سەرەکی » راپۆرت » قه‌یرانی‌ نه‌ته‌وه‌كان بۆمبێكی‌ ئاماده‌یه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كات

قه‌یرانی‌ نه‌ته‌وه‌كان بۆمبێكی‌ ئاماده‌یه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كات

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

بابه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا یه‌كێكه‌ له‌ كێشه‌ ئاڵۆزه‌كان له‌سه‌ر ئاستی‌ ئیقلیمی‌‌و نێوده‌وڵه‌تیش، كه‌ ناوبه‌ناو دۆخه‌ سیاسی‌و ستراتیژییه‌كه‌ ده‌شێوێنێت، كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌ ده‌یان ساڵه‌ له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌‌و ره‌گه‌زه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ هه‌یه‌‌و تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ملیۆنان مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ سه‌ر به‌و نه‌ته‌وانه‌ن‌و له‌و وڵاتانه‌دا ده‌ژین‌و ده‌وڵه‌ته‌كان له‌خۆیان گرتوون‌و كۆنترۆڵیان كردوون له‌ ترسی‌ جیابوونه‌وه‌، هه‌ندێكی‌ تر له‌ ده‌وڵه‌ته‌كان سیاسه‌تی‌ له‌خۆگرتن‌و كۆنترۆڵیان نییه‌‌و ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بۆمبێكی‌ ئاماده‌ بن‌و هه‌ر كاتێك زه‌مینه‌یان بۆ بڕه‌خسێ ده‌ته‌قنه‌وه‌.
كێشه‌ی‌ ره‌گه‌ز‌و نه‌ته‌وه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا هۆكاره‌كانی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵانێكی‌ دوور‌و درێژ‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مانێك كه‌ گۆڕانكاری‌ ئیقلیمی‌‌و نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌ هۆكاری‌ كه‌لتووری‌‌و جوگرافی‌‌و مێژووی‌ ئاڵۆز كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ سروشتی‌ ناوچه‌كه‌وه‌ رووی‌ داوه‌، رووداوه‌ جۆشخواردووه‌كان كه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ پرسیاری‌ قوڵ ده‌وروژێنن سه‌باره‌ت به‌ چۆنێتی‌ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌م قه‌یرانانه‌، له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی‌ زۆر‌و زه‌وه‌ندی‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ هه‌ندێك وای‌ ده‌بینن بیچاره‌سه‌رن، چونكه‌ هه‌ریه‌كه‌یان له‌ بۆسه‌دایه‌ بۆ ئه‌وی‌ دی‌، هه‌روه‌ها دۆخی‌ جه‌مسه‌رگیریی لای‌ ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان، كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان هه‌وڵی‌ دابینكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌دات، بێئه‌وه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئه‌وانی‌ ره‌چاو بكات.
هه‌ندێك وڵات سوود له‌ سیاسه‌تی‌ نانه‌وه‌ی‌ ئاژاوه‌ وه‌رده‌گرێت، سوود له‌ وروژاندنی‌ بیری‌ مه‌زهه‌بی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی ده‌بینن له‌ ناوچه‌كه‌دا ‌و ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌كه‌نه‌ ئامانج كه‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ جیاجیایان تێدایه‌، هه‌ر چه‌وسانه‌وه‌ یان په‌راوێزخستنێكی‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ وه‌ك ده‌رفه‌تێك به‌كار ده‌هێنن بۆ تێكدانی‌ ئاسایشی‌ ئه‌و وڵاته‌، ئه‌م جۆره‌ ره‌فتاره‌ به‌ یه‌كێك له‌ هه‌ڕه‌شه‌كان داده‌نرێت بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌ به‌ گشتی‌، ئه‌م وڵاتانه‌ هه‌ردوو لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كه‌ هان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ باڵاده‌ست بێت له‌ ناوچه‌كه‌دا، یان بۆ ئه‌وه‌ی‌ داگیركارییه‌كه‌ی‌ بۆ سه‌ر وڵاتانی‌ دی‌ به‌رده‌وام بێت‌و به‌رده‌وام ده‌ستی‌ بگات به‌ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانی‌ ئه‌و وڵاتانه‌، هه‌ندێكی‌ دیكه‌ رووداوه‌كان بۆ ئه‌وه‌ به‌كار ده‌هێنن تا ئیمپراتۆری‌ له‌ناوچوویان بگێڕنه‌وه‌، ئه‌وانه‌ پشتیوانی‌ له‌ گروپێك ده‌گه‌ن دژی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ دیكه‌.
دیارترین ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا هه‌ن، له‌ خاكی‌ ئێراندان، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ كورد ‌و عه‌ره‌بی‌ ئه‌هواز ‌و توركی‌ تێدایه‌ و له‌ رووی‌ سیاسی و ئابووری‌‌و ئایینی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ مافیان نه‌دراوه‌تێ و كار گه‌یشتۆته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی‌ وه‌ك هاووڵاتی‌ پله‌ دوو مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت.
ناوبه‌ناویش گرژی‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌و وڵاته‌ له‌گه‌ڵ كورد‌و به‌لوچ ‌و عه‌ره‌ب‌و تورك ده‌وروژێنرێت، چونكه‌ ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ وەک پێویست مافەکانیان دابین نەکراوەو بە رادەیەکی زۆر، كۆت ‌و به‌ندی‌ به‌شداری‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسییان له‌سه‌ره‌‌و زۆر پێشێلكاری‌ دیكه‌ش به‌رامبه‌ریان ده‌كرێت به‌ بیانووی‌ تێكدانی‌ ئاسایشه‌وه‌ ده‌ستگیرده‌كرێن، ته‌نانه‌ت كورده‌كانی‌ عیراق كه‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستانی‌ عیراق ده‌ژین، ئه‌و وڵاته‌ رازی‌ نه‌بوو سه‌ربه‌خۆیی به‌ده‌ست بهێنن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌زانن‌ بۆ ئاسایشی خۆیان له‌ ناوچه‌كه‌دا.
چه‌وسانه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان هه‌ر له‌ و وڵاته‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو توركیاش نموونه‌یه‌كی‌ روون‌و ئاشكرایه‌ بۆ پێشێلكردنی‌ مافی‌ كورد، ئه‌وجا له‌ ناوخۆی‌ ئه‌و وڵاته‌ بێت یان له‌ ده‌ره‌وه‌، به‌م دواییانه‌ بارودۆخی‌ ئاڵۆزی‌ ناوچه‌كه‌ی‌ قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر كورده‌كانی له‌ سوریا، به‌ بیانووی‌ دروستكردنی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ئارام بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ سوریا كه‌ له‌ توركیان، ئه‌و هێرشه‌ بووه‌ هۆی‌ ئاواره‌بوونی‌ نزیكه‌ی‌ 160 هه‌زار كه‌س كه‌ زۆربه‌یان كورد بوون‌و له‌ ترسی‌ بۆردومانی‌ هێزه‌كانی‌ توركیا ماڵ‌و حاڵی‌ خۆیان جێهێشت‌و تا ئێستاش ئه‌و هێرشه‌ به‌رامبه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد هه‌ر به‌رده‌وامه‌.
لیوا روكن د. مسته‌فا كامیل ئه‌لسه‌ید مامۆستای‌ زانستی‌ رامیاری‌‌و ستراتیژی‌ له‌ ئه‌كادیمیای‌ باڵای‌ سه‌ربازیی ناسر له‌ میسر رایگه‌یاند گومانی‌ تێدا نییه‌ كه‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان بابه‌تێكی‌ گرنگه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، چونكه‌ نه‌ته‌وه‌ جیاجیاكان رێژه‌یه‌كی‌ زۆری‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ پێكده‌هێنن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ مافیان هه‌یه‌ به‌سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ كه‌ تیایدا ده‌ژین، بۆ نموونه‌ ئێران زیاتر له‌ 13 نه‌ته‌وه‌‌و ره‌گه‌زی‌ جیاجیای‌ تێدایه‌‌و فارسه‌كان ته‌نیا 35%ی‌ كۆی‌ گشتی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ پێك ده‌هێنن، ئه‌وانی‌ دیكه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ جیاجیا پێكهاتوون، سه‌باره‌ت به‌ كورده‌كان، ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان كێشه‌ بۆ ئه‌وانی‌ دی‌ دروست ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌و ناوچانه‌دا ده‌ژین كه‌ سنووری‌ هاوبه‌شیان له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا، توركیا، عیراق‌و ئێران هه‌یه‌‌و گرفتیان بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ دروست كردووه‌، بۆ نموونه‌ عیراق دابه‌ش كراوه‌ به‌سه‌ر سێ ناوچه‌دا، ناوچه‌ی‌ باكوور بۆ كورده‌كان له‌ كه‌ركوك به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌، ناوه‌ڕاستی‌ عیراق سوننه‌ی‌ تێدایه‌‌و باشووریش‌ شیعه‌ی‌ تێدا ده‌ژی‌‌و شوێنه‌ پیرۆزه‌كانی‌ شیعه‌ی‌ لێیه‌.
ئه‌و فەرماندە سەربازییە ده‌ڵێ: گرنگترینیان كورده‌كانی‌ سوریان كه‌ خۆیان هێزه‌كانی‌ سوریای‌ دیموكرات، په‌یمان‌و به‌ڵێنێكی‌ روون‌و ئاشكرا هه‌بوو بۆ هاوكاری‌‌و یارمه‌تی‌ له‌ نێوان ئه‌و هێزانه‌‌و ئه‌مریكادا، به‌ڵام ئه‌مریكا ناوچه‌كه‌یانی‌ چۆڵ كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ توركیا به‌ بیانووی‌ دروست كردنی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ئارام بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كانه‌وه‌ هێرش بكاته‌ سه‌ریان، ئه‌و بیانووه‌ی‌ توركیا هیچ شه‌رعیه‌تی‌ نه‌بوو نه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌مریكا‌و نه‌ له‌ لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانیشه‌وه‌.
د. مسته‌فا كامیل ئه‌لسه‌ید پێی‌ وایه‌ ئه‌گه‌ر كورده‌كانی‌ عیراق له‌گه‌ڵ كوردی‌ شامدا یه‌ك بگرن له‌و ناچه‌ سنووریانه‌ی‌ نێوان ئێران‌و توركیا‌و سوریا‌و عیراق، له‌گه‌ڵ پشتیوانی‌ ئه‌مریكادا ئه‌وا ده‌بنه‌ گروپێكی‌ زۆر به‌هێز ‌و له‌ گۆشه‌نیگای‌ توركیا ئه‌وه‌ش هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی توركیا، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ ئێران، ئه‌وه‌بوو ئه‌مریكا پاشه‌كشه‌ی‌ كرد‌و ده‌رفه‌تی‌ ته‌واوی‌ دا به‌ توركیا‌ تا ئامانجی‌ خۆی‌ له‌ سوریا بپێكێت، ئه‌ویش ته‌واوكردنی‌ هه‌رێمی‌ ئه‌نتاكیا‌و ئه‌سكه‌نده‌رونه‌یه‌ كه‌ فه‌ره‌نسا پێشتر دای‌ به‌ تورك بۆ ئه‌وه‌ی‌ توركیا نه‌بێته‌ هاوپه‌یمانی‌ ئه‌ڵمانیا‌و ئیتالیا.
سه‌باره‌ت به‌ درێژه‌كێشانی‌ ئه‌م ململانێیه‌ وتی‌: له‌و باوه‌ڕه‌دام ئه‌وه‌ی‌ به‌ڕێوه‌یه‌ ململانێیه‌ك ده‌بێت له‌ نێوان توركیا ‌و كورده‌كاندا، دۆخه‌كه‌ ئاڵۆزتر ده‌بێت له‌گه‌ڵ ململانێكانی‌ دیكه‌ی‌ ناوچه‌كه‌دا، هه‌موو ئه‌مانه‌ش ئاماده‌كاریی ناوچه‌كه‌یه‌ بۆ گرێبه‌ستی‌ سه‌ده‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ گارید كۆشنه‌ری‌ زاوای‌ دۆناڵد تره‌مپی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا رایگه‌یاند، بێئه‌وه‌ی‌ سنووره‌ سیاسییه‌كه‌ ئاشكرا بكات بۆ ئه‌و قه‌واره‌یه‌ی‌ له‌سه‌ری‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت. د. مسته‌فا ده‌ڵێ: له‌و باوه‌ڕه‌دام دوژمنێكی‌ دیكه‌ بۆ عه‌ره‌ب دروست ده‌كرێت ئه‌ویش ئێرانه‌، ئه‌مانه‌ش هه‌موو ده‌چنه‌ ریزی‌ ململانێكانی‌ ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌، ئه‌و ناوچه‌یه‌ی‌ هه‌رگیز ئارامی‌ به‌خۆیه‌وه‌ نابینێت، مه‌گه‌ر وڵاتانی‌ ناوچەکە هه‌موو یه‌ك بگرن بۆ به‌دیهێنانی‌ ئارامی‌ هه‌رێمیی، ئه‌گه‌ر نه‌توانن وا بكه‌ن، ئه‌وا لانیكه‌م ده‌بێ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ جوگرافیای‌ ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدان ده‌بێ كار بۆ ئه‌و ئامانجه‌ بكه‌ن.
ناوبراو ئاماژەشی بەوەداوە کە ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ مه‌ترسییه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ توركیا رایگه‌یاند كۆمه‌ڵێك له‌ چه‌كدارانی‌ داعش له‌ زیندانه‌كانی‌ سوریا هه‌ڵاتوون، بۆ كوێ هه‌ڵاتوون؟ تا ئێستا نه‌زانراوه‌، باوه‌ڕی‌ من وایه‌ روویان كردۆته‌ یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌ی‌ دژی‌ گرێبه‌ستی‌ سه‌ده‌ن، ئه‌و گرێبه‌سته‌ش میسر به‌ ته‌واوی‌ ره‌تی‌ ده‌كاته‌وه‌. به‌رپرسانی توركیا به‌ راشكاوی‌ رایانگه‌یاند، به‌شێك له‌ داعشه‌كان له‌ لیبیا نیشته‌جێ ده‌كرێن، توركیاش ئه‌مه‌ ده‌كات له‌ پێناو زیندو كردنه‌وه‌ی‌ ئیمپراتۆری‌ عوسمانیدا، وڵاتانی‌ نزیك له‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست به‌شێك بوون له‌ ئیمپراتۆرییه‌كه‌ی‌ له‌وانه‌ش سوریا، میسر، لیبیا، تونس، جه‌زائیر ‌و مه‌راكیش، میسر ده‌یه‌وێ دژی‌ ئه‌م حه‌زه‌ی‌ توركیا بوه‌ستێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێی‌ وایه‌ ده‌وڵه‌تێكه‌ خۆرهه‌ڵات به‌ خۆرئاواوه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ هه‌ر ناجێگیرییه‌ك له‌ لیبیا به‌ مه‌ترسی‌ بۆ خۆی‌ ده‌زانێت. كه‌واته‌ له‌ قازانجی‌ عه‌ره‌به‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ كوردی‌ دروست ببێت‌و ببێته‌ به‌ربه‌ستێك له‌به‌رده‌م مه‌ترسی‌‌و هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ توركیا ‌و ئێران له‌سه‌ر عه‌ره‌ب، راسته‌ توركیا‌و ئێران حه‌ز به‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ دراوسێ ناكه‌ن كه‌ كورد بێت، به‌ڵام ده‌وڵه‌تێكی‌ كوردی‌ له‌و ناوچه‌یه‌ هیچ مه‌ترسی‌ بۆ سه‌ر عه‌ره‌ب نابێت.
هه‌رچه‌نده‌ رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ مافی‌ مرۆڤ‌و رێكخراوه‌ ناوچه‌ییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌و بواره‌ش به‌رده‌وام داوایان له‌و وڵاتانه‌ كردووه‌ كه‌ ره‌گه‌ز ‌و نه‌ته‌وه‌ی‌ جیاجیای‌ تێدا ده‌ژی‌ دان به‌ مافی‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌دا بنێن‌و نه‌یانچه‌وسێننه‌وه‌، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی‌ ره‌سمی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ جا له‌ ئێران بێت یان له‌ توركیا هه‌موو ئه‌و داواكارییانه‌یان پشتگوێ خستووه‌‌و ئه‌و یاسایانه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانیان پێشێل كردووه‌ كه‌ داوای‌ پێكه‌وه‌ژیانی‌ ئاشتیانه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان ده‌كات، داوای‌ ئاشتی‌ بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ ده‌كات كه‌ سه‌دان ساڵه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كدا ده‌ژین.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‌و په‌یماننامه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، كه‌ سه‌رجه‌م وڵاتانی‌ ئه‌ندام ئیمزایان له‌سه‌ر كردووه‌، جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ هه‌موو مرۆڤ ده‌بێ یه‌كسان بن له‌ ماف‌و ئه‌ركه‌كانیاندا‌و هانده‌ریشن بۆ رێزگرتن له‌ مافی‌ مرۆڤ‌و ئازادییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان بێ جیاكاری‌ ره‌گه‌زی‌‌و نه‌ته‌وه‌‌و زمان‌و ئایین، به‌ڵام هێشتا مافی‌ نه‌ته‌وه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست پێشێل ده‌كرێت.
نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان چه‌ندان جار نیگه‌رانی‌ خۆی‌ راگه‌یاندووه‌ دژی‌ هه‌ر دیارده‌یه‌كی‌ جیاكاری‌ ره‌گه‌زی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ جیهاندا، هه‌میشه‌ ره‌خنه‌ی‌ له‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ گرتووه‌ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ جیاكاری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و په‌راوێزخستن له‌ نێوان دانیشتوانی‌ وڵاته‌كه‌یدا ره‌فتاریان كردووه‌، هه‌موو ئه‌و سیاسه‌تانه‌ش ئه‌و حكومه‌تانەن‌ به‌كاریده‌هێنن كه‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ جیاجیای‌ تێدا ده‌ژی‌.

مجلة المجلة‌ اللندنیة‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*