سەرەکی » ئاراستە » دەوڵەتی لوبنان سەرەتا و كۆتایی

دەوڵەتی لوبنان سەرەتا و كۆتایی

حوسام كەنەفانی

و: لوقمان محەمەد رەشید

لە رۆژی 1ی ئەیلولی ساڵی 1920دا ژەنراڵ هێنری گۆرۆ (مەندوبی سامی)ی فرەنسا، لەسەر قادرمەی كۆشكی (سنەوبەر) لە بەیروت راوەستا و ژمارەیەك كاربەدەستی لوبنان لە دەوروبەری بوون، ئەو رۆژە (دەوڵەتی گەورەی لوبنان)ی راگەیاند. دوای سەد ساڵ لەو رووداوە مێژووییە ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا لەهەمان ئەو شوێنەدا راوەستا بۆ راگەیاندنی (مامەعنا)ی ئەوەی كە ئەم دەوڵەتە بەكەڵكی ژیان نەماوە و هەردەبێت گۆڕانكارییەكی ریشەیی بكرێت بۆئەوەی ئەم قەوارە فشەڵە دەرفەتێكی تری بدرێتێ‌، ئەگەرچی دەرفەتێكی كەمیشە.

تەقینەوە كارەساتبارەكەی كە بەیروت-ی هەژاند و بەشێكی گەورەی لە شارەكە وێران كرد، دوا ئاماژە بوو بۆ ئەوەی ئەم ناوی (دەوڵەتە) چیدی لە وڵاتێكی وەك لوبنان-دا بەكەڵكی بەكارهێنان نەماوە. ئەمە ئەوەبوو كە رێگەیدا بە سەرۆكی فرەنسا لاسایی مەندوبی سامی بكاتەوە و هەموو هێزە سیاسییەكان بانگهێشت بكات بۆ كۆشكی سنەوبەر (بارەگای باڵیۆزخانەی فرەنسا لە بەیروت) تا ئاگاداریان بكات و بیرۆكەی سەردەمی نوێی لوبنان-یان بۆ پێشنیار بكات كە هێشتا روون نییە چۆنە. بەڵام تێڕوانینێكی راستەوخۆ دەدات بەدەستەوە كە لوبنان دەستكراوە و ئازاد نییە بۆ ئەوەی حوكمڕانیی خۆی بكات و دەستوەردانێكی دەرەكی بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی (دەوڵەت) بووەتە كارێكی زۆر پێویست.

ئەوەی لە رەفتاری ماكرۆن و دەستپێشخەرییەكەیدا جێی سەرنجە، خۆبەدەستەوەدانی هەموو لایەنە سیاسییەكانی وڵاتە، ئەمەیش ئەوەبوو كە ئەم (دەوڵەت)ەی گەیاندە لێواری هەرەس. ئەمە دانپێدانانێكی ئەم هێزانە نییە بە گوناهـ و هەروەها قبووڵكردنێكی ژێربەژێر نییە بە بەرپرسیارێتیی ئەو دۆخەی كە لوبنانی پێگەیشتووە، هێندەی ئەوەی كە دەبینرێت دەستپێشخەرییەكە دەرفەتێكە بۆ رزگاركردنی لەلایەن خودی خۆیەوە و بووژانەوەی رۆڵی خۆیەتی لە دەسەڵاتدا یان رزگاركردنی ئەوەی لێیماوەتەوە و بەتایبەت ئەوەی كە لە دەستپێشخەرییەكەدا هەیە لەمەڕ شكاندنی ئەو ئابڵوقەیەی چەند مانگێكە بەسەر لوبنان-دا سەپێنراوە و وڵاتەكەی گەیاندووەتە ئەم قەیرانە ئابورییە خنكێنەرە. ئەمە ئەوەبوو كە میشێل عۆن سەرۆكی لوبنان راستەوخۆ ئاماژەی پێدا و دانی بەوەدانا كە لوبنان لەژێر گەمارۆدایە، ئەگەرچی پێشتر بەردەوام ئەمەی رەت ئەكردەوە..

بەڵام ئەم دیدگایە كەمتەرخەمیی زۆری سیاسیی تێدایە، چ لەلایەن عۆن و چ لەلایەن هەموو ئەو هێزە سیاسیانەی كە هەوڵدەدەن وەك مشەخۆر بە دیواری قەیرانەكەوە بژین و بمێننەوە، چونكە خوێندنەوەی ئێستا بۆ هەموو لێدوانە نێودەوڵەتییەكان كە كاربەدەستە لوبنانییەكان وایدەبینن شكاندنی ئابڵوقەكەیە، جەخت دەكەنەوە لە بێمتمانەیی بەم دەسەڵاتە و هەروەها بێمتمانەیی بەوەیش كە دەوڵەت و پێكهاتەی دەوڵەت هەبێت، ئەمەیش ئەوەیە دەسەڵاتی حوكمڕان نەیخوێندووەتەوە، چونكە قسەكردن دەربارەی ئەو یارمەتییانەی كە بڕیارە پێشكەشبكرێن و چاوەڕوان دەكرێت (ئەمڕۆ) وڵاتانی كۆمەكبەخش بیبەخشن، راستەخۆ رادەستی دامەزراوەكانی ئەوەی پێیدەوترێت (دەوڵەت) ناكرێت، بەڵكو باس لەوە دەكرێت كە راستەخۆ دەدرێتە گەلی لوبنان. میكانیزمی گەیاندنی ئەم یارمەتییانە بە گەلی لوبنان كە بەزوویی پێویستیانە، دەكرێت ببێتە (مێخی بەستنەوە) لە رووخانی (دەوڵەتی لوبنان)دا، چونكە ئەم یارمەتییانە ئەگەر رادەستی دەسەڵات نەكرێت ئەوا هەردەبێت لیژنەیەكی نێودەوڵەتی هەبێت و سەرپەرشتیی یارمەتییەكە و چۆنیەتیی دابەشكردنی بكات، ئەمەیش ناڕاستەخۆ مانای ئەوەیە كە لوبنان دەخرێتە ژێر (وصایە)ی نێودەوڵەتییەوە. ئەمە ئەوەیە كە دەكرێت بخرێتە سەر قسەكانی ماكرۆن و ئەو ماوەیەی كە بۆ سیاسییەكانی داناوە بۆ دامەزراندنی سەردەمێكی نوێی وڵاتەكە.

هەموو ئەم پێدراو و ئاماژانە جەخت لەوە دەكەنەوە كە هەبوونی (دەوڵەتی لوبنان) بەلای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە بووەتە جێگەی گومان. ئەو تەقینەوە كارەساتبارەی بەیروت-یش دوا بزماربوو لە دارەمەیتی ئەم (دەوڵەت)ە درا. پێدراوی زۆری پێشتریش هەن كە جەخت دەكەنەوە ئەم دەوڵەتە هیچ نییە بێجگە لە (كێڵگەیەك) و هەر لایەنە و بەئارەزووی خۆی و بەگوێرەی بەرژەوەندیی خۆی رەفتاری تێدا دەكات.
سەد ساڵ بەس نەبوو بۆ كاربەدەستانی لوبنان تا دەوڵەتی تێدا دروست بكەن. لەو ماوەیەدا وڵات خرایە تەرەفگیری و جەنگی چینە ساسییەكان كە لەسەر ململانێ‌ تایەفییەكان دەژی، بەمەیش دەوڵەت دروست ناكرێت، هەر ئەمەیشە ئەمڕۆ ئەم (دەوڵەت)ەی خستووەتە سەر رێگەی نەمان و كۆتایی.

print

 87 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*