سەرەکی » ئاراستە » گه‌مه‌ی‌ نوێی‌ پڕ مه‌ترسی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست به‌ كوێ ده‌گات؟

گه‌مه‌ی‌ نوێی‌ پڕ مه‌ترسی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست به‌ كوێ ده‌گات؟

فیدریكا ساینی‌ فاسانۆتی‌

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

سایتی‌ په‌یمانگای‌ برۆكینگز كه‌ تایبه‌ته‌ به‌توێژینه‌وه‌‌و شیكاری‌ سیاسی‌، شیكارێكی‌ فیدریكا ساینی‌ فاسانۆتی‌ بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ باس له‌ململانێكانی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست ده‌كات له‌نێوان چه‌ند وڵاتێكی‌ جیاجیادا‌و ململانێكه‌كانیش له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ی‌ نه‌وت‌و غازی‌ سروشتی‌ ژێر ده‌ریایه‌. فیدریكا خاتوونێكی‌ توێژه‌ره‌ له‌بواری‌ ئاسایش‌و هه‌واڵگری‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ به‌رنامه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌په‌یمانگای‌ برۆكینگز‌و له‌باره‌ی‌ تازه‌ترین پێشێلكارییه‌كانی‌ توركیاوه‌ ده‌ڵێ: توركیا به‌م دواییانه‌ له‌ناوچه‌یه‌كدا مانۆڕی‌ ده‌ریایی سازدا كه‌ یۆنانیش به‌سنووری‌ ئاویی خۆی‌ ده‌زانێت.

رووبه‌ڕووی‌ كارتێل ده‌بێته‌وه‌
توركیا به‌و كرده‌وه‌یه‌ی‌ رووبه‌ڕووی‌ كارتێلی‌ (EMGF)، واته‌ یه‌كێتی‌ غازی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست ده‌بێته‌وه‌ كه‌ یه‌كێتییه‌كی‌ قۆرغكارییه‌‌و هه‌ریه‌كه‌ له‌میسر، ئیسرائیل، ئیتالیا، یۆنان، قوبرس‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌له‌ستینی‌ پێكیان هێناوه‌، یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا ده‌یه‌وێ ناوبژییان بكات، ئیمانۆئێل ماكرۆن له‌و باره‌یه‌وه‌ رایگه‌یاند: دۆخه‌كه‌ زۆر جێگه‌ی‌ نیگه‌رانییه‌‌و فه‌ره‌نسا هه‌وڵ ده‌دات په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ روو ده‌دات ته‌نیا سه‌ره‌تایه‌.

له‌سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ ئابدا میسر‌و یۆنان رێكه‌وتنێكیان ئیمزاكرد بۆ ده‌ستنیشانكردنی‌ موڵكه‌ ئابوورییه‌كانیان له‌ده‌ریادا، به‌ڵام توركیا رێكه‌وتنه‌كه‌ی‌ ره‌تكرده‌وه‌‌و به‌رێكه‌وتنێكی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌ ناوبرد. ئه‌مجۆره‌ رێكه‌وتنانه‌ بۆ ده‌ستنیشانكردنی‌ ئه‌و ناوچه‌ ئاویانه‌ ده‌كرێت كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌سه‌ڵاتی‌ ته‌واوی‌ به‌سه‌ریدا هه‌یه‌‌و بۆی‌ هه‌یه‌ تیایاندا به‌دوای‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سروشتیدا بگه‌ڕێ، زۆرجار رێكه‌وتنی‌ وا له‌نێوان دوو وڵاتدا ده‌كرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پێشتر ناوچه‌كه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ ناوده‌وڵه‌تیشدا رێكخرابێت. ئامانجی‌ رێكه‌وتنی‌ ئه‌مجاره‌ی‌ میسر‌و یۆنان دانانی‌ سنووربوو بۆ چاوتێبڕینی‌ توركیا له‌ناوچه‌كه‌‌و هه‌روه‌ها وه‌ڵامێكیش بوو بۆ پێشێلكارییه‌كانی‌ ئه‌نكه‌ره‌، وه‌ك رێكه‌وتنه‌ی‌ له‌ساڵی‌ 2019دا له‌گه‌ڵ حكومه‌تی‌ ویفاقی‌ نیشتمانی‌ لیبیادا له‌ئه‌سته‌مبوڵ ئیمزای‌ كرد‌و تایبه‌ت بوو به‌ناوچه‌ی‌ ئابووری‌ نێوانیان‌و هاوكاری‌ ئابووری‌‌و سه‌ربازی‌ نێوانیان.

ئایا لیبیا ته‌نیا داشی‌ دامه‌یه‌؟
خاتو فیدریكا ده‌ڵێ: كارتێله‌كه‌ی‌ پێشتر باسكرا دان به‌و رێكه‌وتنه‌ی‌ توركیا‌و لیبیادا نانێت، به‌وه‌ش تۆمه‌تباری‌ ده‌كات كه‌رێكه‌وتنی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ساڵی‌ 1982ی‌ تایبه‌ت به‌یاسای‌ ده‌ریاكانی‌ پێشێلكردووه‌، ئه‌و رێكه‌وتنه‌ی‌ به‌(مۆنتیگۆ بای‌) ناسراوه‌. به‌ڵام رێكه‌وتنه‌كه‌ی‌ توركیا‌و لیبیا دوو ئامانجی‌ هه‌یه‌: ده‌ستنیشانكردنی‌ ناوچه‌ی‌ ئابووری‌ ته‌واوه‌تی‌ توركیا‌و پاشان لیبیا به‌دوای‌ یه‌كدا، به‌مه‌به‌ستی‌ به‌كارهێنانی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ وزه‌ی‌ ئه‌و ناوچانه‌، له‌گه‌ڵ پێشكه‌شكردنی‌ یارمه‌تی‌ سه‌ربازی‌ ئه‌نكه‌ره‌ به‌حكومه‌تی‌ ویفاقی‌ نیشتمانی‌ لیبیا كه‌ له‌شه‌ڕی‌ ناوخۆدایه‌.

له‌راستیدا وه‌ك فیدریكا ده‌ڵێ، ئامانجی‌ توركیا له‌وه‌ زیاتره‌‌و خوازیاره‌ پێشوه‌خت ده‌ستی‌ خۆی‌ بوه‌شێنێ‌و پێش هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كی‌ كارتێله‌كه‌ی‌ به‌رامبه‌ری‌ بكه‌وێت، چونكه‌ ئه‌و كارتێله‌ چاره‌ی‌ ئه‌نكه‌ره‌ی‌ ناوێت‌و په‌راوێزیان خستووه‌‌و ته‌نانه‌ت رێگریش بوون له‌وه‌ی‌ توركیا ده‌ستی‌ بگات به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ غاز له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پشتیان به‌رێكه‌وتنی‌ (مۆنتیگۆ بای‌) به‌ستووه‌، توركیاش ده‌كرێ ئه‌مه‌ بكاته‌ بیانوو بۆ گرتنه‌به‌ری‌ سیاسه‌تێكی‌ دوژمنكارانه‌ له‌گه‌ڵیاندا، له‌سیناریۆیه‌كی‌ له‌م شێوه‌یه‌شدا ره‌نگه‌ توركیا بتوانێ له‌مپه‌ری‌ یاساییان بۆ قوت بكاته‌وه‌.

میسر‌و ئیماراتیش تووڕه‌ ده‌كات
ئه‌م رێكه‌وتنه‌ی‌ نێوان توركیا‌و لیبیا نه‌یاره‌كه‌ی‌ حكومه‌تی‌ ویفاقی‌ نیشتمانی‌ لیبیا واته‌ خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر-یشی‌ تووڕه‌ كرد، كه‌سوپای‌ نیشتمانی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ به‌ده‌سته‌‌و له‌ته‌بره‌ق جێگیره‌‌و هه‌ر ئه‌ویش بوو له‌مانگی‌ نیسانی‌ رابردوودا گه‌مارۆی‌ ته‌رابلوسی‌ دا، ئیماراتی‌ عه‌ره‌بی‌‌و میسریش له‌ساڵی‌ 2014وه‌ پشتیوانی‌ له‌حه‌فته‌ری‌ ناوبراو ده‌كه‌ن‌و به‌و جۆره‌ش ده‌ڕواننه‌ لیبیا، كه‌ نه‌ك هه‌ر پانتاییه‌كی‌ باشه‌ بۆ فراوان كردنی‌ ئامانجه‌ ئابوورییه‌كانیان، به‌ڵكو مه‌یدانێكی‌ گونجاویشه‌ بۆ شه‌ڕی‌ ئایدیۆلۆژی‌ دژی‌ توركیا‌و قه‌ته‌ر كه‌ هه‌ردووكیان نوێنه‌رایه‌تی‌ ئیخوان موسلمین ده‌كه‌ن‌و دوژمنی‌ سه‌رسه‌ختی‌ میسر‌و مه‌مالیكی‌ كه‌نداون.

له‌به‌ر ئه‌و هۆكارانه‌ لیبیا هه‌لێكی‌ باشه‌ بۆ ئیمارات تا وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی‌ كاریگه‌ر له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌ربكه‌وێت‌و بۆ میسریش تا هه‌ژموونی‌ خۆی‌ فراوان بكات، راستییه‌كه‌شی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ ناوچه‌ی‌ بورقه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ لیبیا په‌یوه‌ندی‌ بازرگانی‌ له‌گه‌ڵ میسر هه‌بووه‌، هه‌ڵبه‌ت له‌رێگه‌ی‌ هۆزه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌وه‌، له‌م دواییانه‌شدا میسر هه‌وڵی‌ داوه‌ رۆڵی‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌بێت له‌سیناریۆیانه‌دا كه‌ تایبه‌تن به‌قه‌یرانه‌كانی‌ ناوچه‌ی‌ پان‌و پۆڕی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست.

ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌سه‌رچاوه‌كانی‌ وزه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی‌ هێنده‌ گه‌وره‌یه‌ كه‌ ته‌نیا به‌ناوچه‌ی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ناوه‌ستێ، ئه‌وه‌تا فه‌ره‌نساش خوازیاره‌ رۆڵی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ببینێت، له‌چه‌ند هه‌ڵوێستێكدا پاریس دژایه‌تی‌ توركیای‌ كرد، وه‌ك هه‌ڵوێستی‌ به‌رامبه‌ر به‌دۆسێكانی‌ ئه‌ندامێتی‌ توركیا له‌ناتۆ‌و سه‌رچاوه‌ی‌ غازی‌ سروشتی‌‌و په‌نابه‌ران‌و لیبیا، له‌چه‌ند مانگی‌ رابردووشدا پشتیوانی‌ له‌ده‌ستپێشخه‌رییه‌كانی‌ میسر‌و یۆنان‌و قوبرس كرد له‌دژی‌ توركیا، فه‌ره‌نسا هه‌ر ئه‌م ساڵ داوای‌ كرد ببێته‌ ئه‌ندام له‌رێكخراوی‌ یه‌كێتی‌ غازی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، ئه‌مریكاش داوای‌ كرد له‌و رێكخراوه‌دا ببێته‌ چاودێری‌ هه‌میشه‌یی، هه‌ریه‌ك لای‌ خۆیه‌وه‌ هه‌وڵی‌ ده‌دات به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان بێته‌ پێشه‌وه‌‌و كاریگه‌ریی هه‌بێت، فه‌ره‌نسا ئه‌م هه‌نگاوانه‌ به‌ده‌رفه‌ت ده‌زانێت بۆ به‌هێز كردنی‌ ستراتیژی‌ خۆی‌ له‌ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست، ره‌نگه‌ هۆكاره‌كه‌ش ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌وروپا تا ئێستا ستراتیژێكی‌ راسته‌قینه‌ی‌ نییه‌ بۆ له‌خۆگرتنی‌ توركیا.

چین‌و روسیا دێنه‌ پێشه‌وه‌
ئه‌مریكاش ئه‌و ناوچه‌یه‌ به‌ گرنگ‌و ستراتیژی‌ ده‌زانێت، به‌ تایبه‌ت نیگه‌رانه‌ له‌هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی‌ چین بۆ ناوچه‌كه‌و یه‌كگرتنی‌ له‌گه‌ڵ روسیادا تاببنه‌ هاوپه‌یمانێكی‌ ئیقلیمی‌ یه‌كدی‌، گرنگی‌ ناوچه‌كه‌ش په‌یوه‌ندی‌ به‌پاراستنی‌ رێگای‌ بازرگانییه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌رو هه‌موویانه‌وه‌ نۆكه‌ندی‌ سوێس، له‌به‌ر ئه‌وه‌ گرنگه‌ كارێك بكرێت پێكدادان له‌ ناوچه‌كه‌دا روو نه‌دات، به‌تایبه‌تیش كه‌ ناوچه‌كه‌ دوو وڵاتی‌ ئه‌ندامی‌ ناتۆی‌ تێدایه‌ ئه‌وانیش توركیا‌و یۆنانن.

كێشه‌كه‌ له‌وێوه‌ سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌، ئه‌و بۆشاییه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌ی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاستدا جێی‌ هێشتووه‌ چین‌و روسیا پڕیان كردۆته‌وه‌، ئه‌و دوو وڵاته‌ش دوو هێزی‌ شاره‌زان له‌یاری‌ كردن به‌دۆخه‌كه‌‌و قۆستنه‌وه‌ی‌ ناكۆكی‌‌و ئاڵۆزی‌ ناوچه‌كه‌ وه‌ك ده‌رفه‌ت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌مریكا پێویسته‌ بكه‌وێته‌ خۆ‌و لێنه‌گه‌ڕێ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ روو بده‌ن. له‌كۆتاییشدا خاتو فیدریكا ده‌ڵێ: ده‌بێ ئه‌مریكا له‌لیبیاوه‌ ده‌ست پێ بكات‌و پرۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ له‌هه‌ردوو رووه‌ سه‌ربازی‌‌و دیپلۆماسییه‌كه‌وه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببات. هه‌روه‌ها ئه‌مریكا ده‌بێ له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ یه‌كێتی‌ غازی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاتس قسه‌ بكات‌و هانیان بدات نه‌رمتر بن له‌گه‌ڵ توركیادا‌و دان به‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیدا بنێن، له‌به‌رامبه‌ردا توركیاش ده‌بێ سنوورێك بۆ فراوانخوازییه‌كانی‌ دابنێت‌و ده‌بێ باش ئه‌وه‌ بزانێت ئه‌گه‌ر پێكدادان له‌و ناوچه‌یه‌دا روو بدات، ده‌بێته‌ كاره‌سات بۆ هه‌موان.

سه‌رچاوه‌: sasapost.com

print

 85 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*