سەرەکی » ئابووری » ئابووریی هه‌رێمی كوردستان و كۆرۆنا و ئاینده‌

ئابووریی هه‌رێمی كوردستان و كۆرۆنا و ئاینده‌

فه‌یسه‌ڵ عه‌لی

كاتێك نرخی نه‌وت شكا، یه‌كسه‌ر به‌ره‌و ئاسانترین رێگه‌ چاره‌كان رۆیشتین، ئه‌ویش قه‌رزكردن بوو. ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاسانه‌ به‌ڵام به‌ درێژه‌كێشانی ده‌بێته‌ كێشه‌یه‌كی ئاڵۆز، به‌تایبه‌تی كاتێك ئه‌و قه‌رزه‌ بۆ خه‌رجی به‌كاربردن بێت (پێدانی مووچه‌)، ئه‌مه‌ش مه‌ترسیدارترین كێشه‌ی هه‌ر ده‌وڵه‌تێكه‌، كاتێك حكومه‌ته‌كه‌ی قه‌رز بۆ پێدانی مووچه‌ی كه‌رتی گشتی‌و خه‌رجییه‌ دووباره‌بووه‌كان ده‌كات.

ئه‌و قه‌یرانه‌ی ئێستا رووبه‌ڕووی هه‌رێم بۆته‌وه‌، له‌ قه‌یرانه‌كانی پێشتری ناچێت، ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ی به‌هۆی بڵاوبوونی په‌تای ڤایرۆسی كۆرۆنا و هاوكاتیش داشكانی خێرا و زۆری نرخی نه‌وت كه‌وتۆته‌وه‌، لێكه‌وته‌ی ئابووری‌و دارایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی زۆری قوڵتری هه‌یه‌ له‌وه‌ی زۆرێك سه‌ره‌تا بۆی چوون، هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌خوازێت كه‌ به‌ عه‌قلیه‌تێكی جیاواز هه‌ڵسه‌نگاندێكی ورد و جه‌وهه‌ری بۆ ره‌وتی به‌ڕێوه‌چوونی ئابووری بكرێت، ده‌بێ ده‌ركیش به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ چاره‌سه‌ركردنی ئاسان‌و سیحراوی بوونی نییه‌، لێره‌دا فاكته‌ری كات رۆڵێكی ئێجگار گرنگ ده‌گێڕێت، چه‌ند دوابكه‌وین له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م كێشانه‌دا، ده‌رفه‌تی سه‌ركه‌وتن‌و گه‌یشتن به‌ رێگه‌چاره‌ی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ كه‌م ده‌كات‌و قورستر ده‌كه‌وێت، تێچوونه‌ دارایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی زیاد ده‌كات، ئه‌سته‌مه‌ بتوانرێت خۆمان له‌ ده‌رهاویشته‌كانی به‌دور بگرین ئه‌گه‌ر هاتوو هه‌نگاوی پێویستی بۆ نه‌نرێت.

بۆ نمونه‌، ژماره‌یه‌كی زۆری كۆمپانیا هه‌یه‌ به‌ده‌ست ئاسته‌نگی داراییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، ده‌شێ ئیفلاس بكه‌ن، هه‌ر كۆمپانیایه‌ك له‌وانه‌ چه‌ندین ده‌رفه‌تی كاری ره‌خساندووه‌، هه‌رچه‌ند ئێستا ئه‌وانیش بێكاربوونه‌، به‌ڵام درێژه‌كێشانی ده‌رهاویشته‌ی قورسی كۆمه‌ڵایه‌تی لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن‌و نیو فه‌رمانبه‌ر و مووچه‌خۆری حكومه‌ت هه‌یه‌، دواكه‌وتنی پێدانی مووچه‌ یاخود كه‌مكردنه‌وه‌ی مووچه‌كانیان، یان هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌، ئه‌گه‌ری كه‌وتنه‌ی ده‌رئه‌نجامی قورسی لێده‌كرێت، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتوانرێت ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ هه‌ڵبسه‌نگێنرێت.

به‌ر له‌ باسكردنی هه‌ر رێگه‌چاره‌یه‌ك، پێویسته‌ دڵنیابین له‌وه‌ی تاچه‌ند سه‌ركه‌وتوو ده‌بین، ده‌بێ ده‌ستبه‌رداری چاره‌سه‌ره‌ ئاسانه‌كان بین، چونكه‌ ره‌وشه‌كه‌ ئاڵۆزتر و قورستر ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ به‌ر له‌ هه‌موو شتێك، له‌لایه‌ن پسپۆڕانه‌وه‌ به‌ وردی ده‌ستنیشانی كێشه‌كان بكرێت، به‌ر له‌وه‌ش ده‌بێ به‌ روونی‌و بێ پێچ‌و په‌نا ئه‌و ره‌وشه‌ قورسه‌ی حكومه‌تی تێدایه‌ بۆ هاووڵاتیان باس بكرێت، یان لانیكه‌م بخرێته‌ به‌رده‌ستی پسپۆڕانی ئابووری‌و یاسایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی.

له‌ پزیشكیدا ده‌وترێ داننان به‌ نه‌خۆشییدا، هه‌نگاوی یه‌كه‌می نه‌خۆشه‌ بۆ چوونه‌ لای پزیشك، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كی ده‌ستنیشان بكات‌و چاره‌سه‌ری بۆ بنوسێت، تا چاك بێته‌وه‌، هه‌مان ئه‌و رێوشوێنه‌ بۆ نه‌خۆشییه‌ ئابووری‌و دارایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش راسته‌. ده‌ستنیشانكردنی نه‌خۆشییه‌كه‌ نیوه‌ی چاره‌سه‌ره‌كه‌یه‌، به‌ڵام به‌ر له‌ ده‌ستنیشانكردن، پێویسته‌ نه‌خۆشه‌كه‌ به‌ دیقه‌ت وه‌سفی نه‌خۆشییه‌كی بكات، هۆكار و ده‌ركه‌وت‌و لێكه‌وته‌كانی بخاته‌ڕوو، بۆ ئه‌وه‌ی پزیشكه‌كه‌ به‌ ته‌واوی له‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ بگات. هه‌نگاوه‌كانی چاره‌سه‌ركردن دوای ده‌ستنیشانكردنی وردو دروستی نه‌خۆشییه‌كه‌ دێت له‌لایه‌ن تیمی پزیشكییه‌وه‌، ئامرازه‌اكانی پشكنین بۆ ده‌ستنیشانیكردنی سه‌ركه‌وتووی نه‌خۆشییه‌كه‌ نه‌ سه‌ره‌تای هه‌یه‌و نه‌ كۆتایی.

میدیاكانی هه‌رێمی كوردستان، به‌ هه‌موو ره‌نگ‌و ئاراسته‌كانییه‌وه‌، پڕه‌ له‌ لێدوانی حكومی‌و غه‌یره‌ حكومی، له‌ ئابووریناس‌و ئه‌وانیتر، هه‌وڵی ده‌ستنیشانكردنی قه‌یرانه‌ ئابووری‌و دارایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی داوه‌و ده‌دات، باس له‌ ده‌رهاویشته‌كانی كراوه‌و به‌رده‌وامیشی هه‌یه‌، هه‌ر یه‌كه‌و به‌پێی بۆچوون‌و تێڕوانینی خۆی رای خۆی داوه‌، له‌مه‌ فره‌ بۆچوونێك سه‌باره‌ت به‌ ئامرازه‌كانی چاره‌سه‌ر و رێوشوێنه‌كان به‌ ژماره‌ی لێدوان‌و كه‌سه‌كان خراوه‌ته‌ڕوو، هه‌ندێك گه‌شبینین‌و بۆ داشكانی نرخی نه‌وتی ده‌گێڕنه‌وه‌، پێیان وایه‌، وه‌ك ئه‌وانه‌ی پێشوو له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی نرخی نه‌وت، ئه‌م قه‌یرانه‌ش تێپه‌ڕده‌بێت، واته‌ لای ئه‌مانه‌ قه‌یرانێكی كاتییه‌، هێنده‌ی پێناچێت هه‌موو شتیك وه‌ك پێشووی لێدێته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌رك به‌وه‌ بكه‌ن، كه‌ هۆكاری نه‌خۆشییه‌كه‌، خودی نه‌وته‌كه‌یه‌، زێده‌ڕۆیی له‌ پشت به‌ستن به‌ نه‌وت ئه‌م هه‌موو كێشه‌و گرفته‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌ی بۆ دروست كردووین.

ئه‌وانه‌ی چاوه‌ڕێی هه‌ڵكشانی نرخی نه‌وت ده‌كه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ رێوشوێنێكی تر بگیرێته‌به‌ر، ئه‌وانه‌ن كه‌ رێگری له‌ چاره‌سه‌ركردنی ریشه‌یی ئه‌و قه‌یرانه‌ دارایی‌و ئابوورییه‌ ده‌كه‌ن، له‌ بیری خۆشیان ده‌به‌نه‌ كه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ سروشته‌كه‌ی په‌یكه‌رییه‌، لاسه‌نگییه‌كی گه‌وره‌ له‌ ئابووری‌و له‌ چۆنێتی خه‌رجكردنی داهاتی گشتییدا هه‌یه‌. هه‌مان ئه‌و لۆجیكه‌ی پێشووه‌، كاتێك نرخی نه‌وت داشكا، هیچ رێوشوێنێكی بۆ ده‌ربازبوون له‌ پشتبه‌ستنی ته‌واو به‌ نه‌وت نه‌گیرایه‌ به‌ر، ئه‌م بۆچوونه‌ش درێژه‌ده‌ری هه‌مان هه‌ڵوێسته‌، كه‌ چه‌ندین جاره‌ رووبه‌ڕووی ئابووریی هه‌رێم ده‌بێته‌وه‌، هه‌ر ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌شه‌ رێگری له‌ هه‌مه‌ڕه‌نگبوونی ئابووری‌و بونیاتنانی هێزێكی مرۆیی خاوه‌ن ئاستێكی به‌رزی خوێندن‌و شاره‌زایی ده‌كات.

هیچ چاره‌سه‌رێكی سیحری له‌ به‌رده‌ست نییه‌، ئه‌و ئه‌ڵقه‌ سیحرییه‌مان نییه‌، هه‌ر سوڕانماند دێوه‌كه‌ی عه‌لادین بێته‌ده‌رێ بڵێ ئه‌وه‌تا له‌ به‌رده‌ستام چیت ده‌وێ بۆتی بكه‌م. پێویسته‌ واز له‌ دروشم‌و خه‌ونی بریق‌و باق بهێنین، چونكه‌ ئه‌وه‌ كاڵای سه‌ره‌كی ناو گوتاره‌كانه‌، باچیتر ئه‌و گوتارانه‌ نه‌ به‌خۆمان‌و نه‌ به‌ خه‌ڵكی نه‌فرۆشینه‌وه‌.

ده‌بێ ده‌رك به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌سته‌مه‌ له‌مه‌ودای كورتدا نرخی نه‌وت بگه‌ڕێته‌وه‌ دۆخی جاران، ده‌بێ له‌گه‌ڵ واقیعی به‌رزی نرخی نه‌وت وه‌ك حاڵه‌تێكی نائاسایی مامه‌ڵه‌ بكه‌ین، نابێت بیكه‌ینه‌ رێسا كه‌ زۆربه‌ی كات نه‌وت نرخی به‌رز ده‌بێته‌وه‌، ده‌بێ ئاست‌و جۆری خه‌رجیی گشتی كه‌م بكرێته‌وه‌، ده‌بێ گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ رێساو بۆچوون‌و تێڕوانین‌و ئامانجه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌یه‌ داڕێژین. سیاسه‌تی پشت به‌ستن به‌ نه‌وت به‌رپرسیاری یه‌كه‌می نه‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چالاك‌و كارای ئابوورییه‌.

باشترین ده‌رمانت هه‌بێت ئه‌گه‌ر بۆ نه‌خۆشییه‌كه‌ی ئێمه‌ ده‌ست نه‌دات، یان ئه‌گه‌ر به‌ كه‌ڵكیش هات ئه‌گه‌ر به‌پێی به‌رنامه‌ی داڕێژراو (ره‌چه‌تی پزیشك) و به‌ گونجاوی‌و له‌كاتی خۆی نه‌ی ده‌یتێ، نه‌خۆشه‌كه‌ چاك ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو خراپتر ده‌بێت، ئه‌وكات پێویستی به‌ ده‌رمانی تر و بڕی زیاتر ده‌بێت.

هه‌موو ئه‌وانه‌ لێمان ده‌خوازێت، ته‌واوی پێشبینییه‌كانمان هه‌موار بكه‌ینه‌وه‌، حكومه‌ت‌و هاووڵاتیان، به‌ وردی توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكرێت‌و ده‌ستنیشان بكرێت، پاشان بۆ باشتركردنی داهاته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی نه‌وت هه‌نگاو بنێین، له‌ڕێی هه‌مه‌ڕه‌نگردنی سه‌رچاوه‌كانی داهات‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی راسته‌قینه‌ی خه‌رجیی گشتی.

له‌ساڵانی رابردوو، حكومه‌ت پشتی به‌و بودجه‌ گه‌وره‌یه‌ی له‌ به‌غداوه‌ ده‌هات بۆ پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستییه‌ زه‌رور و غه‌یره‌ زه‌روره‌كان به‌ست. هه‌رچه‌ند كاتی خۆی زۆرمان له‌سه‌ر پرسه‌ وت‌و نووسی به‌وه‌ی ئه‌مه‌ ته‌واو ده‌بێت، به‌ڵام …. دواتریش زۆر به‌ باڵای سه‌ربه‌خۆبوونی ئابووری وترا، به‌ڵام هه‌مان بۆچوونمان خسته‌ڕوو، كه‌ پشت به‌ستن به‌ نه‌وت ئاكامی نادیار و مه‌ترسیداری هه‌یه‌، ئێستاش ئه‌وه‌تا هه‌موو ده‌بینێت كه‌ سیاسه‌تی پشت به‌ستن به‌ نه‌وت جگه‌ له‌ نیقمه‌ت هیچ نیعمه‌تێكی لێ نه‌كه‌وته‌وه‌، كه‌ كورتهێنانی بودجه‌و به‌ نیوه‌ مووچه‌و دواكه‌وتنی‌و قه‌رزی گه‌وره‌ی لێ به‌دیهاتووه‌، ناتوانرێ ئه‌و پێداویستییه‌ دابین بكرێت. ئه‌مه‌ش متمانه‌ی نێوان هاووڵاتیان‌و حكومه‌تی كه‌متر كرده‌وه‌.

سیستمی خوێندنمان كرده‌ قوربانی‌و ئه‌نجامه‌كه‌یشی كاریگه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی توانای مرۆیی دروست كرد، هه‌روه‌ها سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كانیش رێگر بوون له‌وه‌ی كه‌رتێكی تایبه‌تی گه‌وره‌و به‌رهه‌مهێن دروست بێت، هه‌روه‌ها له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌رگای دامه‌زراندن له‌ كه‌رتی حكومی كرایه‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئیداره‌ی حكومی پێویستی پێی هه‌بێت، ته‌نها بێكاریی دیاری كرده‌ بێكاری نادیار.

كاتێك نرخی نه‌وت شكا، یه‌كسه‌ر روومان كرده‌ ئاسانترین‌و خێراترین چاره‌سه‌ر كه‌ قه‌رزكردن بوو (به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێك ئابووریناسی پۆپلیست بانگه‌شیان بۆ ده‌كرد)، ئه‌و قه‌رزه‌ش به‌رگه‌ی ئه‌و خه‌رجییه‌ ته‌شغیلییه‌ی نه‌گرت كه‌ هه‌بوو، چونكه‌ حكومه‌ت له‌بری ئه‌وه‌ی خه‌رجییه‌كانی رێكبخاته‌وه‌و ته‌نها هه‌ره‌ پێویسته‌كان بهێڵێته‌وه‌، وه‌ك پێش داشكانی نه‌وت به‌رده‌وام بوو، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ بوو، كه‌ مادام نه‌وتمان هه‌یه‌و پاشماوه‌یه‌كی تر نرخه‌كه‌ی به‌رز ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ دۆخی جاران. به‌ڵام درێژه‌ كێشانی قه‌یرانه‌كه‌و كه‌مبوونی داهات، حكومه‌تی ناچاركرد په‌نا به‌رێته‌ به‌ر سپارده‌ی بانكه‌كان، ته‌مویلی پێدانی مووچه‌ی پێ بكات، ئه‌مه‌ش گورزێكی تر بوو له‌كه‌رتی تایبه‌ت درا، به‌وه‌ی متمانه‌یانی به‌ بانكه‌كان نه‌هێشت، دواتریش حكومه‌ت پاره‌ی به‌ڵێنده‌ره‌كانی به‌ چه‌كی بێ مایه‌ پێدان، به‌بێ ئه‌وه‌ی بتوانن هیچ سوودێكی لێ ببینن (ئه‌مه‌ش ده‌رگایه‌كی تری گه‌نده‌ڵی كرده‌وه‌ كه‌ لێره‌ جێی باسكردنی نییه‌)، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش هێنده‌ی تر متمانه‌ی نێوان حكومه‌ت‌و كه‌رتی تایبه‌ت‌و بانكه‌كانی لاوازتر كرد، له‌سه‌روو هه‌مووشیانه‌وه‌، متمانه‌ی نێوان هاووڵاتیان‌و حكومه‌ت له‌لایه‌ك‌و هاووڵاتیان‌و بانك له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ داڕماند.

ره‌وشی ئابووریی هه‌رێمی كوردستان زۆر له‌رزۆكه‌ و هیچ شرینقه‌یه‌ك دادی نادات تا به‌كاتیی ئازاره‌كه‌ی كه‌م بكاته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌خوازێت هه‌رچی زووه‌ ده‌ستوه‌ردانێكی گشتگیر و روون‌و راستگۆیانه‌ بكرێت، ریفۆرمێكی گشتگیری ئیداری‌و ئابووری بكرێت كه‌ كۆی سیستمه‌كه‌ی‌و په‌یكه‌ره‌ ئیدارییه‌كه‌ی بگرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی وردی ئابووری‌و ئیداری‌و یاسایی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی بكرێت، تا زامنی ئاینده‌یه‌كی باش بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوومان بكه‌ین.

* سه‌رۆكی مونته‌دای ئابووریی كوردستان

print

 297 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*