سەرەکی » زانست » ئابووری گلۆبالیزم دیموکراتی دەکوژێنێتەوە

ئابووری گلۆبالیزم دیموکراتی دەکوژێنێتەوە

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

(بەشى دووەم)

ڕزگارکردنی کوێتیش لە ساڵی 1991 دا، بە پێشەنگی هێزی ئەمریکاو و بەیارمەتی وڵاتە هاوپەیمانەکانەوە، لەکاتی داگیرکردنی لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە، هەر لەبەر بوونی وزە و دەوڵەمەندی کوێت بوو کە لە %11 ی وزەی جیهانی تێدایە، جێگیرکردنی سوپا و هێزی ئەمریکی لە سعودیە و کەنداو، هەر بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانیانە لەو ناوچەیەدا.
شۆڕشی کورد لە ڕۆژئاوا و سەرکەوتن بەسەر داعشدا بە پشتیوانی کردنی ئەمریکا، ڕەهەندی زیندووبوونەوەی پێگە و دەنگی ڕوسیا بوو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بۆ ئەمڕۆ بەرژەوەندیە ئابووریەکان، ئەوەندەی دژەکان کۆدەکاتەوە، ئەوەندە هاوپەیمانەکان نابنە هاوبەشێکی درێژخایەن و هاوڕا لە وردەکاریە ستراتیژیەکاندا، گفتوگۆی نێوان ئەمریکا و ڕوسیا، کە زۆرجار تەمومژ و ناڕوونی تیادا دەبینرا، زۆر جار هیچ بەرچاوڕوونیەك نەبوو، بۆ شیکردنەوەی هەڵوێستەکان، بەڵام ئەوە ئاشکرا بوو، ئەوە دەبینرا کە ڕوسیا دوبارە لە مەیدانە، دوبارە بەرامبەر ئەمریکا هێزێك هەیە دەیەوێ بەرژەوەندی خۆی بپارێزێت و ململانێ و ڕکابەری بکات و قسەی هەبێت و دەسەڵاتی بسەلمێنێ و کۆدەنگێك بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆی کۆکاتەوە، لەوانەش ئەو گەمەیەی تورکیا دەیکات وەکو ئەندامێکی ناتۆ و کڕیاری چەکی ڕوسی.
ڕوسیا وەکو وڵاتێکی خاوەن وزە، کە بۆ پەڕینەوەی وزەکەی تا ئێستا تورکیا و دەریای سپی ناوەڕاست و دەریای ڕەش بۆ گوازتنەوەی وزە و هەیمەنەی زۆر گرنگن، بۆ فرۆشتنی وزەکەشی ئەوروپا کڕیارێکی ئامادەیە، هەمیشە هەوڵی داوە ، چ وەکو دەسەڵات لە جیهاندا، چ وەکو فشار لەسەر ئەوروپا، وزە وەکو کارتێکی سەرەکی بەکاربهێنێت،.
هەر وڵاتێك لەو وڵاتانەی خاوەنی سامانی سروشتین وەکو نەوت و گاز و کان و کانزا، وابەستەی وڵاتە زلهێزەکانن، بەرژەوەندی سیاسیان بە بەرژەوەندی ئابووریانەوە تێهەڵکێش کراوە، بڕیارە سیاسیەکانیان بەندە بە بڕیاری بەرژەوەندیەکانی ئەو زلهێزانەوە ، ڕایەڵی سیاسیان لەگەڵ ڕایەڵی ئابووری تەون کراوە، بۆ کوردستان کە هێشتا خاوەن کیان و سنووری سەربەخۆیی خۆی نیە وەکو دەوڵەت لە جیهاندا، بەڵام خاوەنی وزە و سامانێکی زۆرە، خاوەن سەرکردەی سیاسی و دیبلۆماسی لاوازە ( ئەمە هەر من نایڵێم نێونەتەوەیی دەیسەلمێنێ )، یا هێزی فیگورە سیاسیەکانیان لە ئاستی ڕاییکردن و بەدیهێنانی ئامانجەکانی شۆڕش و تێکۆشانی میللەتەکەی نیە لە باشور، بۆیە قۆرخکردنی ئاسانترە، بەتایبەت کە خاوەن کۆنسێپتی سەربەخۆی خۆی نەبێ.
ڕێکخراوی پاکسازی نێودەوڵەتی TRANSPARENCY INTERNATIONAL، بۆ بەدواداچوونی گەندەڵی و زانینی ڕادە و ڕێژەی پاکسازی لە چۆنیەتی بەکاربردنی داهات لە وڵاتەکاندا، دەرکەوتووە کە زۆربەی ئەو وڵاتانەی خاوەنی سامانی سروشتین ( ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا و ئەمریکای لاتینی) بەتایبەت نەوت و غاز، دەکەونە ڕیزبەندی خوارەوەی لیستی گەندەڵیەوە، وە زۆرترین ڕێژەی هەژاری و نەخوێندەواری و نەخۆشی و دواکەوتوویی تێدایە بۆ نمونە نیجیریا، گەورەترین وڵاتی بەرهەمهێنەری وزەیە لە هەموو کیشوەری ئەفریقا ، ڕێژەی %3 ی هەموو وزەی جیهان لەو وڵاتەدا بەرهەمدەهێنرێت و %80 ی بودجەی وڵات پێکدەهێنێت، بەڵام گەندەڵی و نادادپەروەری دەسەڵاتەکە، خەڵکی هاندا بۆ تەقاندنەوەی لوولە و پرۆژەکانی نەوت، بۆیە ئیکسۆن موبایل زۆربەی کارەکانی راگرتو بووە هۆی کەمکردنەوەی %20 ی هەناردەی ئەو وڵاتە، نیجیریاش لە گەندەڵیدا، بە پێی پێوەرەکانی ئەو ڕێکخراوە لە ساڵی 2015 دا، دەکەوێتە ڕیزبەندی 136 وڵات لە کۆی 167 وڵاتدا.
وڵاتی کۆنگۆ لە کیشوەری ئەفریقا، شەشەمین وڵاتی بەرهەمهێنەری نەوتە لەو کیشوەرە، ڕێژەی %70 ی بودجەی وڵاتەکەی دەگرێتەوە، هەر لەو وڵاتەدا %50 ی دانیشتوانەکەی بژێوی ڕۆژانەیان 1،25 دۆلارە و لە ژێر هێڵی هەژاریەوەیە، بە پێی پێوانەی بانکی نێودەوڵەتی دەکەوێتە ئاستی ( هەژاری ڕەها ) وە، %33 ی دانیشتوانی دەکەونە ڕیزبەندی هەژاریەوە، کۆنگۆ خاوەنی نزیکەی دەهەزار هیکتار زەوی کشتوکاڵیە، ئاوێکی زۆری سازگاری هەیە، بەڵام هیچ بوارێکی جگە لە دەرهێنانی نەوت نەبووژاوەتەوە.
ئێمە بە پشت بەستن بەم پێودانگە ناچارین کوردستان لە ڕیزبەندی وڵاتە ئەفریقیەکاندا بژمێرین و هاوتای وڵاتە پەراوێزەکان بکرێت، کوردستان جگە لەو نەوتەی بە لولە دەگوازرێتەوە و نازانرێت چەندە کە دەفرۆشرێت، ئەو نەوتەی بە تەنکەر دەگوازرێتەوە هیچ باج و تێچووی دیکەی نیە و بێ تۆمارکردن دەگوازرێتەوە، بە بەرچاوی خەڵکی برسی و بێ موچە و جەماوەرە ماندووەکەی، بە سنوورەکەدا تێدەپەڕێت، جگە لەو هەموو زیانەی کە بەر ژینگەی کوردستان دەکەوێت.
وڵاتە بەرهەمهێنەرەکانی نەوت، سیاسەتی جەوسانەوە و یاساغی و زەبر و زەگ دەبێتە پیشەیان بۆ نمونە لیبیا، کازاخستان و ڕوسیا و چین و فەنزوێلا و جەزائیر و تورکمنستان و زۆر وڵاتی دیکەش، لە کاتێکدا ئەم سیاسەتی زەبروزەنگ و چەوسانەوەیە ئاشکرا و شارراوە نیە، ئەمریکا بە تەنها چارەکی هەموو وزەی جیهانی پێویستە، بەشێك لە توانای ناتۆش هەر بۆ پارێزگاری هێڵ و پرۆژەکانی گوازتنەوەی وزە بۆ خۆی دەخاتە کار، بۆ ئه‌و وڵاته‌ سه‌رمایه‌دارانه‌، گرنگ نیه‌ که‌ ئایا ڕه‌وشی نێوخۆی وڵاته‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کانی نه‌وت چه‌ند نادیموکراتیه‌ و خه‌ڵکه‌که‌ی چه‌ند له‌ په‌راوێزی هه‌ژاری و نه‌داریدا ده‌ژین، مه‌گه‌ر له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان بیوروژێنن، وه‌کو ئه‌وه‌ی له‌ عیڕاق و ڤێنزوێللا و سوریا و لیبیا و چه‌نده‌ها وڵاتی دی بینرا.

ئەم لاپەڕەیە بەهاوکاری و بەشداری رێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی ئامادە دەکرێت

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*