سەرەکی » ئەدەب و هونەر » رابه‌ری یه‌كه‌م ئۆركێسترای رادیۆی كوردی له‌ تاران

حه‌سه‌ن یوسف زه‌مانی

رابه‌ری یه‌كه‌م ئۆركێسترای رادیۆی كوردی له‌ تاران

خه‌لیل عه‌لی

ئه‌و كاته‌ی میلله‌تی كورد له‌ نائومێدیدا ده‌ژیا و سك خاڵی و میلله‌تیش چه‌وساوه‌ به ‌ده‌ستی زاڵمانەوە، رۆژه‌ ناخۆشه‌كانی ژیانی ده‌ژماردن، ئه‌و رۆژه‌ كوڕێك له‌ رادیۆی تاران ده‌ركه‌وت و هه‌موو ئه‌و تروسكانه‌ی كۆكرده‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی كوردستانی كردن، به‌ڵام مخابن به ‌هۆی ئه‌وه‌ی گه‌نجی كورد نه‌خوێنده‌وار و گیرفان خاڵی بوون، نه‌یده‌توانی سنووری جوگرافی نیشته‌جێبوونی خۆی جێبهێڵێت و سنووره‌كانی تر ببڕێت، بۆیه‌ ئه‌م ئومێده‌ به‌لایه‌كی دیدا رۆیشت. لێره‌دا به ‌پێویستی ده‌زانم له‌سه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی مه‌زنی كورد بنووسم و بزانن ئه‌م پیاوه‌ چ شۆڕشێكی له ‌بواری مۆسیقای كوردیدا به‌رپاكردووه‌؟

«حه‌سه‌ن یوسف زه‌مانی» له‌گه‌ڵ «حوسێن یوسف زه‌مانی» برای له‌ ساڵی (1958) به‌رەو تاران به‌ڕێده‌كه‌ون. ئه‌و كات دوو رێگایان له‌به‌رده‌م بوو، تاران، یان ته‌ورێز، به‌ڵام دواتر تاران هه‌ڵده‌بژێرن و ‹زه‌مانی› ده‌ست ده‌كات به‌ خوێندن له‌ په‌یمانگای مۆسیقای جیهانی، یان په‌یمانگای باڵای مۆسیقا له‌سه‌ر ده‌ستی مامۆستایان «خوڵام حوسێنی قه‌ریب»، «هۆشه‌نگ ئیستوار»،»حوسێن ناسیحی»، «لویجی پازاناری»، «فه‌ره‌یدون فه‌رزانه‌«مۆسیقا ده‌خوێنێت. به ‌باشی فێری ژه‌نینی ئامێری كلارنێت و ڤیۆلۆن ده‌بێت و دواتر رابه‌رایه‌تی ئۆركێسترا ده‌كات. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی بچێت بۆ تاران له‌گه‌ڵ ره‌حمه‌تی «حه‌سه‌ن سوری» باوكی «كامکار» له‌ سنه‌ ئامێری زوڕنا و كلارنێت و ساكیسفۆنی ژه‌نیوه‌ و له‌ ساڵی (1955) یه‌كه‌م كۆرسی مۆسیقا له‌ شاری سنه‌ ده‌كاته‌وه‌.

شایانی باسه‌، له‌ ناوه‌ڕاستی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی بیستدا به‌ هه‌وڵ و هیممه‌تی هه‌ردوو برا یه‌كه‌م تیپی ئۆركێسترای مۆسیقای كوردی داده‌مه‌زرێنن به ‌سه‌رپه‌رشتی «حه‌سه‌ن» به‌ڕێوه‌بردنی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی»حوسێن»ی برای. له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌توانرێت بگوترێت ئه‌م دوو برایه‌ توانیان وابكه‌ن مۆسیقای كوردی رێچكه‌ی زانستی وه‌ربگرێت. ئیدی ئه‌م ئۆركێسترایه‌ توانی مۆسیقا بۆ هونه‌رمه‌ندانی، وه‌ك: مه‌زهه‌ری خالقی و حه‌سه‌ن زیره‌ك و سه‌ید عه‌لائه‌دین بابا شه‌هابی، حه‌مه‌ی تامازبی، شه‌هرامی نازری ساز و ئاماده ‌بكات، هه‌ر وه‌ك خۆی له‌ دیمانه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی، كه‌ له‌ كه‌نه‌دا له‌گه‌ڵی سازكرابوو ده‌گێڕێته‌وه: كاتی خۆی له‌ رادیۆی تاران هونه‌رمه‌ندی كوردی لێنه‌بووه‌، بۆیه‌ ئاوازه‌كانی خۆی داوه‌ به‌ هونه‌رمه‌ندانی وه‌ك «شه‌جه‌ریان، هایده‌، مه‌هستی، عه‌هدییه»‌ به‌ فارسی ئاوازه‌كانیان چڕیوه‌، به‌ڵام له‌ پڕ گه‌نجێكی (17-18) ساڵی ده‌نگخۆش ده‌ركه‌وت و زۆر دڵی خۆشكردم، ئه‌ویش «مه‌زهه‌ری خالقی» بوو. ئیدی لێره‌وه‌ به‌ چه‌ند ئاوازێك هاوكاری «خالقی» ده‌كات و له‌ رێگه‌ی تیپی سه‌مفۆنیاوه‌ (30) گۆرانی بۆ تۆمار ده‌كات. یه‌كێك له‌ ئاوازه‌ به‌ناوبانگه‌كانی بۆ خالقی (په‌پووله‌ی ئازادی)یه‌ له‌ شیعری عوسمان ئه‌حمه‌دی.

هه‌روه‌ها «حه‌سه‌ن زه‌مانی» ئاوازدانه‌رێكی بلیمه‌ت بوو، توانی چه‌ندین ئاوازی ناوازه‌ بۆ هه‌ریه‌ك له هونه‌رمه‌ندان‌ « نادر گوڵچین» و «محه‌مه‌د ره‌زا شه‌جه‌ریان» دابنێت. له‌ گرنگترین ئاوازه‌ هاوبه‌شه‌كانیان له‌گه‌ڵ «نادر گوڵچین»، گۆرانی «ده‌ریا تۆ بڵێ»، «پشت ئاگردان»ـه‌. به‌ وته‌ی «زه‌مانی» بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ساڵی (1966) ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند «سیاوه‌یش» په‌یدا ده‌كات، كه‌ دواتر ده‌ركه‌وت «شه‌جه‌ریان»ە‌‌، به‌ڵام نه‌مزانی بۆ چی به‌ ناوی «سیاوه‌یش»ە‌وه‌ گۆرانی ده‌گوت؟ هه‌روه‌ها له‌ گرنگترین كاره‌ هاوبه‌شه‌كانی نێوان «زه‌مانی» و «شه‌جه‌ریان»یش بریتین له ئاوازی‌: «دۆخی خۆشه‌ویستی»، «فرمێسكی مانگ»، «كاریگه‌ر»، «بۆنی باران». له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا گرنگترین ئاوازی بۆ هه‌ر یه‌ك له‌ ئه‌لبوومی «نه‌جوا»ی «شه‌هرامی نازری» و «رێگای عه‌شق»ی «حیسامه‌دین سه‌راج» داناوه‌.

وێرای هه‌موو ئه‌م كارانه‌، زه‌مانی ئاوازی بۆ گۆرانییه‌ فۆلكلۆرییه‌كان داناوه‌ و له ‌هه‌مانكاتیشدا مۆسیقای تاك میلۆدی ژه‌نیووه‌ و مۆسیقای ئۆركێسترای بێ گۆرانیشی ئاماده‌كردووه و داهێنانی تێداکردووە‌‌.

گومانی تێدانییه‌، كه‌ زه‌مانی ناوێكی دره‌وشاوه‌ی نێو مۆسیقای كوردییه‌ و خاوه‌نی چه‌ندین شاكاری مه‌زنی ئاواز و گۆرانی كوردییه‌. له‌ كۆتایی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی بیستدا به‌ره‌و كه‌نه‌دا كۆچ ده‌كات و هه‌ر له‌وێش ده‌گیرسێته‌وه‌ و بایه‌خ به‌ مۆسیقای میللی و زانستی گه‌لانی ئێران ده‌دات.

حه‌سه‌ن یوسف زه‌مانی ئاوازدانه‌ر و مۆسیقار و رابه‌ری ئۆركێسترا و ژه‌نیاری كلارنێت و ڤیۆلۆن له‌ ساڵی (1910) له‌ سنه‌ی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌دایك ده‌بێت، به‌ڵام مخابن دواجار تووشی شێرپه‌نجه‌ی سی ده‌بێت و له‌ 16ی ئابی 2009 كۆچی دوایی ده‌كات.

له‌ كۆتاییدا ئومێده‌وارم لاوان و گه‌نجانی كوردی مۆسیقازان، لا له‌م پیاوه‌ مه‌زنه‌ بكه‌نه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر كار و هونه‌ره‌كه‌ی ساز بكه‌ن و له ‌نێو كتێباندا جێی بكه‌نه‌وه‌. ئه‌م پیاوه‌ به‌ زمانی فارسی زۆری له‌سه‌ر نووسراوه‌، به‌ڵام داخه‌كه‌م به ‌كوردی هیچی لێ به‌چنگ ناكه‌وێ. هیوادارم كۆلیجه‌كانی هونه‌ر، وه‌زاره‌تی رۆشنبیری، شوێنێك، یان هۆڵێك به‌ ناوی ئه‌م پیاوه‌ مه‌زنه‌وه‌ بكه‌ن، تا وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كی دره‌وشاوه‌ له ‌نێو مۆسیقای كوردیدا بمێنێته‌وه‌ و بۆ هه‌میشه‌ له‌به‌رچاومان بێت.

 277 جار بینراوە