سەرەکی » ئاراستە » باخە هەنارەكان و مەلای گوندیش ئەنفال كران

گوندی هەنارە

باخە هەنارەكان و مەلای گوندیش ئەنفال كران

حەسەن مەلا

لە ناوچەی جەباری سێ‌ گوند هەن بەناوی گوندی هەنارە، لەوانە هەنارەی حەمە سەعید و هەنارەی حەمە ئەمین و هەنارەی حەمە شەریف، «گوندستانی نوێ‌» چووە گوندی هەنارەی حەمە سەعید و هەنارەی حەمە ئەمین، چەند سەرەدێڕێك لە مێژووی گوندی هەنارەی حەمە سەعید دەنووسێتەوە و ئێوەش خوێنەری بن .

مێژووی ئاوەدانی گوندی هەنارە
بەپێی مێژووی زارەكی ساڵانی ئاوەدانی دەگەڕێتەوە بۆ نزیكی (350) ساڵێك پێش ئێستا، سێ‌ برا بە ناوەكانی حەمە سەعید و حەمە ئەمین و حەمە شەریف كاتێك دێن بۆ ئەم ناوچەیە دەبینن باخ و باخاتی زۆری هەیە، هەریەكە و لە شوێنێكی نزیكی یەكتر نیشتەجێ دەبن و ئاوەدانی دەکەنەوە.

هۆكاری ناولێنانی گوندی هەنارە
وەكو دەزانرێت هەنار جۆرە میوەیەكە لە كوردستان زۆرە، هەموو سەرچاوە مێژووییەكان كۆكن لەسەر ئەوەی هۆكاری ناولێنانی دەگەڕێتەوە بۆ زۆری باخی هەنار لەگوندەكەدا، دانیشتوانی گوند دەڵێن تائێستاش زەوییەك لە دێی هەنارەی حەمە سەعید هەیە پێی دەڵێن باخی ناو هەنارەكان، دەوترێت لە چەند شوێنێكی دیكەی گوند باخی هەنار هەبووە وەك (پەل باخەكە)و (پشت باخەكە)و (باخەكە)…هتد ئەمانەش بەڵگەی هۆكاری ناولێنانی گوند هەنارەیە.

جوگرافیای گوندی هەنارە
ئەم گوندە دەكەوێتە خۆرهەڵاتی شاری كەركوك، خۆرئاوای تەكیەی جەباری، لەڕووی ئیدارییەوە سەربە تەكیەی جەبارییە، بەپێی نەخشەی كادسترۆی ساڵی1977زاینی، كەرتی كشتوكاڵی ژمارە (37) رووبەری زەوی كشتوكاڵی (2650) دۆنمە، دەكەوێتە هێڵی كەمەرەیی (44) لەگەڵ درێژی (49) بەزرییەكەی (647) مەترە لە ئاستی رووی دەریاوە.

خەڵكەكەی گوندی هەنارە تا پێش جینۆسایدی ئەنفال بە بەخێوكردنی مەڕوماڵات و رەشەوڵاخەوە خەریك بوون و پشتیان پێی بەستووە.

هەر لەگوندی هەنارە كشتوكاڵ لە جۆری گەنم و جۆو میوە و باخداری كراوە، لە هەنارە گەلێك كانی و كارێز هەبووە، لەوانە كارێزی بەلەك و كارێزی بەرقامیش و كانی تەپەنا و لەگەڵ كانی عارف و چەم گۆمە گەورە و كانی كوچەڵەكەو … هتد.

گوندی هەنارە چەندین بان و گرد و چەم و زەوی هەیە بەشێكیان بریتین لە كەلەسار، قوتی، قەر قاسیاو، بەر مانگ، بان دێلێژە، چەم كوچكێلەكە، زەزی درێژ، باخە حەسار، منارە، ناو گردان، ژاڵەناو، ناو ماڵ کە هەموویان شیاوی كشتوكاڵن.

بواری كەلتوری و كۆمەڵایەتی گوندی هەنارە
لە باشووری كوردستان جگە لەو سێ‌ گوندە هەنارەی بان جەباری، چەند گوندێکی دیكە هەن بەناوی هەنارە، لەوانە گوندی هەنارانی سەرو و هەنارانی خواروو لە دۆڵەڕووت لە پارێزگای سلێمانی، گوندی هەنارە لە خەلیفان و گوندی هەنارە سەربە بەستۆرە نزیك مەسیف سەڵاحەدین. وەک دەوترێت ئەم گوندە سەربە هۆزی شێخانی هەنارەییە، دەوترێت لە خۆرهەڵاتی كوردستانەوە بەتایبەتی لە شاری(ورمێ‌) هەیە.

ئەم گوندە لە سەردەمی پاشایەتییەوە بۆ یەكەمجار سیستمی موختاری تێدا دانرا، كەسێك بەناوی مامە سەید عەلی هاوكات مەلای گوند دەبێت بە موختاری گوندی هەنارە و پێنج گوندی دیكە هەڵدەبژێردرێت.

سەبارەت بە كەلتورو ژیانی گوند پارێزەر ئیسماعیل هەنارەیی دەڵێت: «لەكۆندا لەم گوندە چەندین كەسایەتی هەبووە لەوانە سەید عەلی عەزیز فەتاح كە سوارچاك بووە بەشداریی زۆر لە شەڕدا كردووە، لەوانە شەڕی ئینگلیز هاوشانی سەید محەمەد جەباری دژبە ئینگلیزەكان بەرگرییان كردووە».

دانیشتوانی گوند ئاماژە بە كاروانسەرا دەكەن‌ و دەڵێن چەند كەسێك لەوانە سەید نەجم سەید شەریف و سەید ئەحمەد فەقێ‌ عەزیز بارە ترێیان لە گەرمیان و بان جەبارییەوە بردووە بۆ هەورامان‌ و فرۆشتوویانە لە هەورامانیشەوە بارە جەوت و مێوژیان هێناوە، تەنانەت هەوجاڕ ئامێرێكی جووتكردنە كڕیویانە و لە سنووری كەركوك فرۆشتوویانە، ئەمە جگە لەوەی چەند كەسێكی دیكە لە گوندەوە چوون بۆ شاری كەركوك گەنم و جۆو میوەیان بردووە بۆ كەركوك فرۆشتوویانە و لەكاتی گەڕانەوەشیان پێداویستی خۆیان كڕیووە و بردویانەتەوە بۆ گوندەکەیان.

دەگێڕنەوە سەید عەلی سەید عەزیز وەكو برا گەورە و مامۆستای ئاینی پەیوەندیی فراوان و زۆر باشی لەگەڵ رۆستەم ئاغای زەنگەنە و مەحمود پاشای جاف هەبووە و هاتووچۆیان هەبووە.

لە گوندی هەنارەی حەمە سەعید، مێژووی دروستكردنی مزگەوت دەگەڕێتەوە بۆ 1900 زاینی، كۆنترین دوكان لە گوندی هەنارە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1972 حەمە سەعید سەید مستەفا و سەید غەریب حەسەن نەجم بە هاوبەشی دوكانیان داناوە.

پارێزەر و نووسەر ئیسماعیل هەنارەیی خەڵكی هەنارە دەڵێت: لە گوندەكەماندا چەندین شوێنەواری كۆن هەیە لەوانە گۆڕستانی كۆن و شوێنەواری ئاسیاو بۆ چەند سەدەیەك پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، وتیشی: ژمارەیان (13) گۆڕستان و حەوت ئاسیاوە.

سەید ئەحمەد حسێن نەجم و سەید سابیر كەریم بۆ یەكەمجار تراكتۆریان لە جۆری عەنتەری 71ی كڕیوە لەم گوندە، هەر لە گوندەکەدا دەوترێت ساڵی1977 بۆ یەكەمجار حاجی رەئوف ئەحمەد تەلەفزیۆنی هێناوە و بە پاتریی ئۆتۆمبیل كاری پێكردووە.

جینۆسایدی گوندی هەنارە
گوندی هەنارە لە رووی شۆڕشگێریی و كوردایەتییەوە وەكو هەموو گوندەكانی بان جەباری پێشەنگبوون بە نموونە لە ساڵی1914 كاتێك یەكەمین ناڕەزایی دژی هاتنی سوپای ئینگلیز لە كوردستان و كەركوكی كوردستان لە بان مەقان هێزێكی گەورە بە سەركردایەتی سەید محەمەد جەباری و كەریم بەگی هەمەوەند و پیاوانی هۆزی شوان بەشداریی شەڕێكیان كردووە و چەندین كەسی خۆبەخش لە گوندی هەنارە بەشداربوون، كەسێك لەو بەرگریكارانە بەناوی سەید عەلی فەقێ‌ عەزیز هەنارەیی بریندار دەبێت.

خەڵكی ئەم گوندە هەمیشە پاڵپشتی شۆڕش و كوردایەتی بوون لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولیشدا یەكەم كەس لەم گوندە بووە بە پێشمەرگە کە ناوی سەید عومەر عەبدولقادر شەریف بووە، چەندین كەسیان پێشمەرگە بوون.

لە سەردەمی شۆڕشی نوێی گەلەكەمان بەڕابەرایەتی ی.ن. ك-یش بۆ یەكەمجار پەیامی شۆڕشی نوێ‌ لە گوندی هەنارە جاڕدرا، محەمەد ئەحمەد عەبدوڵڵا دەبێتە یەكەم پێشمەرگە لە خەڵکی گوندەکە.

لە ساڵی 1984 بە بڕیاری یەكێتی سەید رەزا عیزەدین كرا بە ئەنجومەنی گوندی هەنارە، دواتریش هێزی پشتگیریی دروست دەبێت.

خەڵی ئەم گوندە لە كاتی دروستبووینەوە تا رووخاندنی، چەندینجار رووبەڕووی جینۆساید و ماڵوێرانی بوونەتەوە، سەرئەنجام لە تاوانی ئەنفالدا(11) كەسیان لەگەڵ مەلای گوندەکە بەناوی مەلا ئەحمەد كەركوكی بەر شاڵاوی ئەنفال دەكەون، لەگەڵ (25) ماڵ و نزیكەی شەش باخی گەورە سووتان و هەشت كارێز و كانی کوێر کرانەوە، گوندی هەنارە لە ساڵی 1988 بەدواوە دەبێتە ناوچەی سەربازیی، هەتا پرۆسەی ئازادیی عیراق دووبارە لەلایەن دانیشتوانی گوندەکەوە و بە هاوكاریی حكومەتی هەرێمی كوردستان دووبارە ئاوەدان كراوەتەوە و ژمارەیەك پڕۆژی بۆ جێبەجێ کراوە.

 278 جار بینراوە