سەرەکی » کەلتوور » چه‌مكی گوتار له‌ كتێبی: (سیستمی گوتار)یی میشێل فۆكۆ-دا(1)

چه‌مكی گوتار له‌ كتێبی: (سیستمی گوتار)یی میشێل فۆكۆ-دا(1)

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا

(1-2)

پێشه‌كی:
ئه‌ده‌بیاتێكی زۆر ده‌رباره‌ی چه‌مكی گوتار(Discourse) له‌ ناوه‌نده فه‌رهه‌نگی و فكرییه‌كانی رۆژئاواو جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامیدا هه‌یه. هه‌ندێك له‌و ئه‌ده‌بیاته‌، له‌ دوو ده‌هه‌ی‌ رابردوودا، به‌ توێژینه‌وه بێت یان وتار‌، به‌ كتێب بێت یان نامیلكه‌، به‌ باشی بووبێت یان كاڵ و كرچی!، له‌ زمانه‌كانی فارسی و عه‌ره‌بی و هه‌ندێكیش به‌ زمانه‌كانی ئینگلیزی و ئه‌ڵمانی و فه‌ره‌نسی،‌ بۆ سه‌ر زمانی كوردی، وه‌رگێڕدراون‌.

چه‌مكی گوتار، له‌ زۆر كتێب و فه‌رهه‌نگی فه‌لسه‌فی و فكری و ئه‌ده‌بیشدا، ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌. ژماره‌یه‌كی به‌رچاو له‌ فه‌یله‌سوفان و بیرمه‌ندان، یان توێژه‌ران و نوسه‌ران، له‌ روانگه‌ی مه‌نهه‌جی و فكری و ئه‌ده‌بیی جیاوازه‌وه‌، پێناسه‌ی جیاجیایان بۆ كردووه‌.

له‌ باشووری كوردستانیشدا، له‌ نووسین و توێژینه‌وه‌، یان كتێب و میتینگی هه‌ندێ له‌ نوسه‌ران، به‌تایبه‌تیش له‌كاری گروپی فكریی(ره‌هه‌ند)دا ره‌نگیان داوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی زۆرجار، له‌ هه‌ر پرۆسه‌یه‌كی لێكۆڵینه‌وه‌و گه‌ڕان search به‌ دوای ئه‌م چه‌مكه‌ سه‌رنجڕاكێش و ئاڵۆزه‌دا، وه‌ك ناوێكی دیارو باو، یان مه‌رجه‌عێكی فكری و فه‌لسه‌فی بۆ ناساندنی چه‌مكی گوتار به‌رچاو ده‌كه‌وێت و ئاماژه‌ی بۆ ده‌كرێ و له‌ سه‌رچاوه‌كاندا پشتی پێ ده‌به‌سترێت، بریتییه‌ له‌ فه‌یله‌سوفی فه‌ره‌نسی میشێل فۆكۆ.

فۆكۆ، له‌ چه‌ندین بڕگه‌و به‌شدا، دوو كتێبی خۆی، تایبه‌ت كردووه‌ به ناساندنی چه‌مكی گوتار و نزیككاریی فه‌لسه‌فی و ئاركیۆلۆژیی قوڵ بۆ ئه‌م چه‌مكه‌، یه‌كێكیان كتێبی(سیســته‌می گوتــار)ه(2)،دووه‌میشیان(ئاركیۆلۆژیای زانین).

لێره‌دا، به‌ پوختی، ئاماژه‌یه‌ك بۆ ورده‌كاریی ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌كه‌ین له‌ رێی خستنه‌ڕووی هه‌ندێ تێزی فۆكۆوه‌ بۆ گوتار له به‌شه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ كتێبی(سیستمی گوتار)دا. نابێ ئه‌وه‌شمان بیر بچێت كه هه‌ر شرۆڤه‌كردنێكی پێویست و زیاتر بۆ كتێبه‌كه،‌ هه‌ر زوو ده‌تخاته‌ ناو سیستمێكی فكری و فه‌لسه‌فیی ئاڵۆزو فره‌ ره‌هه‌ندی ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌وه‌و ئاره‌زووی تێڕامان و راڤه‌كردنی زیاترت بۆ دروست ده‌كات، به‌تایبه‌تی كاتێك نموونه‌و قوڵبوونه‌وه‌ مێژوویی و ئاركیۆلۆژییه‌كانی فۆكۆ‌ بۆ فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی ده‌ركه‌وتنی گوتار ده‌بینیت، بۆیه، به‌ هه‌موو پێوه‌رێك،‌ ئه‌م كتێبه‌، پێویستی به‌ چه‌ندین په‌یپه‌رو وتاری جیاجیا هه‌یه‌.

به‌رهه‌مهێنانی گوتار، یان شتی تر!
له‌ چواره‌چێوه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا، فۆكۆ، كه‌مجار، راسته‌وخۆ، پێناسه‌یه‌كی كۆنكرێتی و كۆتایی بۆ چه‌مكی گوتار ده‌كات، ئه‌و رازی نییه‌ كه‌ به‌ لۆژیكێكی كۆكه‌ره‌وه‌و سه‌راپاگیر(جامع مانع) گوتارمان پێ بناسێنێت، بۆیه‌ ناڕأسته‌وخۆ و له‌ڕێی هێنانه‌وه‌ی فۆرمه هاوشێوه‌‌كانی ده‌ركه‌وتن و ناسینی گوتاره‌وه، دیوی جیاجیای كۆنسێپتی گوتارمان بۆ روونده‌كاته‌وه‌. ‌

فۆكۆ، پێش هه‌ر شتێك، كۆمه‌ڵێك میتافۆر بۆ وێكچوواندن و دۆزینه‌وه‌ی هاوشێوه‌ ئه‌هێنێته‌وه‌ بۆ بابه‌تی گوتار، ئه‌و گریمانه‌ی وایه‌ كه‌ به‌رهه‌مهێنانی گوتار، له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا، له‌ هه‌مان كاتدا، به‌ مانای به‌رهه‌مهێنانی چاودێركه‌ر و، بژاركه‌ر و، رێكخه‌ره‌‌‌، له‌ رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك رێكارییشه‌وه‌ دووباره‌ دابه‌ش ده‌كرێته‌وه، ئه‌و رێكاریانه، له‌دیدی فۆكۆدا،‌ رۆڵیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی گوتارو مه‌ترسییه‌كانی سنوردار بكه‌ن، روودانی گریمانه‌كراویشی جڵه‌و بكه‌ن و لایه‌نه‌ مادییه‌ قورس و تۆقێنه‌ره‌كه‌شی بشارنه‌وه‌.

لێره‌دا فۆكۆ، به‌م مانایه‌ی كه‌ باوه‌ڕی پێیه‌تی، ده‌یه‌وێ وه‌ها گوتارمان پێ بناسێنێت كه‌ زاده‌ی راستییه‌كی بابه‌تی، بێ لایه‌ن، خۆ ڕسك، یان بێ گوناهـ و ڕه‌مه‌كی نییه‌، ئه‌مه‌ش به‌ به‌ڵگه‌ی سێ جۆر میتافۆر كه‌ له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ به‌رهه‌مهێنانی گوتار روونده‌كاته‌وه‌:-

یه‌كه‌میان، چاودێریكه‌ر: فۆكۆ كاتێك كه‌‌ ده‌ڵێ به‌رهه‌مهێنانی گوتار وه‌ك به‌رهه‌مهێنانی چاودێریكه‌ره‌، پرۆسه‌ی چاودێریكردنمان بیر ده‌خاته‌وه‌. ئه‌م پرۆسه‌یه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا، ئه‌و گریمانه‌یه‌ی هه‌یه‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ویستی زانینی زیاتر، بۆ ره‌چاوكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌و ئه‌وه‌ی گرنگ نییه‌، ئه‌وه‌ی راسته‌و ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌، ئه‌وه‌ی باشه‌و ئه‌وه‌ی خراپ، ئه‌وه‌ی ده‌بێ هه‌بێ و ئه‌وه‌ی نابێ هه‌بێت، ئه‌وه‌ی زیاده‌و ئه‌وه‌ی پێویست.

واته له‌ كۆتاییدا، ئه‌ركی چاودێریكه‌ر، كۆنترۆڵكردنی دنیای شته‌كانه‌…هتد.وێناكردنی به‌رهه‌مهێنانی گوتار وه‌ك به‌رهه‌مهێنانی چاودێریكه‌ر، له‌ بیری فۆكۆدا، میتافۆرێكی سه‌رنجڕاكێشه‌‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ هه‌قیقه‌تی گوتار، چونكه‌ گوتار، به‌م مانایه‌، بریتییه‌ له‌ دیارده‌و پرۆسه‌یه‌ك كه‌ هه‌وڵی ‌كۆنترۆڵكردن ده‌دات، بگره‌ گوتار، ئه‌و رۆڵه، به‌‌‌ زیاده‌وه ده‌گێڕێت‌!.

دووه‌م: بژاركه‌ر: ئه‌م میتافۆره‌یان كه‌ فۆكۆ به‌كاری ده‌هێنێت، وردتر چه‌مكی گوتارمان بۆ شیده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ پرۆسه‌ی پژاركاری، له‌ گه‌وهه‌ردا، بریتییه‌ له‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی پاكسازی له‌ نێوان ئه‌وه‌ی پێویسته‌و ئه‌وه‌ی زیاد‌، ئه‌وه‌ی باشه‌و ئه‌وه‌ی خراپ، ئه‌وه‌ی به‌ سووده‌و ئه‌وه‌ی بێ سوود، ئه‌وه‌ی شیاوه‌و ئه‌وه‌ی نه‌شیاو. واته‌ به‌بێ ئه‌م پرۆسه‌یه، ناتوانرێ ئه‌و ئامانجه‌ بهێنرێته‌دی كه‌ له‌ پێناویدا بژاركه‌ر به‌رهه‌مده‌هێنرێت، ئه‌مه‌ش نزیككارییه‌كی نزیكه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی گوتار و هه‌قیقه‌تی گوتاره‌وه‌.

سێیه‌م: رێكخه‌ر: ئه‌مه‌شیان دیسانه‌وه‌ میتافۆرێكی دروسته‌‌ بۆ روونكردنه‌وه‌ی چه‌مكی گوتارو فۆرمی به‌رهه‌مهێنانی، چونكه‌ هه‌موو پرۆسه‌یه‌كی رێكخستن و رێكوپێكردن، له‌ كرده‌یه‌كی مرۆییه‌وه‌ بیگره‌ تا ته‌نێكی ماددی له‌بابه‌ت ته‌كنیك و ئامێره‌كان، بریتییه‌ له‌ پاراستنی سیسته‌مێك، یان كۆمه‌ڵێك یاساو نۆرم، یان ژماره‌یه‌ك په‌یوه‌ندی و رایه‌ڵ، یان كۆمه‌ڵێك به‌هاو ئیتیك. به‌بێ ئه‌م ئه‌ركه‌، رێكخه‌ر، ناتوانێ خه‌سڵه‌تی رێكوپێكاریی بگێڕێ، ئه‌مه‌ش له‌دیدی فۆكۆدا، به‌ دیاریكراوی، به‌و كارو ئه‌ركانه‌‌ گریمانه‌ كراوه‌ كه‌ گوتار پێی هه‌ڵده‌ستێت و به‌رهه‌مهاتنی پێوه‌ به‌نده‌.

په‌راوێزخستن و قه‌ده‌غه‌كردن
فۆكۆ، له‌ رێی هێنانه‌وه‌ی نموونه‌ی هه‌ستپێكراو و ئاماژه‌كردن بۆ ئه‌و واقع و دیارده‌و یاساو رێسایانه‌ی كه‌ باون و له‌ ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆییدا له‌ ئارادان، به‌تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ره‌نسی‌، ناڕاسته‌وخۆ ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌شمان‌ وه‌بیر ئه‌هێنێته‌وه‌ كه، لای ئه‌و، ‌ زاده‌ی گوتار و به‌رهه‌مهێنانی گوتارن.

فۆكۆ ده‌ڵێ: له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی وه‌ك كۆمه‌ڵگای ئێمه(3)، به‌ دڵنیاییه‌وه، هه‌موومان ئه‌وه‌‌ ده‌زانین كه‌ رێكاریی په‌راوێزخستن‌ چییه‌، ده‌شزانین به‌ڵگه‌نه‌ویسترین رێكاری و هه‌ره‌ باو و به‌رچاوه‌كه‌یان بریتییه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌كردن. ئێمه‌ باش ده‌زانین كه‌ مافی ئه‌وه‌مان نییه‌ هه‌موو شتێك بڵێین، ناشتوانین له‌ هه‌موو هه‌لومه‌رجێكدا له‌سه‌ر هه‌موو شتێك قسه‌ بكه‌ین، دواجار ئه‌وه‌ش ئه‌زانین كه‌ كه‌س ناتوانێت‌ له‌سه‌ر هه‌موو شتێك كه‌ هه‌یه‌ قسه‌ بكات. واته‌ بابه‌تێك هه‌یه‌ كه‌ نابێ قسه‌ی له‌سه‌ر بكرێ، كۆمه‌ڵێك سروت هه‌ن كه‌ تایبه‌تن به‌ هه‌موو هه‌لومه‌رجێك، مافی ئیمتیازو تایبه‌تمه‌ندێتییش كه‌ هه‌یه‌ دراوه‌ به‌وانه‌ی كه‌ قسه‌كه‌رن، هه‌موو ئه‌مانه‌ش گه‌مه‌ی ئه‌و سێ جۆره‌ن له‌ رێكاریی قه‌ده‌غه‌كردن كه‌ به‌ركه‌وتنیان له‌گه‌ڵ یه‌كدایه‌و توندیش پێكه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌‌‌، یان هه‌ندێكیان قه‌ره‌بوو ئه‌ویتریان ده‌كه‌نه‌وه‌و، به‌وه‌ش‌ له‌ كۆتاییدا په‌رژینێكی ئاڵۆز پێكده‌هێنن كه‌‌ به‌ به‌رده‌وامی هه‌موار ده‌كرێته‌وه‌..

لێره‌دا فۆكۆ، ئه‌و راستییه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌مان بیر ده‌خاته‌وه‌ كه‌ شتێك هه‌میشه‌ هه‌یه‌ و له‌ ئارایه‌ كه‌ ده‌توانرێ وه‌ك زه‌مینه‌ی خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی گوتار ببینرێت، چونكه‌ رێكارییه‌كانی په‌راوێزخستن و قه‌ده‌غه‌كردن كه‌ ئاماژه‌یان پێ ده‌دات، هه‌ر خۆیان، پێشوه‌خت، زاده‌ی خودی گوتارن له‌ بواری تری ژیانی مرۆڤایه‌تیدا.

به‌ مانایه‌كی تر، هه‌موو قه‌ده‌غه‌كراوێك له‌ خودی خۆیدا به‌رهه‌می گوتارێكه‌، هه‌ر خۆی پارێزه‌ری گوتارو هه‌ر خۆیشی كه‌ره‌سته‌ی خاوی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی گوتارو باڵاده‌ستكردنێتی. نموونه‌ش لێره‌دا بۆ ئه‌م گریمانه‌ مه‌عریفییه‌ی فۆكۆ ره‌نگه‌ له‌ نموونه‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی گفتوگۆ و قسه‌كردن بێت له‌سه‌ر (پیرۆزی)یه‌ سیاسی و ئاینییه‌كان، بگره‌ هه‌ر خودی ئه‌م قه‌ده‌غه‌كردنه‌ ببێته‌ بیانوو و به‌ بیانووكراو بۆ قه‌ده‌غه‌كردن و رێگرتن له‌ كۆمه‌ڵێك ماف و ئازادی و ره‌فتاری مرۆیی له‌ گوتاری یاسایی و دادوه‌ریدا، یان له‌ گوتاری ئاینی و كولتوری، ئه‌وانه‌و زۆر نموونه‌ی تریش كه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ گوتاره‌كان به‌یه‌كدا ده‌چن و پێكه‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌ بۆ خۆ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌و پاراستن و سه‌روه‌ركردنی خۆیان.

نموونه‌ی سێكس و سیاسه‌ت
ئه‌گه‌ر ئێمه‌ لێره‌دا، بۆ به‌ڵگاندنی ئه‌م نزیككاری و تیۆریزه‌كردنی فۆكۆ بۆ چه‌مكی گوتار، له‌ رێی راڤه‌كردنه‌وه‌، هێمامان بۆ رێكاریی قه‌ده‌غه‌كردن كردبێت له‌ بواری قسه‌كردن و بیروڕا ده‌ربڕین له‌باره‌ی (پیرۆزی)یه‌ ئاینی و سیاسییه‌كانه‌وه‌، ئه‌وا فۆكۆ خۆیشی نموونه‌ی كایه‌ی هاوشێوه‌و نوێ و هه‌ستیارتریش ده‌هێنێته‌وه.‌‌

فۆكۆ ده‌ڵێ: ته‌نها ئه‌مه‌وێ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌ ئه‌و زۆنانه‌ی كه‌ له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا به‌ قایمی په‌رژینیان به‌ ده‌وردا دراوه‌ و به ‌چه‌ندین قات خانه‌ی ره‌شیان بۆ زیاد كراوه‌، زۆنی سێكس و زۆرنی سیاسه‌تن. ئه‌مه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی گوتار، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ئه‌و ره‌گه‌زه‌ ته‌نك و دیارو بێ لایه‌نه‌ بێت كه‌ تیایدا سێكس له‌و چه‌كه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی دایبماڵێ و سیاسه‌تیش تیایدا مۆركێكی ته‌ندروست وه‌ربگرێت، وا كه‌وتۆته‌وه‌‌ كه‌ گوتار یه‌كێك بێت له‌و شوێنانه‌ی كه‌ ئه‌و زۆنانه‌ هه‌ندێ ده‌سه‌ڵاتی تۆقێنه‌ری خۆیان، به‌ شێوه‌یه‌كی باشتر، پیاده‌ بكه‌ن.!

سه‌رچاوه‌و په‌راوێزه‌كان:
1) میشێل فۆكۆ (1926-1984ز)، بیرمه‌ند و فه‌یله‌سوفێكی گه‌وره‌ و به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی و جیهانییه‌، وا ناوزه‌د ئه‌كرێت كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین بیرمه‌نده‌كانی رۆژئاواو به‌ناوبانگترینیشیانه‌ له‌‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیستدا. ئه‌و به‌و فه‌یله‌سوفه‌ داده‌نرێت كه‌ كاریگه‌رترین كه‌سه‌ له‌سه‌ر فه‌یله‌سوفانی پاش نوێخوازی Postmodernism، بڕوانه‌: میشیل فوكو، (الجزیره‌ نت)، رۆژی 17-12-2014، لینك: https://www.aljazeera.net/encyclopedia/icons/2014/12/17/%D9%85%D9%8A%D8%B4%D9%8A%

2) ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی ئه‌م كتێبه‌ به‌ ناونیشانی (نڤام الخگاب)ه‌ كه‌ له‌ وه‌رگێڕانی بیرمه‌ندی به‌ناوبانگی عه‌ره‌ب و مه‌غریب(د.محه‌مه‌د سه‌بیلا)یه‌. ئه‌م كتێبه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا، وانه‌یه‌كه‌ كه‌‌ فۆكۆ له‌ كۆلێجی دی فرانس له‌ ساڵی 1970 پێشكه‌شی كردووه‌ كه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی تایبه‌ته‌ به‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی زانستی و ئه‌كادیمی و، له‌ ساڵی دواتر 1971دا وه‌ك كتێب بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی له‌ بڵاوكراوه‌كانی دار(التنویر)ی میسرییه‌، ئه‌م كتێبه‌ وه‌رگێڕدراوه‌‌ له‌ساڵی 2010 چاپه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

3) مه‌به‌ست فۆكۆ لێره‌دا،‌ كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ره‌نسییه‌، چونكه‌ وانه‌كه‌ی له‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی ئه‌كادیمیی فه‌ره‌نسییدا پێشكه‌ش ده‌كات، ئه‌مه‌ش وه‌ك نموونه‌یه‌كی نزیكی‌ گشتاندن بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی.

 78 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*