سەرەکی » هاوپۆل نەکراو » سەیر و سەمەرەكانی‌ چاكسازی‌

سەیر و سەمەرەكانی‌ چاكسازی‌

پ.د.وەلی مەحمود حەمەد*

حكومەتی‌ هەرێمی‌ كوردستان دوای‌ هەڵبژاردنی‌ 19/5/1992 و لە 4/7 ی هەمان ساڵ دامەزرا. سەرەتا حكومەتێكی‌ دابەشكاریی نیو بە نیو لە نێوان هەردوو حزبی‌ براوەی‌ یەكەمی هەڵبژاردن دامەزرا. دواتر تێكچوون و شەڕی‌ ناوخۆ و پاشان دوو حكومەتی‌ و یەكگرتنەوە و نیوە بە نیوەی‌ سەرۆكی‌ حكومەت و تا ئەمڕۆ كە دەڵێن كابینەی‌ نۆیەم كابینەی‌ 3 حزبەكە و هەندێك لە حزبی‌ هاوپەیمان و پێكهاتەكان. سەرەتا بەوە دەستمان پێكرد دەمانوت: هاتووینەتە سەر وێرانەیەك و كورد بەختی‌ باشی‌ نییە، دوای‌ ئەوەش دەمانگوت حكومەتەكە ساوایە، دواتر شەڕە و ناپەرژێینە سەر ئیشوكاری‌ باش و بە دامەزراوەیی‌ كردن.

زەمانێك دەمانوت: دەوروبەر و دەرودراوسێ خەریكی‌ دروستكردنی‌ گرفتن بۆمان.

بەكورتی‌ زۆر هەوڵدەدرا كەوا پاساو بدۆزینەوە، تا گلەیی‌ خەڵك و هەندێك لە ناڕاستی‌ و ناكارایی‌ حكومەت بشاردرێتەوە.

سەردەمانێك دوای‌ رووخانی‌ رژێمی‌ بەعس پارە و داهاتێكی‌ وا لەبەردەستدا بوو كە دەوڵەتێكی‌ وەك ئوردن و لوبنان پارەی‌ وایان لە ساڵێكدا هەرگیز دەست نەدەکەوت، بەڵام لەبەر چاوچنۆكی‌ و راكێشڕاكێش بۆ كڕینی‌ وڵاتان و تێكەڵكردنی‌ گیرفانی‌ حزب و حكومەت و هەوڵدان بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی‌ خێرا و قازانجی‌ خێرا و (تەخشان و پەخشانكردنی‌ پارەیەكی‌ زۆر) نەتوانرا ژێرخانێكی‌ ئابووریی‌ تۆكمە و پشت بە خۆبەستوو بۆ كوردستان دابمەزرێنرێت.

هەرچەندە لێرە و لەوێ هەندێك پڕۆژەی‌ بەرچاو هەیە و دروستكراوە، بەڵام هەرگیز ئەم پڕۆژانە بۆ بووژاندنەوەی‌ ژێرخانی‌ ئابووریی‌ و ئایندەی‌ بەهێزكردنی‌ حکومڕانی‌ و متمانەبەخشین نەبووە.

کاتێک قەیرانی‌ دارایش دروست بوو، حكومەت دەستی برد بۆ پارەی‌ بانكەكان كە پارەكە هی‌ خەڵك و بەڵێندەران بوو، لەلایەكەوە و لە لایەكی‌ دیکەشەوە مووچەی‌ فەرمانبەران و مووچەخۆرانیان (بە زۆر پاشەكەوت كرد). ئەم كابینەیەش ناوی‌ لێ نراوە لێبڕین نەوەك پاشەكەوتیش، كەواتە دوای‌ 30 ساڵ لە راپەڕین و دەرپەڕاندنی‌ دامودەزگاكانی‌ رژێمی‌ پێشوو، تائەمڕۆ نەتوانراوە (كارگە و ئەو كەرتانەی كە دەبنە پاڵپشتی‌ ئابووریی‌ دەوڵەتی بخرێنەوە گەڕ، نەک کارگەی نوێ دروست نەکراوە). گەندەڵی‌ و گەندەڵكاران بەجۆرێك چوونەتە جومگەكانی‌ ژیانی‌ ئەم میللەتەوە کە بۆ ئەم حكومەتە دەستبردن و بنبڕكردنی‌ گەندەڵی‌ کارێکی زۆر زەحمەتە.

ماوەیەكە هەموو لایەك دەبیستین كەوا ئەم كابینەیە كابینەی‌ چاكسازییە و دەستیان كردوە بە پرۆسەیەكی‌ گەورە بەناوی‌ چاكسازییەوە‌. هەرچەندە ئەم بابەتە قسە زۆر هەڵدەگرێت و قسەشی‌ زۆر لەسەر كراوە كە نابێ چاكسازیی‌ لەیەك سێكتەردا بکرێت، بەڵکو دەبێت هەمەلایەنە بێ و لە كوێ ناڕێكی‌ و خراپی هەبێت چاكبكرێت و راستبکرێتەوە.

بابەتێكی‌ گرنگ هەیە كە هەر باسی لێ نەكراوە (گرێبەستەكانی‌ نەوت، بۆری‌ نەوت و گواستنەوەی‌، فرۆشتن و نرخەكەی‌، باج و گومرگەكان، قەرزە گەورەكان، تەخشان و پەخشانكردنی‌ زەوی‌ و زار…هتد). ئەوانە هەموویان چەند بابەتێکن كەوا هیچ خۆ لە قەرەیان نەدراوە و بە زۆری‌ هاتوونەتە سەر بابەتی‌ خانەنشینی‌ یاخود خانەنشینكراوان، من ناڵێم ئەوەش جێگەی‌ هەڵوێستە و چاكسازیی‌ نییە، نەخێر بەدڵنیاییەوە زۆریش پێویستە كە باس بكرێت و پێداچوونەوە بە ناڕاست و ناعەدالەتی‌ بكرێت لەو بارەیەوە. بابەتێكی‌ تر كە باسی‌ لێوە دەكرێت، مووچەی‌ مووچەخۆران و دەرماڵە و (ئیستحقاق)ەكانی‌ فەرمانبەرانی‌ حكومەتە.

بەڵام بەداخەوە لێرەش زۆر تەسك و ئامانجدار سەیری‌ ئەم پرۆسەیە دەكرێت. واتە ئەوەش بۆ جۆرێك لە درێژەدانی‌ ململانێی‌ نێوان لایەنەكان و ملشكاندنی‌ یەكترییە. ئەگەرنا بۆچی لەناو دۆسێی‌ فەرمانبەراندا دەیان هەڵە و ناڕاستی‌ و (پلە و مووچە بەرزكردنەوە هەیە) بەڵام ناهێڵرێت ئەوانە چاك بكرێن؟ بە سەدان فەرمانبەر بەبێ مۆڵەتی‌ خوێندن خوێندویانە لەكاتی‌ وەزیفە (كە بە هیچ شێوەیەك لە هیچ یاسایەكدا رێگەپێدراو نییە)، كەچی‌ بۆیان ئەژماركراوە بە گوێرەی بڕوانامە نوێكە، لە کاتێکدا بنەمایەك هەیە دەڵێت :(لایجوز الجمع بین الدراسة والوظیفة‌ في آن واحد)، کەواتە هەمووی‌ ناڕاستە و دەبێت چاكبكرێت.

من دڵنیام ئێستا ئەگەر بە نەفەسی‌ دڵسۆزیی‌ و چاكسازیی‌ ئەوە بكرێت، مانگانە سەدان ملیۆن دینار دەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی‌ دەوڵەت، تەنها لەم دوو سێ شتە (خوێندن بەبێ مۆڵەتی‌ خوێندن، مووچە و پلەی‌ ناموستەحەق، دەرماڵەی‌ نا موستەحەق). ئاسانترین و سادەترین كاری‌ لیژنەكانی‌ چاكسازییە كە دەتوانرێت لە ماوەی‌ زۆر كەم بگاتە ئەنجام و كاریگەرییەكەشی‌ و بڕی‌ پارەی‌ گەڕاوە بۆ خەزێنەی‌ حكومەت بەخێرایی‌ دەردەكەوێت.

ئەگەر وروژاندنی‌ بابەتی‌ چاكسازی بۆ درێژەدان بە جۆرێك لە ململانێ نییە و تەنها بۆ شكاندن و خاڵی‌ لاوازی‌ یەكتر بەدیارخستن نییە، یاخود بۆ چاوبەستەکێ و خافڵاندن و هەڵخەڵەتاندن نییە؟ ئەوە جگە لەوەی‌ هێشتا بندیوار و سوپا زۆرەكە‌ كە مووچە وەردەگرن بەبێ ئەنجامدانی‌ هیچ كارێك هەر باس ناكرێت. چونكە چاكسازیی‌ باسی‌ ئەو بابەتەی‌ تێدا نییە و یاخود ناكرێت. بۆیە من بەم بابەتە دەڵێم سەیر و سەمەرەكانی‌ چاكسازی‌.

*سەرۆکی زانکۆی کۆیە

 307 جار بینراوە