سەرەکی » ئابووری » هۆڵەندا و كەرتی كشتـوكاڵ

هۆڵەندا و كەرتی كشتـوكاڵ

بەختیار بەكر*

 

(2 – 2 و کۆتایی)

 

بونیاتنانەوەی هۆڵەندا لە دوای جەنگ (1945 – 1960)
لە دوای تەواو بوونی دووەم جەنگی جیهانیی، هۆڵەندا رووبەڕووی برسێتی سەخت بووەتەوە، كە لەكتێبە مێژووییەكاندا بە زستانە نەدارە پڕ برسێتییەكە ناودەبرێت. برسێتی و بێ خۆراكی خەڵكەكەی هەراسان كرد بوو. دەوڵەت (سیكۆ مانشۆڵت)ی كۆنە جووتیار و سیاسییەكی چەپی ئەوكاتی كردە وەزیری كشتوكاڵ. ناوبرا بە پشتیوانیی ئەمریكا بەرنامەڕێژی كرد بۆ بەرهەمهێنانی خۆراكی خێرا. ئاستی بەرهەمهێنان بەرزكرایەوە و دەوڵەت ئاسانكاری بۆ جووتیاران كرد و دەستكرا بە مەكینەكردنی شێوازی كشتوكاڵی لە بری كشتوكاڵی دەست و لە رێگەی ئاژەڵی راكێشەر. حكومەت بۆ هەڵسانەوە لەدوای دووەم جەنگی جیهانیی، تاكە ستراتیژی بوژانەوەی كەرتی كشتوكاڵی بوو، لەو رێگەیەشەوە بەهێزكردنەوەی ئابووریی وڵات.

بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان
بوژانەوەی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری بەگشتی دەستی بە گەشە كرد، كاتێك لە ساڵی 1962دا ئەوروپا بڕیاریدا نرخی دانەوێڵە و بەروبوومەكان دیاری بكات، یان پارێزگارییان لێ بكات. كەمترین نرخی بۆ دیاریكرا، لەكاتێكدا ئەگەر ئەم نرخەی دانەنرایە، كە بۆی دیاریكرابوو، لە بەندەری رۆتەردام دانەوێڵە وەردەگیرا لە جووتیاران و نەدەهێڵدرا زەرەرمەندبن. سایلۆی گەورە گەورەی لێبوو، ئێستا گەورەتریشن و خزمەتی زیاتریش دەگەیەنن. ئیتر لێرەوە وردە وردە جووتیاران دڵنیایی مانەوەیان وەرگرت و برەویان بە كارەكانیان دەدا. كاری دەست و زەحمەتكێشی و بەرهەمداری سنوردار، گۆڕدرا بۆ كشتوكاڵی مەكینەیی و ئامێری بەهێز و بە توانا، جێگەی كاری دەستی گرتەوە و بوارەكە زیاتر بەرەوپێشەوەچوو. بەرەوپێشچوونێك كە تا نووسینی ئەم بابەتەش رۆژانە لە نوێبوونەوەدایە.

راستە تەكنەلۆژیای سەردەم رۆڵی سەرەكی لە نوێبوونەوەی شێوازی كشتوكاڵ و ئاژەڵداریدا هەیە، بەڵام هاوكات بیرۆكە و خواستی جووتیارە نمونەیەكانیش نابێت لەبیر بكرێت، كە هەمیشە بوێرانە داخوازییان هەیە و رێكخراون و تەنانەت پارت و رێكخراوی سیاسی تایبەت بە خۆیان هەیە. لەناوەندەكانی بڕیار بارتەقای لۆبی جولەكە و ئەرمەنییەكان كاریگەرییان هەیە. كاتێك گوێ لە داخوازییەكانیان ناگیرێت، بە یەك بانگەوازی رێكخراوی جووتیاران، بە هەزاران جووتیار لە هەموو شارەكانەوە بە سەدان كیلۆمەتر دەبڕن و بە تراكتۆر و ئامێری جووتكردن و ئۆتۆمبێلی تایبەت بە كاری جووتیاری روو لە لاهای دەكەن بۆ بەردەم پەرلەمان و رێگا سەرەكییەكان دادەخەن و حكومەت ناچار دەكەن بە دەنگیانەوە بێن.

ژمارەی ئاژەڵ لە ساڵی 2020دا
لە هۆڵەندا بە بەردەوامی 97 ملیۆن مریشك، 12 ملیۆن بەراز، چوار ملیۆن مانگا، ملیۆنێك مەڕ و بزن. لەگەڵ ئەوەشدا 35 ملیۆن ئاژەڵی ماڵی هەیە و لەلایەن چوار هەزار پزیشكی ڤێتێرنەرییەوە چارەسەر و چاودێری دەكرێن.

هاوكارییەكانی حكومەت بۆ جووتیاران
حكومەتی هۆڵەندا لە دێر زەمانەوە هاوكاری جووتیارانی كردووە تا ئێستاش بەردەوامە، كە بە یاسا رێكخراون.

گرنگترین هاوكارییەكان ئەمانەن:

* دابینكردنی بودجەی تایبەت بۆ جووتیارە تازە دەستبەكاربووەكان و هاندانیان.

* هاوكاری مانگانە بۆ جووتیاران لە قۆناغی سەرەتاییدا.

* هاوكاریكردنی جووتیاران لەبەرامبەر بە سەوزایی كردنی كێڵگەكانیان، كە خزمەت بە ژینگەش دەگەیەنێت.

* بودجەی تایبەت بۆ گەنجان و لاوان، كە خواستی بوون بە جووتیارییان هەیە.

* رێگەپێدان بە لەوەڕی مەڕ و ماڵات لەسەر زەوی (موڵكی) دەوڵەت.

* پێشكەشكردنی دڵنیایی دارایی.

* پێدانی رێنمایی و سەرپەرشتیكردنی بێ بەرامبەر.

* گرێدانی جووتیاران بە یەكێتیی ئەوروپا و وڵاتان.

* پەیداكردنی بازاڕ و بە بازاڕكردنی بەرهەمەكان.

* ناچاركردنی سوپەرماركێتەكان بە كڕینی زۆرترین بەرهەمی خۆماڵی و پێشكەشكردنی بە كوالێتییەكی بەرز.

* ئاسانكاری لە دروستكردنی خانووی شووشە بە نوێترین تەكنیك.

* زەمینەسازیی بۆ خوێندن لەپاڵ كاری جووتیاری لە (زانكۆ، پەیمانگا و سەنتەری تایبەت).

* رێكخستنی ئاژەڵداری، بۆئەوەی نەبێتە هۆكاری پیسكردنی ژینگە. شوێن و شێواز و ژمارە، دەوڵەت دیاری دەكات.

زانكۆی ڤاخنینگن و سەنتەری لێكۆڵینەوەی ڤاخنیگن
هاوكات دەبێت هاوشێوەی (زانكۆی ڤاخنینگن و سەنتەری لێكۆڵینەوەی ڤاخنیگن)، ئاستی خوێندن و زانستی كشتوكاڵ بەرزبكرێتەوە، باشتر لەوەی كە هەیە ببەسترێتەوە بە جیهان بەگشتی و هۆڵەندا بە تایبەتی. (زانكۆی ڤاخنینگن و سەنتەری لێكۆڵینەوەی ڤاخنیگن) دیارترینن، تایبەتە بە كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و ژینگە و بابەتی تری تەكنیكی پەیوەست بەم كەرتانە، ئێستا 12 هەزار و 500 خوێندكار لە خۆدەگرێت و زیاتر لە شەش هەزار بازرگانانی بوارەكە كاری لەگەڵدا دەكەن. خوێندكاری زیاتر لە 100 وڵات لە خۆدەگرێت. كاری سەرەكی ئێستایان گرنگیدانە بە خۆراكی تەندروست و شێوازی بەرهەمهێنانی.

ئەم ناوەندە ئەكادیمییە لە ساڵی 1876دا دروستكراوە و لە رێكەوتی 9/3/1918 بۆتە زانكۆ. بەدەر لە خوێندكارەكان، پێنج هەزار و 40 مامۆستا و كارمەندی هەیە لە پرۆفیسۆری باڵا و شارەزای بە ئەزموون تا دەگاتە ئاستەكانی تر. ئەندامی خێزانی زانكۆكانی ئەوروپایە، كە 47 زانكۆی هاوشێوە لەخۆدەگرێت و زانكۆكەی هۆڵەندا دیارترینیانە. لە دووەم جەنگی جیهانیدا و بە دیاریكراوی لە 17/9/1944 زۆربەی بەشەكانی زانكۆكە زیانی بەركەوت و وێران بوون، بەڵام دوای كۆتایی جەنگ، یەكەم كاری دەوڵەت دروستكردنەوەی زانكۆكە بوو.

حكومەتی عیراق بەردەوام لەگەڵ ئەم زانكۆیەدا لە پەیوەندیدایە، تا چ ئاستێك حكومەتی هەرێم و زانكۆكانی خۆمان لێی بەئاگان دیار نییە. نوێنەرایەتییەكانی حكومەت لە دەرەوە دەبێت باشتر كار لەسەر هەندێك كەیس بكەن. كەیسی سیاسی و ئەمنی گرنگن، بەڵام گرنگتریش هەیە، كە ئابووریی وڵاتە. كشتوكاڵیش پایەیەكی سەرەكی ئابوورییەكی بەهێزە.

خانووی شووشەیی
لە هۆڵەندا زیاتر لە نۆ هەزار جووتیار بۆ كشتوكاڵكردن خانووی شوشەیی بەكار دەهێنن، كە پانتاییەكی زۆری بۆ دابینكراوە. هەموو ئەو كاڵایانەی كە لە هۆڵەندا رەنگە بەهۆی كەشوهەواو و سروشتی وڵاتەكەوە گونجاو نەبێت بۆ بەرهەمهێنان، لەم خانووە شووشانە بەرهەم دەهێنرێت و پاشان بۆ دەرەوە هەناردە دەكرێت.

چەند پێشنازێك
لە هۆڵەندا كشتوكاڵكردن رێزلێگیراوە، كاتێك هۆڵەندا لەگەڵ روسیا كێشەی سیاسی هەبوو، روسیا بۆ ماوەیەك خەیار و هەرمێ و چەند بەرهەمێكی تریشی لە هۆڵەندا نەدەكڕی و جووتیارەكان بەرهەمەكانیان بۆ ساغ نەدەكرایەوە، هاووڵاتی هۆڵەندی لە بری كیلۆیەك یان ئەوەندەی كە لە دۆخێكی ئاسایی زیاتری پێویست بوو، دوو هێندەی دەكڕی بۆ ئەوەی هاوكاری جووتیارەكەی خۆی بكات و نەهێڵێت جووتیارەكان رەنجیان بە خەسار بچێت. بۆیە چەند گرنگە حكومەت بایەخ بە كەرتی كشتوكاڵ بدات و هەموو شتێكیان بۆ ئاسان بكات، دوو هێندەش گرنگە هاووڵاتی كوردیش لە بری تەماتە و شوتیی ئەم وڵات و ئەو وڵات، تەماتە و شوتیی كوردی و هەناری دەستی جووتیارە نموونەیەكە بكڕێت. ئەوەی گرنگە دەبێت حكومەتی هەرێم بەرنامەی درێژخایەنی هەبێت بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە:

* رێزی زیاتر لە جووتیار بگیرێت و وەكو پیشەیەكی پڕ بایەخ سەیر بكرێت لە بری یەكسانكردنی بە نەخوێندەواری.

* پۆلێنكردنی دەڤەرەكان لە رووی گرنگییەوە.

* سەنتەری توێژینەوەی كشتوكاڵی زیاتر بكرێتەوە.

* بەرزكردنەوەی ئاستی بەشی كشتوكاڵ لە زانكۆكاندا و بەستنەوەی بە ناوەندە ئەكادیمییەكانی جیهانەوە.

* فراوانكردن و بەرزكردنەوەی ئاستی تاقیگەكان.

* زیادكردنی بودجەی كشتوكاڵ و دەست واڵاكردنی پسپۆڕەكان و چاودێری كردنی كارەكانیان.

* ئاستی وەبەرهێنان زیاد بكرێت، بەمەرجێك كەمتر نەبێت لە نیوەی پێداویستی خەڵك بۆ قۆناغی یەكەم.

* دروستكردنی ناوچەی پیشەسازیی كشتوكاڵی تەواوكاری لەسەر ئاستی پارێزگاكان.

* كاركردنیان لەسەر سیستمی ئاسایشی خۆراك.

* بە سیادیكردنی كەرتی كشتوكاڵ. دەبێت پێش سیاسەت باسی كشتوكاڵ بكەین لەگەڵ دۆستەكانمان.

* كاركردنی لەسەر بەرهەمە ناوازەكان و بەرهەمە ئیكسكڵوسیفەكان.

* وردبوونەوە لە پێداویستی وڵاتانی دراوسێ و خوارووی عیراق. ئەوە بەرهەمبهێنرێت كە ئەوان دەستیان ناكەوێت.

* گرنگتر لەمانەش ئاوێتەبوونێكی ئۆرگانیكی لە نێوان كەرتی كشتوكاڵیی هەرێم و هۆڵەندا بەدی بێت.

سەرچاوەكان:
– ماڵپەڕی ئەلیكترۆنی فەرمی حكومەت
– زانكۆی ڤاخنینگن
– سەنتەری ئامار و راپرسی هۆڵەندا
– ڤیكیپێدیا
– میدیای هۆڵەندی.

* نوێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە هۆڵەندا

 

 120 جار بینراوە