سەرەکی » دۆسێ » پایتەختی موهاجیرەكانی هەرێمی شەمزینان

گوندی ژووژیلا _ برادۆست

پایتەختی موهاجیرەكانی هەرێمی شەمزینان

ناوچەی برادۆست و نەوەكانی میر بەدری حەسنەوی
میرنشینی حەسنەوی لەساڵانی (961)ی زاینی هەتا (1015)ی زاینی لە كرماشانی خۆرهەڵاتی کوردستان لە ناوچەی (دینەوەر) سەریهەڵداو فراوان بوو هەتا باكووری میسۆپۆتامیا و خۆرئاوای ئێران، (ئەولفەوارسی حەسنەوییە) كە سەرداری هۆزی (بەرزیكانی) پاش كۆچی ئەم سەردارە لەساڵی (979)ی زاینی لە گوندی (سەرمایی) شاری هەرسین لە باشووری بیستون، (میر بەدر)ی كوڕی بوو بە جێنشین‌ و بوو بە بەڕێوەبەری هۆزی بەرزیكانی كورد و ناوچەكانی (شاپورخۆست، نەهاوەند، ئاسیاوا، وڕوگر، ئەهواز، ئیلام، هەڵوان و شارەزوور «كەركوك») یان خستە ژێر دەسەڵاتی میرنشینەكەیانەوە ‌و لە مێژوودا هەتا ساڵی (1047) بەردەوام بووە، بەپێی شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی میرانی بنەماڵەی «برادۆست» بە بنەچە «گۆران»ن لە نەوەی میری میرنشینی «حەسنەوی» میر بەدرخانی سەرداری بەرزیكانین، پاش بڵاوبوونەوەی بەرەو ناوچەی سۆما و كوردستانی موكریان رۆیشتوون، پاش مەغۆلەكان نازناوی «خان»یان داوە بە سەردارەكانی برادۆست‌ و میرنشینێكی بەناوبانگ ‌و درێژخایەنیان لە كوردستانی موكریان دامەزراندووە هەتا سیدەكان هەتا دوا میری برادۆستییەكان كە (عەبدوڵڵا بەگی كوڕی جەهانگیر بەگ كوڕی میر سوڵتان كوڕی میر «قەرەتاجەدین _ نازناوەكەی خانی لەپ زێڕین) بووە.
برادۆست ناوچەی هۆزێكی گەورەی كوردەواری و دوو ناوچەی جوگرافیایە «سۆما برادۆست» لە خۆرهەڵاتی كوردستان و «برادۆست _ كە مەڵبەندەكەی سیدەكان)ە لە باشووری كوردستان، ئەم هۆزە مەزنە خاوەنی داستانی جوامێری و مەزنی قەڵای (دمدم)ە و سەرداری كوردان «خانی لەپ زێڕین»ە كە رەمزی مقاومەت و شەرەفمەندانەی كورد و كوردستان ‌و مێژووی مرۆڤایەتییە.

برادۆست، وڵاتی ئۆرارتۆ و مێژووی نەتەوەی كورد
برادۆست ناوچە و نیشتمان‌ و نشینگەی (گەلی ئۆرارتۆ) بووە كە پایتەختەكەی شاری «مەساسیر»ی شارستان و پێشكەوتوو بووە لەسەر زەمین، مەڵبەندی (خوای نەمر) بووە، دوو كێلی نووسراو لە(كێلەشین)و (تۆپ زاوا كە بەزمانی ئۆرارتۆیی لەسەر تابلۆی قوڕین نوسراوە) پاشماوەی ئەم گەلەیە ماوەتەوە و باسی پاشاكانی (مەساسیر) دەكات لەگەڵ شەڕو جەنگەكانیان دژبە ئیمپراتۆریەتی «ئور»، سیدەكان لەباكووری «مجێسەر»ە لە برادۆست مەڵبەندی «پەرستگای گەلی ئۆرارتۆییەكان» بووە كە (خوای نەمری)و (خوای خۆر)ی تێدابووە و ناویان لە تابلۆی «كێلەشین» هاتووە بەناوی (مەساسر) نوسراوی كێلەشین، تابلۆیەكی سەوزباوە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەشتەمی «پ.ز» بەپیتی بزماری و ئۆرارتۆیی و ئاشووری نوسراوە، لەرۆژگارەكانی سەردەمی پاشا (ئۆرزانا)یە، لەساڵی 1948 حكومەتی ئێران ئەم نوسراوە مەزنە مێژووییەی كوردی بردووە بۆ مۆزەخانەی شاری «ورمێ»ی كورد، هەتا ساڵی (714 پ.ز) سەرگۆنی دووەمی پاشای ئاشوورییەكان هێرشی هێناوەتە سەر ناوچەی برادۆست، وێرانی كردووە و تاڵانی كردووە، هەندێ كەلوپەلی (مەساسیر) لە (خۆرسیاد)ی نزیك نەینەوای پایتەختی ئاشووری دۆزراوەتەوە، ئەم ئیمپراتۆریەتەش لەساڵی 612 پ.ز لەناوبراوە.

مێژووی هەرێمی سیدەكان، پایتەختی برادۆست
چیاكانی «هەڵگورد»و «شاكێو»و «قەلەندەر»و «بۆڵی»و «سیاكێو»و «بەربزین»و «گۆشینە» دەوروبەری «سیدەكان»یان تەنیووە، دەشتی بەناوبانگی (هێرت) و (دەشتی بەرازگر) لەسنووری سیدەكاندایە، رووبارەكانی ئەم هەرێمە (رووباری گادر) و (رووباری بوگەن) و (نزاری) و (زەنا)و (قەلەندەر) لە رووبارە بەناوبانگەكانی سیدەكانن، سیدەكان پەرستگای پیرۆزی (خواوەندی خۆر و خواوەندی هاڵد) بووە، بەناوبانگ بووە لە ناوچەكە و لەهەموو شوێنێكەوە بەر لە مێژوو زیارەتیان كردووە، ناوچەیەكی گەورەی ئاینیی و ئابووری بووە، لە سەدەی نۆیەمی پ.ز ئاوەدان بووە، نووسراوەی (كێلی تۆپ زاوا _ لە مۆزەخانەی هەولێرە) گەواهی دێرینی سیدەكانە، هەروەها نووسراوی (كێلەشین _ لە مۆزەخانەی ورمێیە)، دەقێكی بزماری لەسەرە بەم شێوەیە دەست پێ دەكات «كاتێك (ئاسپوین) كوڕی «سارادۆر» پاشای گەورە، پاشای بەهێز، پاشای جیهان، پاشای وڵاتی «نایری»سەروەری گەورەی شاری «توشیپاشار»و «مەنوا»ی كوڕی بۆلای خودای «هالدی» لەشاری موساسیر «سیدەكان» هاتوون»» دەقەكە زۆرە كە 1112 مانگاو 9120 مەڕی قەڵەو و 12480 بزنی قەڵەوی بۆ (بەخشین _ خێر) هێناوە تاكو خواوەندی خۆر و خواوەندی نەمری پاشای ئۆرارتۆ بەنەمری بهێڵێتەوە، ئۆرارتۆییەكان لەچەرخی ئاسندا هاتن شانشینی (ئارارات) بووە، بە وڵاتەكەی خۆیان ووتووە «هۆری _حوری) بوون پایتەختەكەیان لەدەریاچەی (وان)ی باكووری وڵاتی كورد بووە، ئۆرارتۆییەكانیش كورد بوون، لەسەردەمی سەلاحەدینی ئەیوبی (سیدەكان) بەشێك بووە لە دەوڵەتی «ئەیوبی» لەساڵی «812كۆچی» میر حوسامەدینی زەرزایی میری سیدەكان بووە، میر هەنەشی كوڕی سمایل میری (بەرازگر) بووەو هاوچەرخی پەلامارەكانی «هۆلاكۆ» بوون. لەسەردەمی خانی لەپ زێڕین (سیدەكان)و (رواندز)بەدەست هۆزی (زەرزا)وە بووەو پاشای میرنشینی سۆران دەستی بەسەرا گرتوون، پاش لەناوچوونی قەڵای دمدم، (نەوەكانی خانی لەپ زێڕین) میرایەتی (سیدەكان)و (بەرازگر)یان پێدراوە، پاش لەناوچوونی شۆڕش شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لەساڵی 1883 ئەم ناوچەیە بووە پەنای موهاجیرەكان لە «ورمێ» و «شەمدینان»ەوە هاتنە برادۆست. (سمكۆی شكاك)یش هاتە سیدەكان و لە گوندی (ژووژیلا) بناری چیای بۆڵی مایەوە تاكو ساڵی 1930. لەساڵی 1932 سیدەكان دەكرێت بە ناحیە و بە ناوی (ناحیەی برادۆست) كە خاوەنی (253) گوندە، لەساڵی 1996 بەهۆکاری سیاسی ناحیەكە لە ناحیەی برادۆستەوە كرا بە ناحیەی سیدەكان، یەكەم بەڕێوەبەری ناحیەی برادۆست «عەبدوڵڵا ئەفەندی» خەڵكی رواندز بووە، «عەلی بەگ» باوكی شەهید (مولازم تایەری عەلی والی بەگ) بەڕێوەبەری پۆلیس و (هونەرمەندی گەورەی كورد _ خارە تایەر تۆفیق) كاتب ناحیە بووە.

قەڵای دمدم و داستانی بەرگریی كوردان
لەشەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا باسی «قەڵای داود» كراوە لەساڵی 1595ی زاینی بەدەست میرانی برادۆستەوە بووە، شوێنەوارەكەی كە 15 كیلۆمەتر دوورە لەشاری (ورمێ) لەسەر گردێكە لە دۆڵی «قاسملۆ»، لە سەردەمی شاعەباسی سەفەوی «خانی لەپ زێڕین» قەڵاكەی سەختتتر و قایمترو نۆژەنكردۆتەوە و كردوێتی بە كۆشكی میرایەتی برادۆست، میر «قەرەتاجەدین _ ئەمیر خانی یەك دەست» میری گەورەی (برادۆست) بووە دۆستی شا (تەهما سپی یەكەم 1524_1576)ی شای سەفەوی بووە و میر قەرەتاجەدینی كردە میری ناوچەكانی (ورمێ و شنۆ) لەگەڵ میری سۆران (میر ئۆمەر) لەشەڕدا (كە لەبری سەفەوی و عوسمانلی) بووە دەستێكی میر تاجەدین بەشمشێر قرتێندراوە، بۆیە شاعەباسی سەفەوی (1587 _ 1629) دەستێكی لەزێڕ بۆ دروست دەكات و نازناوی (خانی لەپ زێڕین)ی دەداتێ، دەسەڵاتی فراوان بوو بەسەر (مەرگەوەڕ) و (تەرگەوەڕ) و قەڵای دمدمی بەهێزكرد و ئەمباری گەورەی خۆراك و جبەخانەی سەربازی بۆ دانا ، «ئەمیر تاهیر پیرە سەنی برادۆست» خەڵكی گوندی «ژوژیلا» سەبارەت بە دمدم بەگوندستانی نوێی راگەیاند: ئەمیرخانی برادۆست قەڵای دمدمی قایم كرد پێك هاتبوو لە پێنج بەشی سەرەكی (قەڵای سەرەكی)و (قەڵای خوارین) و (قەڵای سلوك) و (قەڵای ناوەند)و (دەروازەی خۆرهەڵات) لەم بەشە و لەكۆتایی دۆڵەكە (قولـلە)یەكی زۆر بەرزی دروست كردووە بەتەواوی جڵەوی قەڵاكەی گرتووە، ئاویشی دابینكردبوو لەگەڵ ئەستێڵ دروستكردن بۆ کۆكردنەوەی باران، لە بەشی باكووری دمدم ژمارەیەك كانیاوی لێ بووە، بەگۆڕیچكەی لولەكی قوڕین و لەژێر زەوییەوە هێناویەتی بۆناو قەڵاكەو سەر ئەستێڵێكی گەورە. لەخانەكانی مەرگەوەڕ «گوڵ بەهار»ی كرد بە هاوسەری خۆی، بە نۆژەنكردنەوەی قەڵا ترس و گومان كەوتە دڵی شای سەفەوی و لێرەو لەوێ ناحەزانی لەپ زێڕین قسەی خراپیان دا بەگوێی شای سەفەوی، بۆیە شا عەباس چەند پەلامارێكی قەڵاكەی دا سەركەوتوو نەبوو، بەسەری شۆڕ و هەڵهاتنی سەربازەكانیەوە تێك دەشكا تاكو ساڵی 1609ی زاینی (هەندێك مێژوونووس بۆ ساڵی 1607 یان 1608)ی دەبەنەوە، شا عەباس (ئیعتیمادولدەولە)ی وەزیری شەڕی نارد بۆ دەوروبەری ناوچەكە و رەش دەواری هەڵداو بارەگای بەڕێوەبردنی جەنگی داناو (500) تفەنگچی تایبەتی لەشكری شای سەفەوی بە سەركردایەتی (سەفەر قولی بەگی یوزباشی)و قوروچییەكان چوونە دەوروبەری دمدم و (گەنج عەلی خان) بە لەشكرێكی گەورەوە چواردەوری دمدمی گرت و (تفەنچییەكانی ئیسفەهان) بەڕابەری (میر فەتاح)و (پیر بوداق خان) لە خۆرئاوا پەلاماری قەڵاكەیاندا و لەبەراییدا ژمارەیەكی زۆر لە سەفەوییەكان كوژران هەتا دەڵێن (مەحمود موكریانی) كە پیاوی لەپ زێڕین بووە، خیانەتی لێ دەكات‌ و (سەرچاوەی ئاوی قەڵاكە بە سەفەوییەكان پیشان دەدات) و پاشانیش شا عەباس ئەم خاینە دەكوژێت، دەڵێن هەتا ساڵی 1610 جەنگ بەردەوام بووە لە تونێلێكەوە (گوڵ بەهار و ماڵ و مناڵی خان) ڕزگار دەكرێن، ئەوانیش لەبەرگرییەكی كوردانە، مەردانە، شەرەفمەندانە، مێژووییانە، شەهید دەبن.

گوندی ژووژیلا پایتەختی موهاجیرەكان
عەبدوڵڵا حەسەن شوكری، یەكێكە لە تێكۆشەرو ناودارەكانی ناوچەی برادۆست، سەبارەت بەموهاجیرەكان و گوندی ژووژیلا بەگوندستانی نوێی گوت: لەسەروبەندی شكستی شۆڕشی شێخ عوبێدوڵڵای نەهری كە تەریقەتی قادری گۆڕیبوو بۆ تەریقەتی نەقشبەندی و نامەیەكی (مەولانا خالید) رێبەری نەقشبەندیم لایە بۆ شێخ نەهری لەو سەروبەندە، لە ورمێ و شنۆ و شاری نەهری كە پایتەختی هەرێمی (شەمزینان)ی كوردستانی باكوورە، پەنا بۆ باشوور دەهێنن، هەتا شێخ عەبدولقادری كوڕی شێخ عوبەیدوڵڵا كە لەساڵی 1925 لەلایەن تورکیاوە لەسێدارە دەدرێ و شۆڕشی سەی تەهای نەهری ئەمانە بوونە هۆی سێ قۆناغی ئاواروبوونی كوردی باكووری كوردستان بۆ باشوور، ساڵی (1919) سەی تەهای نەهری بەقەول‌و بەڵێنی ئینگلیز دێتە (بەستۆرە) دوایە لەساڵی 1923 ئینگلیز سەی نەهری دەكاتە قائیمقامی (رەواندوز) هەتا ساڵی 1928 بەپیلانێكی شای ئێرانی ئەو دەم دەچێتە تاران ‌و دەستبەسەر دەكرێ.
لێرە لە گوندی مە (ژووژیلا) هاوسەری سەی تەها (گوڵیزار خانم) كە برازای (سمكۆی شكاك)و خانی لەپ زێڕین باپیرە گەورەی سمكۆیە، لێرە لەگوند قەڵای دروست كرد، دیوەخانێكی گەورەی دروست كرد، لەشكری موهاجیرەكان كە ئێستا بەشێكی سەرەكی و دانەبڕاو و خوێنی برادۆستین، دروست كرد، بووبە سەرداری هۆز، خاوەن دیوەخان و لەشكر و دەسەڵاتێكی گەورە و قسەی دەڕۆیی، لەساڵی 1934 مەلیك غازی دووەم پاشای عیراق بۆماوەی چەند رۆژێك هاتۆتە گوندی (ژووژیلا)و دەواریان هەڵداوە و میوانی سەردار و خانم «گوڵیزار» بووە، دەمانچەی لە قەدو شۆڕەسوار و ئازاو جوامێربووە، ئەوجا ئەم گوندە (ژووژیلا) بووبە پایتەختی موهاجیرەكانی جوڵەمێرگ‌ و شەمدینانی باكووری كوردستان، ئێرە بوو بە ناوەندی كوردایەتی و شۆڕش و شۆڕشگێڕان‌و پەنای لێقەوماوان، ژمارەیەك تیرەو هۆز لەم وڵاتە مەزنەی برادۆست دەژین لەوانە میرانی برادۆست كە بەڕاستی من وەك تێكۆشەرێك و پێشمەرگەیەكی مام جەلال و یەكێتی و هەردوو هاوسەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، میرانی برادۆست پشت‌و پەنای لێقەوماوانن، هەمان دڵ و رۆحیەت ‌و كەسایەتی (خانی لەپ زێڕین)یان هەیە، جوامێرن، میللەتی خۆیان خۆش دەون، برادۆستیان خۆش دەون، پەنای لێقەوماوانن، پاشان هۆزی (رەوندۆك) و (شێخانی برادۆست_ لەگەلی شێخ زاوان) و (پیرەسنی) لە هێرت 58 گوندن، (موهاجیر _ هەشت گوندمان هەنە)، گوندەكانی (بێ رۆژنا) و بێڕت)و (گوڵی ژگا)و (تاوكێ)و (بێسێو)و (هێردەن)و (ژووژیلا) ئی مەنە، شێخ رەشیدی لۆلان منەوەرێكی برادۆست بوو.

منداڵانی بێسەرپەرشتان و سەی تەهای نەهری
(مەد _ واتە پوور خوشكی باوك) و (خاڵەت _ واتە پوور خوشكی دایك)، مەد شیرین لە ژووژیلایە بەزاراوەی كرمانجی سەروو بە گوندستانی نوێی گوت: ژمارەیەك تێكۆشەر لە شۆڕشەكانی سەی تەهاو سەی عەبدولقادری نەهری شەهیدبوون، كەمالیستە توركەكان دایك‌ و بابیشیان كوشتبوون، بۆیە منداڵەكان لە ئامێزی سەی تەهاو هاوسەری وی (گوڵیزار) پەروەردە كران، باب‌ و داكی من لەتەمەنی (6) ساڵییەوە لەكن ئەوان بوون هەر خانمی سەردار (گوڵیزار) باب ‌و داكمی بەیەك گەیاند و ئەمن لەساڵی 1938 لێرە بەوەلەد بووم، بۆیە ئەمن دەروێشی مەرقەدی نەهریم.
لەساڵی 1954 مێردم كرد بە پیاوەك بەنێوی قلیج ئاغای شكاك ناویان نابوو، بەڵام بەخۆی (ئەبدولعەزیز) نێوی بوو، هەنگینێ (كەوێ و كراس) و (پۆشین)م بۆ كرا، بەسواری هەسپان ئەمنیان لە گوندی (بێ رۆژنا) لە برادۆست ئینایە (ژووژیلا)، ئیدی گوند ئاوی زۆربوو، توتنمان دەكرد، مەرەزە و ماش و دەغڵ و دانیشمان دەچاند، چێڵ و رانەمەڕ و بزنمان زۆربوو، بە (گا) جوتمان دەكرد هەنگینێ، كێشانەوەی گیامان دەكرد، مەشكەم هێژاندووە، مەڕدۆشین، لەساڵی 1978 حكومەتی زاڵم و داگیركەری بەعس بەنێوی پشتێنەی ئەمنی وڵاتی برادۆستی تەقاندەوە، كانیاوی پڕ ژەهر كرد، 250 گوندی وێرانكرد، دار و درەخت و باڵندە و قورئانی بەیەكەوە سوتاند، دوو برام بەناوی (برایم موسا) و (عەبدولڕەحمان موسا) شەهیدكران، ئێستا برادۆستمان كردۆتەوە بە بەهەشتی كوردستان‌ و ئەگەر فڕۆكە و تۆپبارانی توركەكان بهێڵن ئەوا دەژین، لێرەش وازمان لێ ناهێنن، ماڵمان كاول دەكەن، مەڕ و ماڵاتمان دەكوژن، دەغڵ و دانمان دەسوتێنن، ئەوی سەدام پێی نەكرا، توركیا وا كردیان و دەیكەن.

 140 جار بینراوە