سەرەکی » دۆسێ » مەترسییەكانی دۆخی نوێی ئەفغانستان

مەترسییەكانی دۆخی نوێی ئەفغانستان

بڕیاری كشانەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ئەفغانستان كاردانەوە و لێكەوتەی جیاجیای دەبێت، پسپۆڕێكی كاروباری ئیسلامی نیگەرانی خۆی نیشان دەدات لەوەی هاتنەوە سەر دەسەڵاتی تالیبان رەنگە ببێتە مایەی بوژاندنەوەی ئیسلامی سیاسیی توندڕەو و پسپۆڕێكی كاروباری ئەمریكاش دووپاتی دەكاتەوە كە كشانەوەكە دوای رێكەوتنی واشنتۆنە لەگەڵ تالیبان لەبارەی قاعیدە و تیرۆریزمی جیهانی بە شێوەیەكی گشتی.

دەستێوەردانەكانی ئەمریكا لە ئەفغانستان
نیاز سەعید پسپۆڕی كاروباری ئیسلامی رایگەیاندووە، ئەمریكا لە سێ قۆناغدا دەستێوەردانی لە ئەفغانستان كردووە. یەكەمجار لە سەردەمی جەنگی سارددا بووە، ئەوكاتەی یەكێتی سۆڤێت ئەفغانستانی داگیركرد لە 1979 ئەمریكا دەستێوەردانی كرد لە 1980 تا 1989 بۆ ئەوەی شكست بە لەشكركێشی سۆڤێت بهێنێت تا بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش كشایەوە، ئەوكاتە ئەمریكا پشتیوانیی هەواڵگریی و دارایی چەند لایەنێكی كرد بە تایبەتی «موجاهید»ەكان دژی حكومەتی كۆمۆنستی كابول و سۆڤێت و ئامانجی واشنتۆن هاتەدی.

جاری دووەم، لە 1992 روویدا، كاتێك شەڕی ناوخۆی ئەفغانستان دەستیپێكرد، بەتایبەتی دوای رووخانی حكومەتی نەجیبوڵڵا، ئەوكاتە دەستوەردانی پاكستان و ئێران و سعودیە لەو وڵاتە دەستیپێكرد و بەو هۆیەشەوە هاوسەنگی هێز لە نێوان هێزە سەرەكییەكان و پێكهاتەكان تێكچوو، لەوكاتەدا ئێران پێگەی بەهێزی جێگیركرد كە لە دژی بەرژەوەندیی پاكستان و سعودیە و ئەمریكا بوو، ئەوەش ئەمریكای ناچاركرد بۆ گەڕانەوە بۆ دەستێوەردان لەو وڵاتە، ئەوە بوو لەناو پشتۆنەكان هێزێكی گەورەیان دروستكرد، ئەمریكا رۆڵی هەواڵگریی هەبوو لە دروستكردنی تالیبان و لە ساڵی 1994 تا 1998 ئەو بزووتنەوەیە زۆربەی خاكی ئەفغانستانی كۆنترۆڵكرد، ئەو جارەش ئامانجی ئەمریكا هاتەدی.

هێرشەكانی 11ی سێپتێمبەر
قۆناغی سێیەم بریتی بوو لە لەشكركێشی. لە 1998 تا 2001 نێوانی ئەمریكا و تالیبان لە پشت پەردەوە گرژبوو بە هۆی قاعیدە و ئوسامە بن لادنەوە. تەقاندنەوەی دوو باڵیۆزخانە لە نایروبی و دارولەسەلام و هێرشەكانی 11ی سێپتێمبەر بە تەواوی ئەو پەیوەندییانەی تێكدا، ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی بە چوار هەفتە ئەمارەتی تالیبانیان رووخاند، بەڵام ئەو ململانێیە 20 ساڵی خایاند، بزووتنەوەكە بوژایەوە تا ئەوكاتەی ئەمریكا ناچاربوو لەگەڵیدا دابنیشێت، واتە لە قۆناغی سێیەمدا كە ئێستایە ئامانجی ئەمریكا نەهاتەدی.

هاوكات، د.سامان شاڵی پسپۆڕی كاروباری ئەمریكا رایگەیاندووە، لەوكاتەی یەكێتیی سۆڤێت هاتە ئەفغانستان، ئەمریكاش هات و پشتیوانی لایەنەكانی ئەو وڵاتە بوو كە دژی داگیركاریی و هەژموونی یەكێتی سۆڤێت بوو.

هۆكارەكانی بوژاندنەوەی تالیبان
بەڵام زۆرینەی ئەو لایەنانەی ئەمریكا پشتیوانیان بوو و هاوكاریی كردن، دواجار لە ئەمریكا هەڵگەڕانەوە، تەقینەوەكانی 2001ی نیویۆرك هاوكێشەكانی گۆڕی، ئەمریكا هێرشی كرد و وڵاتەكەی داگیركرد.

نیاز سەعید دەڵێت، چەند هۆكارێك هەیە بۆ بوژاندنەوەی تالیبان لە دوای روخاندنی ئەمارەتەكەی لە 2001، ئەوان خۆیان رێكخستەوە لە ناوچەكانی پشتون و سوودیان لە دەرفەتی جۆراوجۆر وەرگرت، ناوچەكە لە بەرژەوەندیی شەڕی پارتیزانی بوو، سۆڤێت و ئەمریكاش بە هەمان شێوە لەو شەڕەدا سەركەوتوو نەبوون. پشتون بە رووخانی تالیبان هەستی كرد پەراوێزخراوە، دوای چەند جارێك هەوڵی ئاشتی، بەڵام وەك پێویست نەگەڕانەوە. بە شێوەیەكی گشتی زەمینە و هۆكاری جیاواز هەبووە بۆ بوژانەوەی تالیبان. وڵاتان بە تایبەتی قەتەر و پاكستان پشتیوانی تالیبان بوون.

ئەو پسپۆڕەی بواری ئیسلامی سیاسی دەڵێت: «ئەمریكا دووجار هەڵەی كرد، لە ساڵی 2003دا كەوتە هەڵەوە كاتێك بەشێك لە هێزەكانی كشاندەوە بۆ عیراق، گوایە شەڕی گەورە لە ئەفغانستان تەواو بووە، هەڵەی دووەمیشی كە لە عیراق و سوریاش دووبارەی كردەوە ئەوە بوو كە دید و تێڕوانینی روون یان بەرنامەیەكی تۆكمەی نەبوو بۆ قۆناغی دوای رووخانی ئەمارەتی ئیسلامی تالیبان.

لێكەوتەكانی قۆناغی كشانەوە
لە بارەی لێكەوتەكانی دوای ئەو قۆناغە، د.سامان شاڵی دەڵێت: «بزووتنەوەی تالیبان بە پێچەوانەی رێكخراوی قاعیدەوە، هەر لەناو وڵاتەكەی خۆیدا ماوەتەوە، قۆناغی پێشتر و بۆ قۆناغی داهاتووش هەر بە پێچەوانەی قاعیدە دەبێت كە لقی لە وڵاتان هەبوو و كار و بەرنامەیەكی جیهانیی هەبووە. ئەو حكومەتە نوێیەی لە كابولیش دەستبەكاربووە كە دیموكرات و كراوەیە و پشتیوانی ژنانە لە لێواری هەرەسدایە، دەستكەوتەكانی دیموكراسی و كرانەوە لە ژێر مەترسیدایە، ئەوەش بۆ جیهان مایەی نیگەرانییە.

هەروەها دەڵێت، فڕۆكەخانەی كابول گرنگییەكی زۆری هەیە بۆ ئێستا و ئایندەی ئەو وڵاتە، بەهۆی مەترسییەكانەوە باڵیۆزخانە و بەرژەوەندییەكانی وڵاتان لە كشانەوەدان، ئەوانەی لەگەڵ ئەمریكادا كاریان كردووە لە ژێر هەڕەشەدان، بۆ قۆناغی دوای كشانەوەی ئەمریكا و زۆربەی هاوپەیمانەكانی لە ئەفغانستان بە تایبەتی توركیا مەرجی گەورە و قورسی هەیە و دەیەوێت سوود لەو دۆخە وەربگرێت وەك بەشێك لە هاوپەیمانی و پەیمانی ناتۆ.

شەڕی ناوخۆ یەكێكە لە ئەگەرەكان
لە بارەی سیناریۆكانی قۆناغی دوای كشانەوەی ئەمریكا و هاتنەوە كایەی بزووتنەوەی تالیبان، نیاز سەعید دەڵێت: شەڕی ناوخۆ یەكێكە لە ئەگەرەكان لە نێوان هێزە سەرەكییەكاندا، ئەوەش لە كاتێكدا تالیبان گوزارشت لە پشتون دەكات، بەڵام پێكهاتەكانی تری وەك ئۆزبەك و هەزارە و تاجیك هێزی سیاسیی خۆیان هەیە، ئێران و شیعەش قبووڵ ناكەن، توركیا و وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاستیش قبووڵ ناكەن.

ئەمەش لە كاتێكدایە كە ئەگەری گەڕانەوەی رێكخراوی قاعیدەش هەیە، چونكە دوای 20 ساڵ و سەرەڕای ئەو هەموو گوشارە تالیبان خۆی بێبەری نەكردووە لە قاعیدە کە لە ناو پشتون و سەر سنووری پاكستان هەژموونی هەیە. هەروەها مەترسی داعشیش هەیە بە تایبەتی ویلایەتی خوراسانی داعش كە لە كاتی خۆیدا لە تالیبان جیابوونەوە، رەنگە ئەمانیش بەهێز بن، چوارەمیش ئەوەیە كە تالیبان كۆنترۆڵی وڵاتەكە بكاتەوە و میرنشین دروست بكات و ببێتەوە مایەی بوژاندنەوەی ئیسلامی سیاسی توندڕەو وەك ئەوەی دوای داعش چەندین لقی لە وڵاتانی تر كردووە، یان هاتنە سەركاری ئیخوان لە میسر، چەندین نموونەی تر.

لە نێوان ئۆباما و ترەمپ و بایدندا
بە رای ئەو پسپۆڕەی كاروباری ئیسلامی سیاسی، دوای هەر سەركەوتنێكی ئیسلامی سیاسی رێكخراو و كۆمەڵە و بزووتنەوە هاوشێوەكان بوژاونەتەوە و لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەكە رەنگدانەوەیان هەبووە.

هەر لەو بارەیەوە د.سامان شاڵی دەڵێت: «لە سەردەمی سەرۆكایەتی باراك ئۆبامادا هەوڵدرا بكشێنەوە، دۆناڵد ترەمپیش ویستی هەوڵێكی لەو جۆرە درا، بەڵام بە هۆی ترس لە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی كشانەوە لە عیراق پەشیمان بۆوە و لەبری ئەوە دەستیكرد بە گفتوگۆی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەگەڵ تالیباندا.

ئەوەبوو دوای ساڵێك گفتوگۆی ئەمریكا و تالیبان بڕیاردرا لە مانگی ئایاری 2021ەوە دەست بكرێت بە كشانەوە بەو مەرجەی ئەو وڵاتە لە ئەگەری هاتنەوەی تالیبان نەكرێتە بنكە و پشتیوانی تیرۆریزمی جیهانی و قاعیدە و داعش و ویلایەتی خۆراسانی داعش كە توندترە، ئەوەبوو جۆ بایدن ئەو رێكەوتنەی جێبەجێ كرد».

سامان شاڵی هەروەها دەڵێت: «كشانەوەی ئەمریكا شكستە، بەڵام هێشتا حكومەتی كابول نەیتوانیوە خۆی بگرێت، ئەمریكا و ناتۆش ناتوانن تاسەر ببنە پۆلیسی ئەوان، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەو رێكەوتنەیە كە رێگریی دەكات لەوەی ئەفغانستان ببێتە شوێنی كۆبوونەوەی تیرۆریزمی جیهانی، ئەفغانستان دەچێتەوە دواوە، بەڵام تا ئەوەی روودەدات زەنگی وریاكردنەوەیە بۆ ئێران كە رەنگە لێكەوتە و كاردنەوەی جیاجیای لێبكەوێتەوە.

پێشبینی دەكرێت لە ماوەی شەش مانگدا تالیبان ئەو وڵاتە كۆنترۆڵ بكاتەوە».

چین و روسیا و هەژموونی ئابووری
لە بارەی كاریگەریی چین و روسیا و هەژموونی ئابووری لە پشت بڕیاری كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان، سامان شاڵی دەڵێت: «ئەولەویەتی ئەمریكا جیاوازە لە وڵاتانی تر، واشنتۆن بیر لە كۆرۆنا و ئابووری دەكاتەوە، پاشان بیر لە چین دەكاتەوە، نەك وڵاتانی تر. ئەو دەیەوێت دۆستەكانی وەك ژاپۆن و كۆریای باشوور بەرامبەر چین بپارێزێت، مەترسی روسیاش لەو لاوە بووەستێت. بایدن و دیموكراتەكان لە سیاسەتی دەرەوەدا نەرمن بە پێچەوانەی كۆمارییەكانەوە، تەنانەت لە دۆسێی رێكەوتنی ئەتۆمیی ئێرانیشدا هەمان شت روویدا و گوشار لەسەر دیموكراتەكان بوو كە ئەمریكا نەرمە، بەڵام ئێران بەردەوامە لەسەر سیاسەتی خۆی، ئێستا دیموكراتەكان دەیانەوێت پێداچوونەوەیان هەبێت و بەرامبەر ئێران توندتربن و عیراق وەك دەوڵەتێكی عەلمانی بمێنێتەوە. كشانەوەش لە ئەفغانستان لەسەر بنەمای رێكەوتنە لەگەڵ تالیبان و دژایەتی تیرۆر و عیراق».

ئەو پسپۆڕەی كاروباری ئەمریكا هەروەها دەڵێت: «ئەگەری كشانەوەی ئەمریكا لە عیراق بەو جۆرە نییە كە باس دەكرێت و نایانەوێت بكەوێتە دەست لایەنێكی تر. كشانەوەی 2011ی عیراق و ئەوەی لە ئەفغانستان روودەدات لە زۆر رووەوە لە یەكتری دەچێت، ئەو پرس و مەسەلانە پێویستیان بە وەڵامدانەوە هەیە ئەمەش لە كاتێكدایە كە كۆنگرێسی ئەمریكا توندە لەسەر ئەوەی لەو وڵاتانە بمێننەوە، بەڵام سیاسەتێكی جیاواز پەیڕەو بكەن».

 130 جار بینراوە