سەرەکی » ئاراستە » كۆمەڵگە عەرەبییەكان لەڕووی دەروونییەوە چۆنن؟

كۆمەڵگە عەرەبییەكان لەڕووی دەروونییەوە چۆنن؟

ئامال موسا*

و: تارا شێخ عوسمان

*چۆنە گەر ئەم دوو پرسیارەی خوارەوە بكەین:

*كۆمەڵگە عەرەبییەكان لە ڕووی دەروونییەوە چۆنن؟

*ئایا تەندروستیی دەروونییمان فاكتەرێكی یاریدەدەرە بۆ هەستانەوەمان لە ڕووی سیاسیی و ئابووریی و ڕۆشنبیرییەوە و هەوڵدان بۆ بچڕینی پێگەیەك كە شایستەی مێژووی شارستانییەتی عەرەبی و ئیسلامیی بێت؟.

هەمیشە لەخستنەڕووی كێشەكانمان سەرنج دەخەینە سەر شتە ماددییەكان و ململانێی سیاسیی لەئاستی دووەمدایە، بێگومان سامانی سروشتیی و توانا ماددییە جیاوازەكان بەتوخمی سەرەكی توانای هەردەوڵەتێك دادەنرێت، ئەمە جگە لەوەی سەقامگیریی و تێوەنەگلان لەو ململانێیانەی كە ڕۆحەكان و وزە و سامانەكان لەناو دەبات یەكێكی ترە لەهۆكارە سەرەكییەكانی كەڵەكەبوونی سامان و هێنانەدی گەشەپێدان و لە ڕووی ئابوورییەوە و چوونە ناو جیهانێك كە ددان بەهیچدا نانێت هێزی ئابووریی نەبێت.

بەڵام سامانی یەكەم مرۆڤە، ئەویش بەشێكە لەكۆمەڵگە، هیچ سامانێكیش مانای نییە لە دەرەوەی وەبەرهێنانی مرۆڤ، بەزمانی ئابووریناسانیش سەرمایەی ڕاستەقینە مرۆڤە.

مۆدێرنەی ئەوروپی ئەم بیرۆكەیەی لە خۆگرتووە و لەبەر ڕوشنایی ئەوەدا بیرۆكەكە بەدەوری مرۆڤ و ئازادیی و بەرزڕاگرتنی عەقڵیدا دەسوڕێتەوە، مۆدێرنە خراوەتە پێناوی بەختەوەركردنی مرۆڤ و ئازادكردنی لە گوشارەكان و ڕق و قینە و سەرجەم كۆتوبەندە ڕووكەشەكان.

كاتێك كۆمەڵگەكانی ئەوروپا بەهاكانی مۆدێرنەیان نۆشی ئەو بەهایانە ڕیشەیان داكوتا و نەوە بۆ نەوەی دوای خۆی دەگوێزێتەوە، دەروونی ئەو كۆمەڵگانەی كە پێداگرییان كردووە لەو بەهایانەدا كەمتر ئاڵۆزە بەبەراورد بەكۆمەڵگەكانی ئێمە كە هێشتا دوودڵ و لاوازن بۆ بەرهەمهێنانی سیستمە بەهایەك كە لەلایەكەوە ئازادی بكات و لەلایەكی تریشەوە كۆڵەكەكانی ناسنامەكەی بپارێزێت كە توانای گۆڕان و پێكەوە ژیانی هەبێت و مرۆڤبوون دەوڵەمەندتر بكات و بەئاسانی بچێتە ئەو سیستمە و تێیدا كرانەوە و داهێنان دەستبەر بكات.

بە مانایەكی تر: راستە ئەمڕۆ هەموو كۆمەڵگەكان بەدەست دیاردەكانی نەخۆشیی دەرونییەوە دەناڵێنن، ئەمەش بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی كۆمەڵگەی مۆدێرن كە تایبەتمەندی ئاڵۆزی و ئاوێتە و ناسەقامگیر و جووڵەی خێرای هەیە، ئەمەش هەستكردن بە ناڕوونی و نیگەرانی و وشكیی بەدوای خۆیدا دێنێت، بەڵام لەو بڕوایەداین كە كۆمەڵگەی عەرەبیی ئیسلامیی دووهێندە بەدەست دۆخە دەروونییە جیاوازەكان و كێشە و پشێوییەوە دەناڵێنێت.

بۆ ئەمەش پشتمان بەو زانیارییانە بەستووە كە ئامارە ڕەسمییەكانی هەندێك دەوڵەتی عەرەبی باسیان كردووە.

ئامارە تەندروستییەكانی بانكی نێودەوڵەتی ئاماژەی بەوەداوە كە (7) دەوڵەتی سەربە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقیا لە سەرەوەی لیستی ئەو (10)وڵاتەی جیهانن كە زۆرترین حاڵەتی خەمۆكی هەردوو ڕەگەز بە گشتیی و ژنان بەتایبەت و ترس و دووفاقیی كەسایەتی ( شیزۆفرینیا) و پشێویی دەروونیی و حاڵەتەكانی نەرگسیی (خود باڵایی) و حاڵەتە تووندەكانی خەمۆكیی تێدا تۆماركراوە كە ئەمەی دواییان دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی حاڵەتەكانی خۆكوژیی، ئەمەش ڕەنگدانەوەی هەیە بۆ بەرزبوونەوەی تێكڕای خۆكوژیی لەم ساڵانەی دواییدا.

ئامارە ڕەسمییەكانی تونسیش ئاماژە بەوە دەدەن كە چارەكێكی دانیشتوانی ئەو وڵاتە حاڵەتی خەمۆكییان هەیە و لە مەغریبیش ناوەندە تایبەتمەندەكان ئاماژەیان بەوە داوە نیوەی مەغریبییەكان بە دەست نەخۆشییە دەروونییەكانی وەك خەمۆكیی و نیگەرانیی بەردەوام و شیزۆفرینیاوە دەناڵێنن.

ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانییش ئەوەی ئاشكرا كردووە، نزیكەی یەك ملیۆن هاوڵاتیی لیبیا پێویستیان بە چاودێریی دەروونیی هەیە، لە كاتێكدا قەبارەی دیمۆگرافیی گەلی لیبیا بە (7) ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێت.
لەمیسریش هەرچەند گەلەكەی بەوە ناسراوە ئارەزووی لەكۆمیدیایە و توانای هەیە بەگاڵتەوگەپ ڕووبەرووی واقیعی تاڵ ببێتەوە، ئامارەكان نیشانی دەدەن كە (یەك لەسەر چوار)ی میسرییەكان تووشی جۆرێكی پشێوییە دەروونییەكان بوون.

بۆچی ئەم پرسیارە دەكەین؟
پێمان وایە هیواخواستن بۆ گەشەپێدان و گۆڕانی كۆمەڵایەتی ڕێك نابێتەوە و نایەتەدی كاتێك دۆخی دەروونی كۆمەڵگاكانمان بەم خراپییە بێت، چونكە گەشەپێدان و خەونی پێشكەوتن پێویستیان بەئیرادە و وزەی پۆزەتیف و رۆحی ڕووبەڕووبوونەوە و پێداگریی هەیە، ئەمانەش هیچی نایەنە دی گەر كەسێك دۆخی دەروونی خراپ بێت.

گەر سەرنجی زیاتری ئەو نەخۆشییە دەروونییانە بدەین كە زۆرتر لەكۆمەڵگە عەرەبییەكاندا بڵاوە دەبینین زیاتریان ئەو نەخۆشییە دەروونیانەن كە پەیوەستن بە ڕابردووەوە، وەك شیزۆفرینیا و خودباڵایی، چونكە نمونەی ڕۆشنبیریی و كلتوریی عەرەبی بەدەست پەرت بوون و پارچەپارچە بوونەوە دەناڵێنێت و ئەوەی سەر بەو كۆمەڵگەیە بێت ناتوانێت بەختەوەربێت.

لە لایەكی تریشەوە ئەوەی وا دەكات كەسێتی عەرەبی پەیوەندییەكی ڕارای هەبێت بە ئایندەوە هەمووی زادەی قەیران و تەنگانە ئابوورییەكانە، بەو بەلگەیەی توێژێكی كۆمەڵگە زیاتر لەم مەسەلەیەدا بوونەتە ئامانج و لەهەموان زیاتر نیگەران و خەمۆكن، ئەوانیش ئەو لاو و گەنجانەن كە دەیانەوێت ئایندە بۆ خۆیان دروست بكەن و ژیان و ئابوورییەكی سەقامگیریان هەبێت، ئەگەر ئەوەشیان بۆ بەدی بێت ئەوا كەسێتییەكی بەختەوەریان دەبێت.

لەهەموو ئەوانەش مەترسیدارتر ئەوەیە كە مرۆڤی كۆمەڵگەی عەرەبی وشەی ( دەروون)ی بۆ گرنگ نییە و نایخاتە لیستی ئەو نەخۆشییانەی كە پێویستە چارەسەر بكرێن و چاودێریی بكرێن، بەڵكو باسكردن و ئاشكراكردنی حاڵەتە دەروونییەكان تا ئێستا وەك ئابرووچوونی خاوەن حاڵەتەكە سەیر دەكرێت و تەنانەت كاتێك كەسێك ئەو حاڵەتەش تێدەپەڕێنێت نەخۆشییە دەروونییەكە وەك مۆری خەوشێكی گەورە بەناوچەوانیەوە دەمێنێتەوە.

ئەڵبەتە هیچ شتێك جێگەی شۆك و سەرسوڕمان نییە كە ڕێژەی نەخۆشییە دەرونییەكان باس دەكەین، لەبەر ئەوەی كۆمەڵگە عەرەبیەكانمان بەردەوام بەدەست كێشە سیاسی و ئابورییەكانەوە ناڵاندویانە و هێشتاش قوربانیی كێشمەكێشە ئایدۆلۆژییەكانن لە ڕەوتی گۆڕانكاری بەهای كولتوریی و كۆمەڵایەتیدا، لەبەر ئەوە ئێمە لەبەردەم كێشەیەكداین كە هۆكارەكانی زانراوە و خۆی خۆی ڕاڤە دەكات، بەڵام ئەوەی پێویستی بەچارەسەروبیركردنەوەیە ئەوەیە كە كۆمەڵگە بەم دۆخە دەرونییە قەیرانئامێزە ناتوانرێت گرەوی ئەوەی لەسەر بكرێت كە بتوانێت كۆمەڵگەیەكی بونیاتنەر بێت، هەروەها ویستی خەون بینین و كرداریشی نییە، ئەمەش مانای ئەوە نییە كە ئەم نەخۆشییە چارەسەری نییە، بەڵكو مەبەست ئەوەیە كە چارەسەری سیاسی و ئابوریی و ئازایەتی كولتوریی ڕاست دەتوانێت كاری خۆی لەم دەروونە نەخۆشانە بكات و ڕۆحێكیان بەبەردا بێنێتەوە بۆ ئەوەی ویستی هەستانەوەیان تێدا دروست بكات، چونكە شێوەكانی دەرووننەخۆشیی لەهەركۆمەڵگەیەك ئاماژەیە بۆ شكستی سیاسی و ئابووریی.

ڕەهەندی دەروونیش زۆر گرنگە، ئەو كۆمەڵگەیەی (نیوە)یان (چارەك)ێكی خەڵكەكەی نەخۆشییەكیان هەبێت كە رێگە لەكارێكی داهێنەرانە بگرێت، بەناتەواوی كاردەكات و ژن دەهێنێت و شودەكات و وەچە دەخاتەوە و هەرچیش بەرهەمی ئەوەبێت ناتەواو و كەل دەبێت.

*شاعیر و نووسەر و مامۆستای كۆمەڵناسیی زانكۆی تونس.

سەرچاوە: رۆژنامەی (الشرق الاوسط) 12/12/2020

 51 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*