سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د. عیرفان مسته‌فا:ئه‌وه‌ی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ مۆدێرنایزه‌یشنی كایه‌ كولتورییه‌كانه‌ نه‌ك كایه‌ پیشه‌ییه‌كان

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د. عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێڕنیتێ

د. عیرفان مسته‌فا:ئه‌وه‌ی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ مۆدێرنایزه‌یشنی كایه‌ كولتورییه‌كانه‌ نه‌ك كایه‌ پیشه‌ییه‌كان

به‌شی سیانزده‌یه‌م

دوای ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌مان رۆشنكرده‌وه‌ كه‌ ره‌وتی مێژووی كورد ره‌وتێكه‌ به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیتی ده‌گوزه‌رێ و له‌گه‌ڵ بنه‌مای مۆدێنیزمدا دژ ده‌بێته‌وه‌، ده‌كرێت بپرسین ئایا ره‌وتی مێژووی كورد له‌گه‌ڵ پرۆسه‌ی به‌ مۆدێرنكردن (مۆدێرنایزیشن-modernization)دا چۆن ده‌گوزه‌رێ؟ ئایا ره‌وتێكی دژه‌ ئاراسته‌ی هه‌یه‌ یان هاوئاراسته‌؟.
بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ سه‌رتا ده‌بێت له‌وه‌ تێبگه‌ین‌ به‌مۆدێرنكردن چییه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ شیانی به‌ مۆدێنكردنی تیایه‌ كامه‌یه‌؟. مۆدینایزه‌یشن راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ به‌رهه‌می ئه‌و داهێنانه‌ ناوازه‌یه‌ی عه‌قڵی رۆژاواییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی دابڕانێكی ژیاری بهێنێته‌ ئاراوه‌و ببێت به‌و مۆركه‌ی كه‌ ژیاری رۆژئاوایی له‌ هه‌موو ژیاره‌كانی تر جیا بكاته‌وه‌.
ئه‌و داهێنانه‌ ناوازه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و عه‌قڵ ده‌یكات داهێنانی ئامێره‌كانه‌. من ئامێر له‌ ئامراز به‌وه‌ جیاده‌كه‌مه‌وه‌ ئامراز سیسته‌می كارپێكردنه‌كه‌ی له‌ كارپێكه‌ركه‌یدایه‌ وه‌ك داسێك كه‌ بۆ دروێنه‌ به‌كارده‌هێنرێت ده‌بێت ده‌ستێك هه‌بێت كاری پێ بكات و سیسته‌می جوڵانه‌وه‌ی ئه‌و داسه‌ش كه‌ دروێنه‌كه‌ی پێده‌كرێت له‌ داسه‌كه‌دا نییه‌و له‌و ده‌سته‌دایه‌ كه‌ دروێنه‌كه‌ی پێده‌كات. بۆیه‌ سیسته‌می كاركردنه‌كه‌ی ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی، به‌ڵام ئامێر سیسته‌می كاركردنه‌كه‌ی له‌ ده‌ستی به‌كارهێنه‌ره‌كه‌یدا نییه‌و له‌ ناو ئامێره‌كه‌ خۆیدایه‌، ئه‌وه‌ مه‌كنیه‌یه‌ی كه‌ دروێنه‌ی پێ ده‌كرێت سیسته‌مێكی بۆ كاركردن له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ئامێره‌ كار پێده‌كات ته‌نها ئامێره‌كه‌ ئاراسته‌ ده‌كات بۆ ئه‌و شوێنه‌ی گه‌نمه‌كه‌ی لێیه‌و ئیتر ئامێره‌كه‌ خۆی دروێنه‌ی گه‌نمه‌كه‌ ده‌كات.

عه‌قڵی رۆژئاوایی په‌ی به‌وه‌ برد
په‌یدابوونی ئه‌م ئامێرانه‌ له‌و كاته‌وه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵی رۆژئاوایی په‌ی به‌وه‌ برد ئه‌و سیسته‌می كاركردنه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستی كرێكارێك یان جوتیارێكدایه‌و له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ كار به‌ ئامرازێك ده‌كات، ده‌كرێت بخرێته‌ ناو ئامرازه‌كه‌ خۆیه‌وه‌و ئیتر بۆ كاركردنی پێویستی به‌ كرێكاره‌كه‌ نه‌مێنێ و ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ پێیوستی پێی هه‌بێت كه‌ ‌ به‌ره‌و كاره‌كه‌ ئاراسته‌ی بكات.
واته‌ ئامراز ئامێرێكه‌ كه‌ سیسته‌می كاركردنه‌كه‌ی له‌ خۆیدا نییه‌و به‌ڵام ئامێر ئامرازێكه‌ كه‌ سیسته‌می كاركردنه‌كه‌ی له‌ خۆیدایه‌. ئه‌م په‌یبردنه‌ی عه‌قڵی ئه‌ورپێ به‌وه‌ی كه‌ له‌ توانادا هه‌یه‌ سیسته‌می كاركردن له‌ مرۆڤه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆ ناو ئه‌و ئامرازه‌ی به‌كاری ده‌هێنێ گۆڕانێكی ڕیشه‌ی له‌ بواری پیشه‌یی وكاركردندا ده‌هێنێته‌ئاراوه‌و ئه‌مه‌ش كارده‌كاته‌ سه‌ر گۆڕانی سیسته‌می دابه‌شكردنی كارو پیشه‌كان و فێربوونیان.
ئه‌م كاریگه‌رییه‌ له رۆژئاوادا هه‌ر له‌ بواری پیشه‌یدا ناوه‌ستێت و كارده‌كاته‌ سه‌ر سیسته‌می په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و گۆڕان له‌وانیشدا ده‌هێنێته‌ئاراوه‌. پرۆسه‌ی به‌ مۆدێرنكرد په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی به‌م داهێنانه‌ رۆژئاواییه‌وه‌ هه‌یه‌.
مرۆڤ به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ له‌ زینده‌وه‌ره‌كانی تر‌ جگه‌ له‌و هێزه‌ داهێنه‌ره‌ سروشتییه‌ی كه‌ وه‌ك هه‌ر زینده‌وه‌رێكی تر له‌ ناویدا كارده‌كات بۆ داهێنانه‌وه‌ی جۆره‌كه‌ی خۆی كه‌ له‌و نه‌وه‌یه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌‌ كه‌ لێی ده‌كه‌وێته‌وه‌، خاوه‌نی هێزێكی داهێنه‌ری تره‌ كه‌ ئازاده‌ له‌وه‌ی ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی پێ دابهێنێ كه‌ ئه‌و هێزه‌ داهێنه‌ره‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی دایان ناهێنێ و هه‌رده‌بێت مرۆڤ خۆی دایان بهێنێ.

پاچ و خاكه‌ناز و داس
مرۆڤ به‌وهێزه‌ داهێنه‌ره‌ جیا له‌ هه‌موو زینده‌وه‌ره‌كانی تر هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ توانیوویه‌تی دوو جۆر له‌ بوونه‌وه‌ر دابهێنێ كه‌ ده‌كرێت به‌ بوونه‌وه‌ری كه‌لتوری و بوونه‌وه‌ری ته‌كنیكی یان پیشه‌یی ناویان به‌رین. زمان و هونه‌رو ئاین و …هتد له‌ بوونه‌وه‌ره‌ كلتوریه‌كانن به‌ڵام پاچ و خاكه‌ناز و داس له‌ بوونه‌وه‌ره‌ ته‌كنیكییه‌ پیشه‌ییه‌كانن. بوونه‌وه‌ره‌ كلتوریه‌كان له‌ په‌یه‌وه‌ندی نێوان مرۆڤ و مرۆڤدا كاری خۆیان ده‌كه‌ن و ته‌واو مرۆڤانه‌ن به‌ڵام بوونه‌وه‌ره‌ ته‌كنیكیه‌كان له‌ په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌نه‌دا كاری خۆیان ده‌كه‌ن كه‌ مرۆڤ بۆ بژێوی خۆی پێویستی پێیانه‌.
ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ ته‌كنیكیانه‌ی كه‌ مرۆڤ بۆ كارو پیشه‌كان دروستی كردوون له‌ به‌ر ئه‌وه‌ به‌ یاسا فیزیكییه‌ نه‌گۆڕه‌و ناچاریه‌كان كارده‌كه‌ن كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌مان یاسا حوكم ده‌كات، جیهانیبوونه‌وه‌یان ئاسانه‌و ده‌كرێت ئه‌و‌ ئامێرانه‌ی كه‌ میلله‌تێك دروستیكردوون بۆ كاركردن، میلله‌ته‌كانیتر له‌ هه‌رشوێنێك بن به‌كاریان بهێنن. چونكه‌ یاسا سروشتیه‌ ناچاریه‌كان كه‌ حوكمی ئه‌و ئامێرانه‌ ده‌كه‌ن له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌مان یاسان و ناگۆڕێن.
بۆ نموونه‌ یاسای سروشتی به‌ هه‌ڵمبوونی ئاو له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م جیهانه‌دا هه‌مان یاسایه‌و ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ له‌ شوێنێك ئاو به‌هۆی گه‌رمییه‌وه‌ بێت به‌ هه‌ڵم و له‌ شوێنێكی تر نه‌بێت به‌ هه‌ڵم، به‌ڵام ئه‌مه‌ بۆ زمانی میلله‌تێك یان هونه‌ری میلله‌تێك یان نه‌ریتی ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تی میلله‌تێك هه‌مان شت نییه‌. ئه‌و نه‌ریتانه‌ی كه‌ میلله‌تێك بۆ په‌یوه‌ندیه‌كانی نێوان تاكه‌كانی هه‌یه‌تی هه‌مان ئه‌و نه‌ریتانه‌ نین كه‌ میلله‌تێكی تر بۆ په‌یوه‌ندی نێوان تاكه‌كانی خۆی هه‌یه‌تی. یاسا كولتوریه‌كان وه‌ك یاسا ته‌كنیكییه‌كان نه‌گۆڕ وناچارانه‌ نین به‌ڵكو گۆڕاو ئازادانه‌ن.

له‌ بری ئه‌وه‌ی سیاچه‌مانه‌ بڵێت گۆرانی ئینگلیزه‌ی بڵێت
بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و نه‌ریته‌ نه‌گۆڕه‌ی كه‌ ئامێرێك له‌ كردنی كارێكدا هه‌ڵسوكه‌وتی پێده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌ریتانه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌كاندا كاریان پێده‌كات وه‌ك نه‌ریتی هونه‌ری و زمانی و ئاینی كه‌ نه‌ریتی ئازادانه‌و گۆڕاون و له‌ میلله‌تێكه‌وه‌ بۆ میلله‌تێكی تر ده‌گۆڕێن ده‌توانین نموونه‌ی جوتیارێكی خه‌ڵكی هه‌ورامان وه‌رگرین كه‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر گاجووتی بۆ كێڵانی زه‌ویه‌كانی به‌كارهێناوه،‌ به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ئینگلیزه‌كان مه‌كینه‌یه‌كییان بۆ كێڵانی زه‌ویه‌كانیان دروستكردووه‌و وازیان له‌ گاجوته‌كانیان هێناوه‌و ئه‌م مه‌كینه‌یه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ هه‌ورامان و جوتیاره‌كه‌ی هه‌ورامانیش وازی له‌ گاجووته‌كه‌ی هێناوه‌و زه‌ویه‌كه‌ی به‌و مه‌كینه‌یه‌ ده‌كێڵێت، ئیتر ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناكاته‌ ناچاری ئه‌م جوتیاره‌ مادام له‌كاتی جوتكردندا گاجووته‌كه‌ به‌ركار ناهێنێت و مه‌كینه‌ دروستكراوه‌كه‌ی ئینگلیزه‌كان به‌كارده‌هێنێ ده‌بێت له‌ كاتی كێڵانی زه‌ویه‌كه‌یدا له‌ بری ئه‌وه‌ی سیاچه‌مانه‌ بڵێت گۆرانی ئینگلیزه‌ی بڵێت و له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ جلوبه‌رگه‌ هه‌ورامیه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ زه‌ویه‌كه‌ بكڵێت به‌ جلوبه‌رگی ئینگلیزییه‌‌وه‌ زه‌ویه‌كه‌ بكێڵێت و له‌ بری ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ورامی قسه‌ بكات به‌ ئینگلیزی قسه‌ بكات و له‌ بری ئه‌وه‌ی رێوره‌سمه‌ ئاینیه‌كانی خۆی جێبه‌جێ بكات رێوره‌سمه‌ ئاینیه‌كانی ئینگلیزه‌كه‌ جێبه‌جێ بكات و كه‌ چووه‌یه‌ ماڵه‌وه‌ش له‌ بری ئه‌وه‌ی به‌ نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی خۆی هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ ماڵ و منداڵه‌كه‌ی خۆی و ده‌وربه‌ره‌كه‌ی خۆیدا بكات به‌ نه‌ریتی دروستكه‌ری ئامێره‌كه‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكات.

ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات
كاتێك وا بیرده‌كه‌ینه‌وه‌ ئه‌و جوتیاره‌ به‌ گۆڕینی ئامیری كاركردنه‌كه‌ی به‌ ناچاری ده‌بێت نه‌ریته‌ كولتورییه‌كانیش بگۆڕێن بۆ نه‌ریته‌ كولتورییه‌كانی ئه‌و میلله‌ته‌ی كه‌ ئامێری كاركردنه‌كه‌ی داهێناوه‌ ئه‌وه‌ وێنه‌یه‌كی كاریكاتۆری له‌ خه‌یاڵماندا دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ نه‌ریته‌ مرۆییه‌كان له‌و نه‌ریته‌ سروشتییانه‌ جیاوازن كه‌ ئامێرێك كاریان پێده‌كات. ئه‌مه‌ش له‌هه‌مان كاتدا جیاوازی نێوان هونه‌رو ته‌كنیكه‌. هونه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان میلله‌ته‌كاندا نه‌ریته‌كه‌ی گۆڕاوه‌ به‌ڵام ته‌كنیك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان میلله‌ته‌كاندا نه‌ریته‌كه‌ی نه‌گۆڕه‌.
نیگاركێشه‌كان ئیتر له‌ هه‌ر سه‌ده‌مێكدا بن و سه‌ر به‌ هه‌ر میلله‌تێك بن هه‌مان نه‌ریتی ته‌كنیكی بۆ كێشانی نیگاره‌كانیان به‌كار ده‌هێنن به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌و ته‌كنیكه‌ وه‌ك كارێكی هونه‌ری دایده‌هێنن هه‌مان كار نییه‌. بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ته‌كنیكییه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌ریته‌كه‌ی نه‌گۆڕو ناچارانه‌یه‌ له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌مان نه‌ریته‌و شیانی گۆڕانی تیا نییه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی هونه‌رییه‌ به‌وه‌ هونه‌رییه‌ كه‌ نه‌ریته‌كه‌ی گۆڕاوه‌و ئه‌و نه‌ریته‌ی نیگاركێشێك هه‌یه‌تی نیگاركێشێكی تر نییه‌تی. ئه‌مه‌ بۆ نه‌ریته‌ زمانی و ئه‌ده‌بیه‌كانیش وایه‌. ئه‌وه‌ی ته‌كنیكیه‌ نه‌گۆڕه‌و ئه‌وه‌ی هونه‌رییه‌ گۆڕاوه‌. بۆیه‌ ئامێرێك كه‌ به‌ یاسا فیزیكییه‌ نه‌گۆڕه‌كان كاری خۆی ده‌كات بۆ كاركردنی پێویست ناكات به‌كارهێنه‌ره‌كانی نه‌ریته‌ مرۆییه‌ ناسروشتییه‌كانی خۆیان بگۆڕن به‌و نه‌ریتانه‌ی كه‌ دروستكه‌ری ئه‌و ئامێره‌ هه‌یه‌تی.
ئامێره‌كان چۆن به‌ ده‌ستی ئامێر دروستكه‌ره‌كه‌یان كارده‌كه‌ن كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی له‌ بواره‌ كولتوری مرۆییه‌كه‌دا به‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌ریتێكی تایبه‌ت به‌ میلله‌ته‌كه‌ی خۆیه‌تی، ئاواش به‌ده‌ستی هه‌ر به‌كارهێنه‌رێكی تریش كار ده‌كه‌ن با نه‌ریته‌ كولتورییه‌كانی جیاوازبن له‌ نه‌ریته‌ كولتوریه‌كانی دروستكه‌ری ئامێره‌كه‌. دروستكه‌ری ئامێره‌كان و ئه‌وه‌ی پیشه‌ییه‌ له‌گه‌ڵ گواستنه‌وه‌ی ئامێره‌ دروستكراوه‌كه‌یدا بۆ ئه‌و به‌كارهێنه‌رانه‌ی كه‌ سه‌ر به‌كولتوره‌كه‌ی ئه‌و نیین، پێویستی‌ به‌وه‌ نییه‌‌ نه‌ریته‌ كولتوریه‌كانی خۆیشی له‌گه‌ڵیدا بنێرێت تا ئامێركه‌ له‌ ده‌ستی به‌كارهێنه‌ره‌كه‌ی كار بكات، چونكه‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی ناچارانه‌ له‌ نێوان نه‌ریتی ئاكاری و كولتوری مرۆڤه‌كان و نه‌ریتی ته‌كنیكی و پیشه‌یی كاركردنی ئامێره‌كان وبه‌كارهێنایاندا نییه‌.

ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ی كه‌ ماركیسیزم تێی ده‌كه‌وێت
ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ی كه‌ ماركیسیزم تێی ده‌كه‌وێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان نه‌ریته‌ پیشه‌ییه‌كان و نه‌ریته‌ ئاكارییه‌كان به‌ په‌یوه‌ندیه‌كی ناچارانه‌ ده‌بینێ و واده‌بینێ گه‌ر ئامێره‌كانی كاركردن گۆڕان ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌ ئاكاری و كولتوری و ئاینییه‌كانیش ده‌گۆڕین، له‌ كاتێكدا په‌یوه‌ندێه‌كی دیالێكتیكی ناچارانه‌ی له‌و جۆره‌ له‌ نێوان ئه‌و دوو نه‌ریته‌دا نییه‌. گه‌ر هه‌بواییه‌ ده‌بوایه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی كه‌ به‌كارهێنه‌ری ئه‌و ئامێرانه‌ن وازیان له‌ نه‌ریته‌ زمانی و هونه‌ری وكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی خۆیان بهێنایه‌و نه‌ریته‌كانی دروستكه‌ركه‌یان وه‌رگرتایه‌ تا ئامێره‌كه‌ به‌ ده‌ستیانه‌وه‌ كاری خۆی بكات‌.
گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بێت ئه‌وه‌ ئامێره‌كان به‌ ده‌ستی به‌كارهێنه‌ره‌كانیانه‌وه‌ كاریان نه‌ده‌كرد تا به‌ زمانی دروستكه‌ری ئامێره‌كان قسه‌یان نه‌كردایه‌. له‌ راستیدا هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی ناچارانه‌ له‌ نێوان یاسا نه‌گۆڕه‌كانی ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌كنیكییه‌و مرۆڤ هێناویه‌تییه‌ ئاراوه‌ له‌گه‌ڵ یاسا گۆڕاوه‌كانی ئه‌وه‌ی كه‌ كولتورییه‌و مرۆڤ هێناویه‌تیه‌ ئاراوه‌ بوونی نییه‌.
مۆدێرانایزه‌یشن له‌و شوێنه‌دا بۆ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كی سه‌رده‌می مۆدێرن پێویسته‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی پیشه‌یی و ته‌كنیكی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام كاتێك مۆدێنایزه‌یشن له‌ بواره‌ پیشه‌ییه‌كه‌وه‌ سه‌ر ده‌كێشت بۆ بواره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی كو‌لتورییه‌كه‌و مه‌رجی گۆڕانی كۆمه‌ڵگایه‌كی ته‌قلیدی به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی مۆدێرن به‌وه‌ دیاریده‌كات كه‌ ده‌بێت چۆن نه‌ریته‌ پیشه‌ییه‌كه‌و ئامیره‌كانی كاكردنی خۆی گۆڕیوه‌ ئاواش نه‌ریته‌ كولتورییه‌كانی خۆی بگۆڕێت به‌ نه‌ریته‌كانی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست، ئه‌وه‌‌ مۆدێرانایزه‌یشن بۆ به‌رزكردنه‌وه‌و زاڵكردنی كولتوریكی ره‌گه‌زی ده‌بێت به‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ كولتورێكی ره‌گه‌زی تردا، لێره‌دا ئه‌وه‌ی له‌م پرۆسه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ره‌گه‌زپه‌رستیه‌كی نه‌رم. ئه‌وه‌ی كورد وه‌ك میلله‌تێكی بێ ده‌وڵه‌ت له‌ به‌رامبه‌ریدا ده‌وه‌ستێته‌وه‌ مۆدێرنایزه‌یشنی بواره‌ كولتورییه‌كه‌یه‌ نه‌ك بواره‌ پشه‌ییه‌كه‌ی.

به‌ زانستێكی شه‌یتانی سه‌یریان نه‌كردووه‌
به‌ر له‌وه‌ی قوتابخانه‌ مۆدێرنه‌كانی فێركردنی پیشه‌یی بێنه‌ ناو رۆژهه‌ڵاتی ناوینه‌وه‌ ته‌نها قوتابخانه‌ ئاینیه‌كان هه‌بوون، ئه‌وانیش بۆ گواستنه‌وه‌ی نه‌ریتی ئاینی دامه‌زرابوون.
له‌گه‌ڵ هاتنی قوتابخانه‌ پیشه‌ییه‌كانی رۆژئاوادا بۆ ناوچه‌كه‌ گه‌ر پیاوانی ئاینی ناو میلله‌ته‌كانی تر دژایه‌تیه‌كی گه‌وره‌ی هاتنی خوێندنی پیشه‌یی قوتابخانه‌ مۆدێرنه‌كانیان كردبێت ئه‌وه‌ی پیاوانی ئاینی حوجه‌ره‌كانی كوردستان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پێشوازیه‌كی زۆریان له‌ هاتنی ئه‌و قوتابخانه‌ پیشه‌ییانه‌ كردووه‌و ئه‌و زانسته‌ی كه‌ له‌و قوتابخانانه‌ فێری قوتبیان كراوه‌ به‌ زانستێكی شه‌یتانی سه‌یریان نه‌كردووه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ ته‌نانه‌ت رۆشتنی ژنان بۆ ئه‌و قوتابخانه‌ پیشه‌ییانه‌ به‌ كافربوون نه‌زانراوه‌.
له‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی كوردی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا ستایشێكی زۆری ئه‌و قوتابخانه‌ مۆدێرانانه‌ كراوه‌و له‌لایه‌ن ئه‌و شاعیرانه‌وه‌ كه‌ خۆیان مامۆستای قوتابخانه‌ ئاینیه‌كان بوون. له‌وانه‌یه‌ باشترین نموونه‌ی ئه‌و پیاوه‌ ئاینیانه‌ مه‌لای گه‌وره‌ی كۆیه ‌بێت.
ئه‌وه‌ی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ مۆدێرنایزه‌یشنی كایه‌ كولتورییه‌كانه‌ نه‌ك كایه‌ پیشه‌ییه‌كان، هۆی ئه‌م به‌رامبه‌ربوونه‌وه‌یه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كورد دیاره‌ هوشیاربووه‌ به‌وه‌ی بۆ فێربوونی ئه‌و زانسته‌ پیشه‌ییانه‌ پێویست ناكات به‌ زمانی توركی یان عه‌ره‌بی یان ئینگلیزی مناڵه‌كانیان فێربكرێن چونكه‌ ده‌كرێت به‌ زمانی كوردیش ئه‌و زانستانه‌ ‌ فێری منداڵانیان بكرێت.
كورد لێره‌دا جه‌نگی ئه‌وه‌ ناكات قوتابخانه‌ی مۆدێرن له‌ كۆمه‌ڵگای كوردیدا دروست نه‌بێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ جه‌نگی ئه‌وه‌ ده‌كات ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی به‌سه‌ریاندا دابه‌شكراوه‌و ناوچه‌ كوردییه‌كانیان له‌ قوتابخانه‌ مۆدێرنه‌كان بێبه‌شكردووه له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانیش خوێندنی مۆدێرن په‌ره‌ی پێ بدرێت‌.
كورد سه‌رسه‌ختانه‌ داوای مۆدیرانایزه‌یشنی كایه‌ پیشه‌ییه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌ی ده‌كات. مۆدیرنایزه‌یشنی كایه‌ پیشه‌ییه‌كانیش دوای ئه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌بێت، به‌ڵام كورد له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌وڵه‌تی نه‌بووه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا كه‌ به‌سه‌ریاندا دابه‌شكراوه ‌له‌جه‌نگێكی به‌رده‌وامدابوو، قوربانی زۆری له‌پێناو مۆدێرنایزه‌یشنی كایه‌ پیشه‌ییه‌كان داوه‌و كاتێكیش كه‌ رێكه‌وتن له‌ نێوان بزوتنه‌وه‌ كوردیه‌كان حكومه‌ته‌كاندا كراوه‌ خوێندنی كوردی له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كاندا به‌ مه‌رجی سه‌ره‌كی گیراوه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

عومه‌ر ئۆسێ‌: سیاسه‌تی شۆڤینی له ‌سوریا هەیە، بڵام نه‌گه‌یشتۆته‌ پاكتاوی ره‌گه‌زی

له‌چوارچێوه‌ی‌ دیداری شامدا، زنجیره‌یه‌ك چاوپێكه‌وتن و دیداری سیاسی و مێژوویی ...