سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » گەنجان و سیاسەتپەڕە 2

گفتوگۆ لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر

گەنجان و سیاسەت

شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی

1-3

*فەرەنسا ئەو بایەخ و گرنگیەی جاران بە سیاسەت نادات. رۆژنامەكان باس لەم پرسە دەكەن و بەڵگەی لەسەر دێننەوەو بەدواداچونیشی بۆ دەكەن.. هاوكات دەسەڵاتداران و بەرپرسانی قۆناغەكەش (كە قۆناغی دیگۆلییە)، جەختی لێدەكەنەوە. بەبۆچوونی ئەوان ئەم پرسی (ناسیاسی بوون)ە، هەر تەنها لەوەدا بەدیناكرێت كە گەنجانی فەرەنسا لە حیزب و ئایدیۆلۆژیاكان دووردەكەنەوە، بەڵكو لەوەشدایە كە تەنانەت خۆ لە قەرەی ئایدیاكانیش نادەن. هەر بە بۆچوونی ئەوان گەنجان لە ئێستادا تەنها یەك خواوەندیان هەیە، ئەویش تەكنۆلۆژیایەو جگە لە خۆشگوزەرانیش، بیر لە هیچی دی ناكەنەوە؟

بەر لەهەر شتێك پێویستە بزانین قسە لەبارەی كێوە دەكەین. گەر مەبەست ئەوانە بن كە لە چل ساڵی تەمەندان، ئەوا پرسێكی ئاڵۆزە. بەڵام گەر مەبەستمان گەنجان بێت، ئەوا پێویستە جیاكاری و وردبینی بكەین.

گومانی تێدا نییە شتێك لە (ناسیاسی بوون) هەیە، وەلێ نابێت دیاری بكەین ئەو ناسیاسی بوونە بۆ چ قۆناغێكە. بەدرێژایی پانزە ساڵی دوای ئازادكردنی فەرەنسا و كۆتاییهاتنی دووەم جەنگی جیهانی، هەرگیز مشتومڕ و بێنەوبەرەی سیاسی لە كزی نەداوە و خاونەبۆتەوە. سەرەتا كاردانەوە هەبوو دژ بە چوار ساڵ داگیركاریی نازیستەكان بۆ فەرەنساو هەروەها دەستێكەڵكرنی كەسانێك لەگەڵ هێزی داگیركەردا. پاشان ئەو دوو جەنگە كۆلۆنیالیستیەی لە ڤێتنام و لە جەزائیر، ئەنجاممان دان. بارودۆخێكی لەوجۆرە كە ململانێیەكی كراوەو كێشەیەكی زەق و زۆپ لەخۆدەگرێت، خەڵك و خوا ناچاردەكات بەوەی هۆشیاریی سیاسیان هەبێت.

هەرچەندە وا بۆماوەی دوو ساڵێك دەچێت (واتە لە ساتەوەختی سەربەخۆبوونی جەزائیرەوە)، هیچ قەیرانێكی نەتەوەیی وەها لەگۆڕێدا نییە كە داهاتووی وڵات بەشێوەیەكی راستەوخۆ بخاتە بەر مەترسی و ریسكی پێوە بكات، هەر بۆیە بە فیعلی سەرنج دەدەین لاوان وەك جاران گرنگی بە سیاسەت نادەن. بەڵام ئەمە راست نییە، گەر بێتو بەراوردێك لەنێوان هەلومەرجی ئێستاو بارودۆخی پێش دووەم جەنگی جیهانی ئەنجام بدەین. زۆرێكی زۆر لەو گەنجانەی لەمڕۆدا دەیانبینم، هۆشیاری سیاسییان هەیەو ئاگاداری بارودۆخی سیاسین، هەرچەندە ئەوانە سەر بەهیچ حیزبێكیش نین، وەك ئەوەی نەوەی ئێمە وابووین. سیاسەت بۆ ئێمە و مانان شتێكی دیكە بوو.

لەلایەك بۆ نموونە خەڵكانێك وەك من و وەك سیمۆن دی بۆفوار هەبوون كە لە دوورەوە بایەخیان بە سیاسەت دەدا، بەبێ ئەوەی زۆر تێیدا قوڵ ببنەوەو بیكەنە بابەتی سەرەكی ژیانیان. بەڵام لەلایەكی دیكەشەوە كەسانێكی دیكە هەبوون كە حیزبی بوون (وەك كۆمۆنیستەكان و گەنجانی نیشتمانی)، یان هەوادار و لایەنگربوون. هاوكات كوڕوكاڵێكی دیكەش هەبوون (سۆسیالیست بوون)، لەبەرئەوەی باوكانیان سۆسیالیست بوون.

ئێمە هەریەكەمان سەر بە گروپێك بووین و لەنێو خۆماندا گفتوگۆ و قسە و باسمان دەكرد، بەڵام هیچ یەكێكمان _ جگە لە كۆمۆنیستەكان _، بەشێوەیەكی راست و دروست پەیمان بە كێشە سیاسیە راستەقینەكان نەبردبوو. ئەوەشی پێی دەوترا دەروەستی سیاسی، زۆرجار جگە لە دەروەستی مۆراڵی شتێكی دیكە نەبوو. تەنانەت لەسەر ئاستی رۆژنامەوانیش، گۆڕان و پێشكەوتنێكی ناوازە رویداوە. ئەوەتا رۆژنامە و هەفتەنامەكان لەمڕۆدا، خۆیان لەقەرەی كێشە رۆژانەییەكان دەدەن، زیاتر لەوەی كە لەرابردوودا رۆژنامەكان دەیانكرد. ئێوە رووداوەكەی (فیۆلیت نۆزبیر)تان بیردێتەوە كە باوكی خۆی كوشت.. لەمڕۆدا زەحمەتە نكوڵی لەو راستیە بكرێت كە باوكی لاقەی دەكرد.

چەند مانگێك لەمەوبەر تەلەفزیۆنێكی حكومی رێگەی بە پزیشكێكی دەروونی دا، لەبەر رۆشنایی خوشكانی (پاپان)دا، لە كێشەی ئەو خانمانە بكۆڵێتەوە كە وەك خزمەتگوزاری كۆمەڵایەتی لە ماڵەكاندا كاردەكەن. لەبواری سیاسیشدا دۆخەكە بەوجۆرەیە. ئەو زانیاریانەی لەمڕۆدا پێشكەش بە هاوڵاتیان دەكرێت، زۆر لەوە زیاترە كە لەرابردوودا هەبوو. تەنانەت رۆژنامە فەرمیەكانیش، لانی كەمی روونكردنەوە و شرۆڤەكارییان بەردەست دەخەن، دەربارەی كێشە سیاسی و ئابوورییە گەورەكان. بۆ نموونە ئێستا هەمووان دەزانن، بازاڕی هاوبەش چییە و چ گرنگییەكی بۆ ئابووری فەرەنسا هەیە. لەكاتێكدا بەر لە جەنگ، شتێكی وا لەگۆڕێدا نەبوو.

بێئاگایی لە پرسە ئابوورییەكان لەناو خەڵكانێكی بێشوماردا، لەوپەڕیدا بوو. دوای 1918 و بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە كۆرس ئەمەمان دەوتەوە: (ئەڵمانیا دەبێت زەرەر و زیانەكان بژمێرێت)، بەبێ ئەوەی هەرگیز پرسیاری ئەوە بكەین كە داخۆ توانای ئەوەی دەبێت؟ یاخود داواكاریەكانمان رێگە لەبەردەم دروستبوون و هاتنەئارای، حزبی نازیزم لەو وڵاتەدا خۆش ناكات؟

*بەڵام خۆ كێشەكان لەساڵی 1936دا هێنرانە بەرباس و تاوتوێكران، لەسەردەمی (بەرەی میللیەوە)؟

بەڵێ خرانە بەرباس، وەلێ بەخراپترین شێوە. جەماوەر بەشێوەیەكی چاوەڕواننەكراو لەسەر ئاستی داواكاری هۆشیاربوونەوە، ئەم هۆشیارییە كتوپڕەش لە هروژمی ئەو لێشاوی خەڵك و بەیەكداچوونەیاندا، خۆی مانیفێست كرد. بەڵام سەركردە و دەسەڵاتداران، بەربەستێكیان لەبەردەم ئەو تەوژمە بەگوڕەدا دروستكرد. لەبەرئەوەی دەیانویست چینی ناوەڕاست نەتۆقێنن، نەیانوێرا كێشەكە لەرەوتی راستەقینەی خۆیدا كە رەوتی ململانێی چینایەتی بوو، بخەنە روو.

سەركردە و هێزەكانی سوپا و میدیا، توانیان دەست بنێنە گەرووی مەسەلەكەو بیخنكێنن. هەرچەندە ئەوی رۆژێ بۆ زۆرێك لە گەنجان دەرفەتی ئەوە هاتە پێشێ، تا مەشقی سیاسی خۆیان بكەن، بەڵام بەهۆی كەمی لێكدانەوە و زانیاری و دروشمەوە، بەرەی میللی وەك سەركێشیەكی قەشەنگ لە بابەتەكەی دەڕوانی. بەلای ئەوانەوە خواست و داواكاری جەماوەر لەجێی خۆیدا بوو، وەلێ نەیانتوانی پەی بە رەگوڕیشە قوڵەكانی بەرن لە بونیادی كۆمەڵگەی فەرەنسیدا.

*رەنگە زانیاری پێویستیان لەبارەی قۆناغەكەوە لەبەردەستدا نەبووبێت، بەڵام خاوەن بڕوایەكی بەهێزبوون.. هەر ئەوەش هانی دەدان بڕژێنە سەر شەقامەكان؟

رژانە سەر شەقامی ئەوان زۆرجار، بەهۆكاری سۆزداری و مۆراڵی بووە.. ئاخر لە مەسەلەی ساكۆ _ فانزیتی (1) دا کە بۆخۆی سكاندالێك بوو، مردنی دوو مرۆڤی بێتاوان بوو، سەركۆنە كردنەكەشی هەر لەبەر ئەوە بوو، نەك مانایەكی سیاسی هەبێت. مانا سیاسیەكەشی بۆ زۆرینە، شتێكی شاراوە و تەلیسماوی بوو. لەگەڵ ئەوەشدا دەیان هەزار كەس لە شەقامەكاندا دژ بە لەسێدارەدانیان، خۆپیشاندانیان كرد و ناڕەزایەتیان دەربڕی. راستە ژمارەی ئەوانەی لەساڵی 1952دا دژی لەسێدارەدانی یۆلیۆس و ئێتیل ڕۆزنبێرگ خۆپیشاندانیان كرد كەمتربوون، بەڵام ئەوانەی بەرگریان لەو ژن و مێردە كرد، زۆر وشیارتر بوون بەوەی بەرگری لە چی دەكەن و لەسەرچی بەدەنگ هاتوون.

خۆپیشاندەران لەو مەسەلەیدا، هەر تەنها مەبەستیان رزگاركردنی ژیانی دوو بێتاوان نەبوو، بەڵكو دەشیانزانی ئەو دوو هاوسەرە كۆمۆنیستن و بەدیاریكراویش لەبەرئەوە، فەرمانی لەسێدارەدانیان بەسەردا دراوە. ئەوانە مشتومڕ و گفتوگۆیان لەسەر ئەو بەهانانە دەكرد كە دادوەرەكان باسیان دەكردن و وەك بەڵگەیەك، لە دژیان بەكاریان دەهێنان. ناڕەزایەتی خەڵك و خوای بەئاگا لە مەسەلەكە، جۆش و خرۆشی كەمتر نەبوو، بەڵام تێگەیشتنیان بۆ مانا و ناوەڕۆكی سیاسی رووداوەكە قوڵتر بوو، تەنانەت لای ئەوانەشی نەهاتبوونە سەر شەقام.

*دەی گەر تێگەیشتنی قوڵ هەبێت و لەبەرامبەریشدا ئامادەگی بۆ كاركردن لاوازبێت، ئەوا ئەمە بۆخۆی جۆرێكە لە جۆرەكانی ناسیاسی بوون؟

ئەوە راستە، وەلێ كارێكی گرنگیشە سەرنجی سنووری ئەو ناسیاسیبوونە بدەین و ئەوە تێكەڵ بەو خەمساردی و بێباكیە نەکەین کەهەموان تێبینی دەکەن. ڕەنگە ئەو گەنجانەی من لەمڕۆدا دەیانبینم، لە جاران كەمتر بە جۆش و خرۆشتر بن، بەڵام ئەوەی جێی سەرنجەو زیاد لەهەر شتێكی دیكە شوێن بایەخمە ئەوەیە، ئەوان كەم تا زۆر بەرەو ئەو پنتە بەڕێوەن كە من لەڕووی سیاسیەوە پێی گەیشتووم.. واتە خاڵی دەسپێكی ئەوان، پنتی بەئەنجام گەیشتنی منە. ئەوان بۆ ئەوە نایەنە لام تا پرسیارم لێبكەن، بەڵكو دێن بۆ ئەوەی رووبەڕوو مشتومڕم لەگەڵدا بكەن، مشتومڕی نێوان دوو هاوتا. ئاگاداربوونی ئەوان لە كێشە ئابوورییەكان یان لە كێشەكانی جیهانی سێهەم، هیچی لە ئاگاداربوونی من لەو كێشانە كەمتر نییە. هێشتا تەمەن لەبەردەم ئەواندا ماوە، بۆئەوەی لەو خاڵەوە دەست پێبكەن كە من پێی گەیشتبووم.

بەگشتی هیچ كەس زانیاری، بەبێ هەڵچوون و بەشێوەیەكی نەرێنی بەدەست ناهێنێت. پێویستیشە گەنجان بەئاستێكی پێویست ئەو جۆش و خرۆشەیان هەبێت، بۆ ئەوەی هەموو شت بخوێننەوە (هەروەك واشدەكەن)، تا بتوانن ئاوڕ لە كێشەكانی برۆندی یان مالیزیا بدەنەوە.

من لای خۆمەوە دەتوانم پێی بڵێم: (گەر لەتەمەنی بیست ساڵیدا بوومایە، ئەوا هەرگیز گرنگیم بەوە نەدەدا كەچی لە وڵاتێك لە وڵاتەكانی كیشوەری ئاسیادا دەگوزەرێت). بەهیچ كلۆجێكیش بەخەیاڵمدا نەدەهات كە بابەتێكی لەوجۆرە، پەیوەندی بە هەموومانەوە هەیە. گومانی تێدا نییە ئەوانەی گرنگی بەو رووداوانە دەدەن كە لە ئاسیادا دەقەومێن كەمینەن، وەلێ خودی ئەو كەمینەیە بەقەد پێویست بەژمارە زۆرن. بەهەرحاڵ بەژمارە زۆر زۆرترن، لە سی ساڵ پێشتر لە ئێستا. هەر بۆنموونە لەسەر ئاستی خوێندكاران (فیدراسۆنی نیشتمانی بۆ خوێندكارانی فەرەنسا)، بە چەق و ناوەندی بەسیاسی بوون دادەنرێت و لانی كەم سەد هەزار خوێنكار لەخۆدەگرێت، ئەوانەش دەزانن پەیوەستەگیەك لەنێوان هەموو شتێكدا هەیەو هەر شتێك كە لەوپەڕی دنیادا رووبدات، لەژیانی تایبەتی ئەواندا گرنگی و بایەخی خۆی هەیە.

ئێمەومانان لەكاتی خۆیدا بەهانەی خۆمانمان هەبوو، ئاخر پەیوەستەگی لە نێوان رووداوە مێژووییەكاندا، بەو روون و رەوانیەی ئێستا نەبوو. وەلێ لەمڕۆدا ئێمە دەزانین چەقی ئاگر و بڵێسەكان، دەشێت لەهەر جێیەكدا بێت كڵپە بكات و هەریەكەشیان (قوبرس، كوبا، كۆنگۆ…. هتد)، ببنە باعیسی پێكدادانێكی نێودەوڵەتی. بەمجۆرە بەرەنجامی كۆتایی كورتكردنەوەی رێگاكانی هاتوچۆ و پتەوتركردنی پەیوەندییەكان لەسەر ئاستی دنیا بە گشتی، لەدوای تەواوبوونی جەنگی دووەمی جیهانیەوە، وایكردووە هۆشیاریی سیاسی لەهەر یەكێكماندا دروست ببێت.

پەراوێزەكان:

– گفتوگۆی یەكەم:
1. دوو كرێكاری ئانارشیستی ئیتاڵی بوون. لە سەروەختی جەنگی یەكەمی جیهانیدا كۆچ دەكەن بۆ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. تۆمەتی دزیكردن و كوشتن دەدرێتە پاڵیان و لەپای ئەوەشدا، بڕیاری لەسێدارەدانیان بەسەردا جێبەجێدەكرێت. ئەگەرچی بەڵگەی حاشاهەڵنەگر پێشكەشی دادگا كرا كە بێتاوانی هەردووكیان دەسەلمێنێ و سەرباری ئەوەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەڵمەتێكی پشتگیری دەستیپێكرد، بەڵام دادگا هەر سووربوو لەسەر بڕیارەكەی و لەسێدارە دران.

سەرچاوەکان:

الدفاع عن المثقفین، الترجمة جورج طرابیشي، دار الطلیعة بیروت

 653 جار بینراوە