سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » هەندێك جار بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیریی خۆمدا دێتەوە

سیامەند هادی:

هەندێك جار بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیریی خۆمدا دێتەوە

یه‌كێك له‌ ده‌نگه‌ جدییه‌كانی ناو دونیای ئه‌ده‌بی و به‌تایبه‌ت چیرۆكی ئێمه‌ سیامه‌ند هادی-یه‌ كه‌ نووسه‌ری هه‌ریه‌كه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی (خۆڵه‌مێشی ناوداره‌كان و یاده‌وه‌رییه‌كانی كۆڵانێكی خاپوركراو)ه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كشی له‌سه‌ر رۆمان نووسیوه‌ به‌ناوی (مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی رۆمان) ساڵی 2004 چاپكراوه‌. سیامه‌ند هادی هه‌میشه‌ به‌ بێده‌نگیی ده‌نووسێت و خۆی له‌ چاوی راگه‌یاندن و دیداری رۆژنامه‌وانی به‌دوور ده‌گرێت، به‌ڵام من دوای هه‌وڵكی زۆر دواندم و به‌ پێویستم زانی بیروڕاو سه‌رنجه‌كانی ده‌رباره‌ی چه‌ند پرسێك وه‌رگرم و سه‌ره‌نجامی گفتوگۆكه‌شمان ئه‌م دیداره‌ی لێكه‌وته‌وه‌.

سازدانی: شاخه‌وان سدیق

2-2

*لە رووی بابەتەوە چۆن دەتوانین لە چیرۆك بڕوانین، ئایا بۆ ئەوەی دەقێكی گەورە و گرنگ بنووسین پێویستە بابەتێكی گەورە و گرنگمان هەبێت؟ بە ڕای تۆ چیرۆك تا چەند دەرەقەتی بابەتەكانی دنیای مۆدێرن هاتووە؟
-بێگومان دەق پێكهاتەیەكی پێكەوەبەستراو و ئاوێتەیە، هەموو ئەو رەگەزانەی دەق پێكدەهێنن، پێكەوە دەخوڵقێن و گەشە دەكەن و بەرجەستە دەبن. ئەگەر چیرۆكێك بە تەنها گرنگی بە لایەنێك بدات و لایەنەكانی تری دەق فەرامۆش بكات، ئەوا ئەو دەقە بۆشایی تێدایە. (بابەت) یەكێكە لە رەگەزە گرنگەكانی دەق و لە دوای خوێندنەوە، سەرەتا دەستنیشانی ئەوە دەكەین كە ئەو دەقە لەسەر چ بابەتێكە. نووسەر ئازادە لە دەقدا لەسەر چ بابەتێك كاردەكات، بەڵام گرنگ ئەوەیە بە چ شێوەیەك بابەتەكەی دەخاتەڕوو و چ ڕەهەندێكی فیكری پێ دەبەخشێت.
هەندێك وا دەزانن كە بابەتی گرنگ و بابەتی بێبایەخ هەیە، دەوترێت زۆرجار دەقێك لەسەر بابەتێكی ئاسایی نووسراوە، بەڵام بە تەكنیكێكی وا خراوەتەڕوو كە چیرۆكێكی زۆر سەركەوتووی لێ كەوتووەتەوە. بە بڕوای من هەموو بابەتێك گرنگە و بابەتی ئاسایی و بێبایەخ نییە، چونكە ئەوەی پەیوەندی بە ژیانی مرۆڤ و دەوروبەرییەوە هەبێت، ناكرێت بە بێبایەخ تەماشای بكرێت. بابەت و بیرۆكەی دەق هەرچییەك بێت گرنگی خۆی هەیە، بەڵام گرنگ ئەوەیە لە دەقەكەدا مامەڵەیەكی هونەرییانەی لەگەڵدا بكرێت. ئەم روانینە بۆ هەموو دەقێك راستە، بۆ نموونە رەنگە یەكێك شیعرێك لەسەر كارەساتێكی زۆر گەورە بنووسێت، بەڵام بە ئەندازەی ئەو شیعرە جوان نەبێت كە (نالی) بۆ كەرەكەی نووسیوە! لێرەدا كێشە لە بابەتی دەقەكەدا نییە، بەڵكو كێشەكە لە چۆنێتی مامەڵەكردندایە لەگەڵ بابەتەكە.
هەموو بابەتێك لە بیری ئێمەدا، خاوەنی چەند هێڵێكی گشتییە كە وێنەیەكی زانراو و گەورە دەخوڵقێنێت، هەر كاتێك باسی یەكێك لەو بابەتانە بكرێت، كتوپڕ هێڵی گشتی و وێنە گەورەكەی ئەو بابەتەمان بە خەیاڵدا دێت. بۆ نموونە ئەو كاتەی دەڵێین بابەتی دەقێك لەسەر خۆشەویستییە، ئێمە خێرا ئەو هێڵە گشتییانەمان بە خەیاڵدا دێت، كە وێنەیەكی گەورەی ئەو بابەتەمان لەسەر بونیادناوە. بۆ هەموو بابەتەكاتی تریش بە هەمان شێوەیە. كێشەی گەورە لە بونیادنانی بابەتی ئەدەبی گێڕانەوەدا ئەوەیە، بمانەوێت وێنای هێڵی گشتی وێنە گەورەكەی ئەو بابەتە بكێشین. كاتێك دەتەوێت وێنە گەورەكە بخوڵقێنیت، ئەو شێوە كاركردنەت ئاسایی و زانراو دەكەوێتەوە و هیچ شتێكی نوێ بە خوێنەر نابەخشیت. كاركردن لە بابەتی دەقدا، چنینی ئەو دەزوولە باریك و نەبینراوانەیە كە كۆی هێڵە گشتییەكانی وێنە گەورەكە دروست دەكەن، چونكە لەوێدا خوێنەر بەر ساتی چاوەڕواننەكراو و رووداوی نەزانراو دەكەوێت.
بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ بابەتەكانی دنیای مۆدێرن، بە هەمان شێوەیە، مەرج نییە پەنا بۆ ئەو هێڵە گشتییانە بەرین كە لە دوای وشەی (مۆدێرن)ەوە بە خەیاڵماندا دێت. هەرچەندە ئەزموونی ئێمە لەگەڵ ئەم دنیایەدا زۆر نییە و رەنگە نەتوانین حوكمی لەسەر بدەین، بەڵام دەرەقەتی ئەم دنیا مۆدێرنە، لەو پنتەوە سەرچاوە دەگرێت كە دەزوولە باریكەكانی ئەو جیهانە بدۆزینەوە. بێگومان جیهانی مۆدێرن خاڵی پۆزەتیڤ و نێگەتیڤی بۆ هەموو بوارەكانی ژیانی مرۆڤایەتی هەیە، چیرۆكیش بێبەش نییە لەو دەركەوتەیەی كە ئەو جیهانە خوڵقاندوویەتی. ئەو كێشە و گرفتانەی جیهانی مۆدێرن دروستیان دەكات، جارێكی تر دەبنە بابەت بۆ نووسینی چیرۆك. مرۆڤ بەردەوام پرسیاری هەیە و بیردەكاتەوە و روانینی نوێی بۆ دیاردە و شتەكانی دەوروبەری هەیە، كە ئەوانەش بۆ ئەدەبی گێڕانەوە كەرەستەن و دەكرێت كاریان لەسەر بكرێت. لە ئێستادا كاتێك ئێمە بۆ نموونە چیرۆكی نوێی ئەوروپی دەخوێنینەوە، زۆرجار وا هەست دەكەین شتێك لە فەزای ئەو دەقانەدا ونە و رووداو و بابەتەكان زۆر ئاسایین و هەندێكجار رەنگە وەك دەقی لاوازیش تەماشایان بكەین، چونكە بەردەوام خەیاڵمان لای بابەتی گەورە و وێنەی سەرنجڕاكێش و تەقینەوەیەكی گەورەیە لە بیرۆكەی دەقەكەدا. ئێمە لەوێدا هەست بەو دەزوولە باریك و ئاڵۆزانە ناكەین، كە جیهانی مۆدێرن دروستیان كردووە، هەربۆیە مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو جیهانە تازەیەدا، پێویستی بە ئاگاییەكی زیاتر و وردتر هەیە. كاركردن لەسەر بابەتەكانی ئەو جیهانە، بەتەنها ئەوە نییە كەرەستە و شتەكانی جیهانی مۆدێرن لە چیرۆكدا بەكاربهێنیت، بەڵكو پێویستە هەموو ئەو دەركەوتە و رەهەندە فیكرییانە بدۆزیتەوە، كە ئەو جیهانە خوڵقاندوونی. ئایا ئێمە لەم جیهانە تازەیەدا چۆن دەڕوانینە شتەكان؟ مامەڵە و پەیوەندی مرۆڤەكان چ گۆڕانكارییەكیان بەسەردا هاتووە؟ روانینمان بۆ بابەتەكانی شەڕ و خۆشەویستی و رق و كوشتن و تووڕەیی و بێزاری و نامۆیی و دەسەڵات و هێز و شار و ژن و … هتد لەم جیهانە مۆدێرنەدا گەیشتوونەتە كوێ؟ ئەگەرچی چەند هەوڵێك هەیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم جیهانەدا، بەڵام هێشتا زووە بۆ ئەوەی كە بڵێین كە ئایا چیرۆكی ئێمە دەرەقەتی بابەتەكانی ئەو جیهانە هاتووە؟

*لە شێوازی چیرۆك نووسینتا بە چ چیرۆكنووس و شێوازێك لە چیرۆكنووسین سەرسامیت و لەبەر چییە بەو شێوازە سەرسامیت. تۆ لە نووسیندا ناوەڕۆكت بەلاوە گرنگە یان تەكنیك؟
-ئێمە لەكاتی خوێندنەوەدا بە زۆر دەق سەرسام دەبین، بەڵام سەرسامبوون لە بونیادنانی دەقەكاندا. مەرج نییە هەموو كاتێك ئەو سەرسامبوونە بەتەواوی پێكهاتەی دەقەكان بێت، بەڵكو هەندێكجار بە جۆرێك لە ئیشكردنی تایبەتی نووسەرێك سەرسام دەبین لە بەشێك لە پێكهاتەی دەقەكەیدا. زۆر جار بە گێڕانەوەی نووسەرێك سەرسام دەبین، هەندێكجار بە بابەت و روانین و لایەنی هونەری و تەكنیكی نووسەرێك. رەنگە نەتوانم ئاماژە بە هەموو ئەو دەقانە بدەم كە سەرسام بووم پێیان، یان شێوازی نووسینی ئەو نووسەرانە بخەمەڕوو، بەڵام وەك نموونە من سەرسامم بەو توناوتوونەی (بۆرخیس) لە دەقەكانیدا دروستیان دەكات، یان سەرسامم بەو رووداوانەی (ماركیز) دەیانخوڵقێنێ، كە نازانم راستین یان خەیاڵی نووسەرن.
ئەگەر لێرەدا نموونەیەك بۆ سەرسامبوون بە بەشێك لە ئیشكردنی دەق بهێنمەوە، دەتوانم ئاماژە بە چیرۆكەكانی (ئالان رۆب گرێ) بدەم، كە سەرجەم چیرۆكەكانی لە كتێبێكدایە لەژێر ناوی (دیمەنەكان). من لە خوێندنەوەی چیرۆكەكانی ئەم نووسەرەدا (هەروەها لە رۆمانەكانیشیدا)، زیاتر سەرسامم بەو گرنگییەی لە دەقەكانیدا بە (شتەكان)ی دەدات. رۆب گرێ شوێن و شتەكانی لە پەراوێزبوون و وابەستەبوون قوتار كرد و ماهیەتی راستەقینەی خۆیانی پێ بەخشین. ئەگەر پێشتر شوێن و شتەكان وەك پڕكردنەوەی بۆشایی دەركەوتبێتن و ماهیەتیان وابەستە بووبێت بە جووڵەی كەسێتییەكانەوە، ئەوا رۆب گرێ لە دەقەكانیدا ماهیەت و سەربەخۆیی تەواوی بۆ شوێن و شتەكان گەڕاندەوە. ئەوەش لە وەسفێكی زۆری شتەكانەوە سەرچاوەی نەگرتووە، بەڵكو تەماشاكردنی شتەكان بە شێوەیەكی سەربەخۆ لە رێگەی چەند روانینێكی قووڵەوە خراونەتەڕوو. لە روانگەی ئەم نووسەرەوە شتەكان بە تەنها وەك ئێكسسوارێك تەماشا ناكرێن، كە لە دەوروبەری مرۆڤدان و ماهیەت لە جووڵەی ئەوەوە وەردەگرن، بەڵكو شتەكان پێكهاتەیەكی سەربەخۆیان هەیە و هەبوونیان گرێ نەدراوە بە جووڵەی كەسێتییەكانەوە. شتەكان بە شێوەیەكی سەربەخۆ جێگەیەكی تایبەتییان داگیركردووە و بوونیان پابەند نییە بەو ساتەی كەسێتییەكان بەكاریان دەهێنن.
یەكێكی تر لەو لایەنانەی كە من سەرسام دەكات بە دەقێك، بێلایەنی نووسەرە لە خستنەڕووی بابەتی دەقەكەیدا. بێگومان ئەوەش ئاسان نییە كە نووسەرێك بتوانێت بێلایەن بێت لە خوڵقاندنی روانینی كەسێتییەكانیدا. بۆ ئەم شێوازە لە نووسین، من زۆر سەرسامم بە گابرێل گارسیا ماركیز. لە خوێندنەوەی چەند دەقێكی (كریستینا پێری روسی)شدا سەرسامبووم بەو شێوەیە بێلایەنییەی ئەم ژنە نووسەرە ئۆرۆگواییە دەیخاتەڕوو. لە چیرۆكەكانی (كۆمپانیای پشتگیری خۆكوشتن، یانەی ئەوانەی شتیان بیردەچێتەوە، شەهید، پاسەوان)دا بە تەواوی هەست بەو شێوازە دەكەین. بۆ نموونە لە چیرۆكی (شەهید)دا باسی راپۆرتی كۆبوونەوەی كۆمیتەی حزبێكی ئۆپۆزسیۆن دەكات كە دەیانەوێت پلان بۆ بەرەوپێشچوونی حزبەكەیان دابنێن. لە راپۆرتی كۆتایی كۆبوونەوەكەدا ئاماژە بە زۆر خاڵ دەدەن، بەڵام زیاتر جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە بۆ راكێشانی سۆزی جەماوەر و چوونەپێشەوەی حزبەكەیان، پێویستیان بە شەهیدێكە. واتا دەبێت شەهیدێكیان هەبێت، بۆ ئەوەی سۆزی جەماوەر بۆ خۆیان رابكێشن. چەند مەرجێك بۆ ئەو شەهیدە دادەنێن، كە كاریگەری زۆر لەسەر جەماوەر دابنێت. راپۆرتەكە داوا لە خوارەوەی حزب دەكات كە بەپێی ئەو مەرجانەی دیاریكراوە، شەهیدێك ئامادە بكەن.
هەموو نووسەرێك لە رێگەی خوێندنەوەوە سەرسام دەبێت بە كۆمەڵێك نووسەری دیكە و ئەو نووسەرانەش كاریگەریی لەسەر بەرهەمەكانی بەجێدەهێڵن، بەڵام ئەو كاریگەرییانە ناكرێت ئەوەندە بێت بگاتە لاساییكردنەوە و بەشێوەیەك لە شێوەكان دووبارەكردنەوەی بەرهەمەكانیان. كاتێك ئەو لاساییكردنەوەیە روونادات كە نووسەر خاوەنی روانینی تایبەتی خۆی بێت بۆ وێناكردن و گوزارشتكردن. لە خوێندنەوەی چیرۆكی نووسەراندا، رەنگە بە زۆرێك لەو نووسەرانە سەرسام بیت، یان رەنگە بەشێك لە ئیشكردنی نووسەرێكت لا پەسەند بێت. هەربۆیە ئەوە قورسە بەتەنها بە نووسەرێكی تایبەتی سەرسام بیت و تەواوی شێوازی نووسینی ئەو نووسەرەت بەتەواوی لا پەسەند بێت. شێوازی جیاواز و تاقیكردنەوەی سەبك و هێڵی ئیشكردنی تایبەتی، وا دەكەن لە كاری چیرۆكنووسێكدا سەرسام بیت بە جۆرێك لەو تایبەتمەندیانە.

*تۆ بە پێچەوانەی زۆرێك لە چیرۆكنووسەكانی دیكەوە كەم دەنووسیت و كەمیش بڵاودەكەیتەوە و كەمیش دیداری ڕۆژنامەنووسی دەكەیت هۆكاری ئەمە چییە؟
-زۆرجار ئەو پرسیارەم لێ دەكرێت كە بۆچی من كەم دەنووسم، ئەوەی خۆم تێبینیم كردووە هۆكاری ئەو كەم نووسینە پەیوەندی بە چەند لایەنێكەوە هەیە. لایەنی سەرەكی ئەوەیە كە من هەر بە سروشت لە نووسیندا سستم و ئەو بابەتەی كە نووسەرێكی تر بە دوو رۆژ دەینووسێت، رەنگە من بە دوو هەفتە یان زیاتر بینووسم. ئەو بیرۆكانەی بە خەیاڵمدا دێن بۆ نووسینی دەق، یان ئەو بابەتانەی وەك لێكۆڵینەوە و رەخنەی ئەدەبی دەمەوێت بیاننووسم، بەردەوام دوایاندەخەم و بەنێوەچڵی بەجێیان دەهێڵم. بابەت هەیە وەك لێكۆڵینەوە، سەرچاوەكانم بۆ خوێندووەتەوە و چەند لاپەڕەیەكم وەك تێبینی نووسیوە و هەموو نەخشەی بابەتەكەشم داناوە، بەڵام چوار یان پێنج ساڵ دەبێت دامناوە و ناچمەوە سەری. چەند بابەتێكی لەو شێوەیەم هەیە و هیچیانم تەواونەكردووە.
بەشێكی زۆری ئەم شێوە ئیشكردنە، پەیوەندی بەوەوە هەیە كە من هەر لە سەرەتای خوێندنەوە و نووسینەوە، زیاتر خوێندنەوەم بەلاوە گرنگ بووە، وەك لە نووسین. ئەوە دەزانم كە هەموو نووسەرێك دەخوێنێتەوە، بەڵام بەردەوام بەشێك لە بیركردنەوەیان لای نووسینە.
هەر كاتێك تەماشای كتێبخانەكەم دەكەم بێتاقەت دەبم، بەوەی كە چەندین كتێبی گرنگی تێدایە كە هێشتا نەمخوێندووەتەوە. چەندین بوار هەیە كە حەزدەكەم شارەزاییم تێیاندا هەبێت، بەڵام تا ئێستا نەمتوانیوە ئەوە بكەم. هەندێك جار دوای خوێندنەوەی كتێبێك، بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیری خۆمدا دێتەوە. زۆرجار لە خۆم دەپرسم: من چی لەسەر هونەری چیرۆك دەزانم؟ لە كاتێكدا چیرۆك دەنووسم. یان چەند ساڵێكی زۆرە سەرقاڵی خوێندنەوەی رۆمان و لێكۆڵینەوەم لەسەر رۆمان، بەڵام تا ئێستا شارەزاییەكی ئەوتۆم لەسەر ئەو ژانرە نییە. هەر ئەوەشە وا دەكات زیاتر بیر لە خوێندنەوە بكەمەوە، وەك لە نووسین. بەردەوام بەلامەوە ئاسایی بووە بۆ ماوەیەكی زۆر هیچ نەنووسم، بەڵام ناتوانم بۆ ماوەیەكی زۆر كورتیش بێت دەستبەرداری خوێندنەوە بم.
یەكێكی تر لە كێشەكانی من لە نووسیندا ئەوەیە، كە بەردەوام چاوم لەسەر نووسینی بابەتێكە لە هەموو روویەكەوە تۆكمە بێت، هەربۆیە پێش بڵاوكردنەوە زۆر بە وردی چەند جارێك دەیخوێنمەوە، بەڵام تا ئێستا هیچ بابەتێكم نەنووسیوە بەو شێوەیە دەرچووبێت كە پێشتر بیرم لێ كردووەتەوە.
سەرەڕای ئەوەی كە دەزانم چاوپێكەوتن لەگەڵ نووسەراندا، گرنگییەكی تایبەتی هەیە و زۆرجار روانین و بیری نووسەران لە رێگەی دیدارەكانیانەوە دەخرێنەڕوو، خۆشم زۆر چێژ لە خوێندنەوەی دیداری نووسەران دەبینم، بەڵام حەز بە چاوپێكەوتن ناكەم. بەردەوام دەمەوێت خۆم لە چاوپێكەوتن بدزمەوە، لەبەرئەوەی وەك لە سەرەتادا ئاماژەم پێدا، من لە نووسیندا سستم، دیداریش وابەستەت دەكات بەوەی كە دەبێت وەڵام بدەیتەوە و بنووسیت. لە لایەكی تریشەوە وەك سروشتی تایبەتی خۆم، حەزم لە دەركەوتن و زۆر قسەكردن نییە، هەربۆیە تا بۆم بكرێت خۆم لە چاوپێكەوتن دەدزمەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*