۆیی بێ جیاوازی و جیاکاری؛ به‌شێوه‌یه‌ک که‌ مرۆڤ تیایدا که‌رامه‌تی پارێزراو بێت، هاوڵاتی هه‌ڵگری به‌ها ئه‌خلاقی و مرۆییه‌کان بێت، تاکه‌کان په‌یوه‌ست بن به‌ یاساکان و جێبه‌جێکردنی یاساکانیش بۆ هه‌ر تاکێک وه‌کیه‌ک په‌یڕه‌وکراو بێت له‌ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتێک که‌ سستم و دامه‌زراوه‌کان سه‌ربه‌خۆ بن و یاساکانیش سه‌روه‌ر بن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*