سەرەکی » دۆسێ » چەكی كۆكوژ و بیانووی داگیركردنی عیر اق

چیرۆكێكی نوێیە

چەكی كۆكوژ و بیانووی داگیركردنی عیر اق

بەشی یەکەم

تاكە شتێك كە ئەمریكاییەكان لەبارەی داگیركردنی ساڵی 2003وە دەیزانن، ئەوەیە كە ئیدارەكەی سەرۆك جۆرج بوش دەیوت، سەدام حسێن چەكی كۆكوژی هەیە و دواتر روونبۆوە كە نیەتی، «چەكی كۆكوژ»، گوزارشتێكە ماوەیەكە هەیە، بەڵام تا ساڵی 2002 بەربڵاو نەبوو، كۆمەڵی «شێوەزاریی ئەمریكایی» ناویان لێنابوو «گشتی».

لەسەر ئەو هێڵە، بەشێوەیەكی سەرەكی چەكی كۆكوژ بۆ چەند چەكێكی وەك گازی خەردەل، و چەكی بایۆلۆجی و ئەنتراكس یان چەكی ئەتۆمی كە تۆقێنەرترینە بەكارهێنراوە، بۆ ئەوەی هۆكاریی بڕوای ئیدارەكەی بوش بزانیین سەبارەت بەوەی عیراق چەكی كۆكوژی هەیە، دەبێت بگەڕێنەوە بۆ ساڵانی نەوەدی سەدەی رابردوو.

پشكنەرە لاوەكان
نەتەوە یەكگرتووەكان پشكنەری چەكی دەویست، كۆبوونەوەیەكی سازكرد و هەندێك پشكنەر پێشنیاركران، سەرۆكی لیژنەكە لەو دەمەدا وتی، ئێمە لە واقیعدا بەشوێن پشكنەری لاودا دەگەڕێین.

رۆد بارتۆن ئەفسەری هەواڵگری پێشووی ئوسترالیا، یەكەم كەس بوو كە بۆ لێكۆڵینەوە لە بەرنامەی چەكە كۆكوژەكانی سەدام لە ساڵی 1991، چووە عیراق.

سەدام دوو رێگەچارەی لەبەردەمدا بوو، یان شاردنەوەی یان، راگەیاندنی چەكە كۆكوژەكانی و لەناوبردنیان، ئەمەش رێكەوتنێك بوو لە كۆتایی جەنگی كەنداو لەگەڵ نەتەوە یەكگرتووەكان بەستبووی، تا بتوانێت لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە، چونكە چەكی كیمیایی و بایۆلۆجی بەشێوەیەكی راشكاوانە و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەكان قەدەغەكراوە، هەر كەسێكیش چەكی ئەتۆمی نەبێت، ناتوانێت ئەو چەكە دروستبكات، بۆیە بارتۆن لەو دەمەدا نێردرا، تا دڵنیا بێت لەوەی كە سەدام لە رێكەوتنەكە لانادات.

بارتۆن و پشكنەران سەردانی دامەزراوەكانی دروستكردنی ئەو چەكانەیان دەكرد كە ناسرابوون لە عیراق، ئەمەش لەكاتێكدا كە پلەی گەرما لە بیابان 110 پلە بوو، پشكنەران دەبوو جلوبەرگی خۆپارێزی لەبەربكەن.

دۆزەخی سەر زەوی
ئەوانەی ئەم راپۆرتەیان ئامادەكردووە دەڵێن، دۆزەخی سەر زەوی بوو، ئەو كارگەیەی چەكی كیمیایی تێدا دروستدەكرا، بەمشێوەیە دەردەكەوت دوای ئەوەی لە جەنگی كەنداودا رووبەڕووی بۆردومانی چڕبووبۆوە، بەو هۆیەوە جۆرێك لە دیوارە كۆنكریتییە ئەستورەكان شكابوون، كەرەستەكان لەگەڵ گەیشتمان بەوی لەناوبرابوون، ئەو ئامێرانەی پێمانبوون بۆ ئاشكراكردنی كیمیایی، لەبارەی بوونی گازێكی ژەهراوی لە هەوادا ئاگاریان كردینەوە.

چەند كات تێدەپەڕی بەسەر مانەوەی بارتۆن لە عیراق، هێندە زیاتر بۆ عیراقییەكان روندەبۆوە كە چەكەكانیان بە باشی نەپشكنیوە، ئەمەش بووە ئەركی درامی پشكنەران لە عیراق.

بارتۆن دەڵێت، ئەوانەی لەوێ‌ بوون زۆر بەڕێز بوون، خواردن و خواردنەوەیان پێشكەش كردین، هەموو شتەكان زۆر بەباشی بەڕێوەدەچوون، بەڵام كاتێك تەماشای شتەكانم دەكرد و كاتێك پرسیارەكانم دەخستەڕوو، زۆر بە ئاسانی هەستت دەكرد كە وەڵامەكانیان راست نیین، ئەوان بەشێوەیەكی پێویست هاوئاهەنگ نەبوون.

چەكی كیمیایی
عیراق لە ماوەیەكدا چەكی كیمیایی هەبوو، چونكە لەكاتی جەنگی عیراق- ئێران بەكاریی دەهێنا، بە وتەی هەندێك لە شارەزایانیش عیراقییەكان چەند ساڵێكی كەمیان مابوو بۆ گەیشتن بە بەرهەمهێنانی بۆمبێك، بەرنامەی چەكی بایۆلۆجی بە هەمان شێوە درێژخایەن بوو، لەلایەن زانایەكی بەریتانییەوە بەڕێوەدەبرا كە نازناوی یەكێك لە فیلمەكانی جیمیس بۆندی هەڵگرتبوو.

زۆر ئەفسوناوی بوو
ریحاب تەها زۆر ئەفسوناوی بوو، لە گوڵی بیابان دەچوو، رەنگە ئەمە وەڵامی بەشێك لەو پرسیارە بێت كە خرابووەڕوو، دكتۆرە ریحاب تەها ژنی جەنەراڵێكی پێشوو بوو كە بەرنامەی مووشەكی لە عیراق بەڕێوەدەبرد.

بە وتەی بارتۆن، دكتۆرە ریحاب لەسەرەتاوە رەتیكردبۆوە بەشداریی لە پیشەسازی چەكدا بكات، بەڵام كاتێك رژێمەكەی سەدام هەڕەشەی لێكردبوو، ئەوەی پێیوترا جێبەجێی كرد، ئەو شارەزایی پێشینەی نەبوو لە دروستكردنی چەكی بایۆلۆجی، بەڵام بەخێرایی فێربوو.

ئەم كارگە نوێیەیان لە بیاباندا بۆ‌و دروسستكرد، شوێنەكە پێشتر هیچمان لەبارەوە نەزانیبوو، هەرگیز بۆردومان نەكرابوو، بەدڵنیاییەوە بە سەلامەتی مابۆوە، ئەمەش چانسێكی باشە بۆ ئێمە، چونكە دەتوانیین تێیدا بگەڕێین و تەماشای بكەین.

كارگەكە ناوی حەكیم بوو، ئەو شوێنەی عیراقییەكان ئەنتراكسیان تێدا دروستكرد، لەنێوان نەخۆشییە كوشندەكانی تر.

دكتۆرە ریحاب تەها دەیوت، عیراق هەموو ئەنتراكسەكانی لە دوای جەنگی كەنداو لەناوبردووە، بەڵام بارتۆن گومانی هەبوو، بەدرێژایی ماوەی مانەوەی لە عیراق، بەڵگەنامە سوتاوەكان و كەرەستە ژێرخانراوە شاردراوەكانی دەبینی.

لە ماوەیەك لە ماوەكاندا، عیراقییەكان دامەزراوەی پشكنەرەكانیان سوتاند.

پرۆگرامی چەكی عیراق
لە ساڵی 1995دا پشكنەرەكان زیاتر لە پرگرامێكی دۆزینەوەی چەكییان لە عیراقدا دۆزییەوە، ئەمەش كاتێك حسێن كامل زاوای سەدام حسێن بەرەو ئەردەن هەڵات، ئەو بە قوڵی لە پرۆگرامی چەكدا رۆچووبوو، ئەوەی دەیزانی بە نەتەوە یەكگرتووەكانی راگەیاند، سەبارەت بە قەبارەی گەورەیی پرۆگرامەكان بەر لە جەنگ، و رێژەی تێكشكان و لەناوبردن و ئەو رێژەیەی ماوە و كاریی تێدا دەكرێت.

دوای جیابوونەوەكە، دەكرێت بڵێین زۆرێك بەڵگەنامە لەبەردەستدتابوون سەبارەت بەو پرۆگرامانەی یاریدەدەربوون بۆ پڕكردنەوەی زنجیرە ونبووەكان.

بەڵام گرنگترن لە دانپێدانانەكانی كامل، پەرچەكرداریی رژێمەكەی سەدام حسێن بوو، ئەوان تووشی شۆك بوون.

حكومەتی عیراقی كۆمەڵێك بەڵگەنامەی پڕ زانیاریی لەبارەی چەكەكانی خستەڕوو، باسی لەوەكرد كە حسێن كامل شاردوویەتییەوە لە حكومەت، بەڵام تا ئەو كاتەش زانیارییەكان هاوتای ئەوانە نەبوون كە پشكنەرەكان دۆزیانەوە، رژێمەكە تا ئەو دەمە هەندێك شتی دەشاردەوە و واخۆی دەردەخست كە سەرقاڵی خۆپاككردنەوەیە.

دوای حەوت مانگ، حسێن كامل گەڕایەوە بۆ عیراق، ئەو وایدەزانی ژنەكەی كە كچی سەدامە دەیپارێزێت، ئەمەش روینەدا و كوژرا.

لێدوانەكانی زاواكەی سەدام، تەئكیدی لەسەر بۆچوونی پشكنەرەكان كردەوە كە عیراقییەكان چەكی چالاكییان پەرەپێداوە، بەڵام بارتۆن تا ئەوكاتەش دڵنیانەبوو لە بارەی ئەو هەڕەشەیەی چەكەكان دروستیان دەكرد.

سوتاندنی هێواش- بەشی پێنجەم، لە بەرهەمهێنانی رۆژنامەوانان نورین باڵون، و جایسۆن دو ڵیۆن، سۆفی سامرگراند، بە یارمەتی مرریت جایكوب

 144 جار بینراوە