سەرەکی » ئەدەب و هونەر » هونەر لە چەرخی بەردینی نوێدا

هونەر لە چەرخی بەردینی نوێدا

خه‌لیل عه‌لی

لە دوای چەرخی بەردینی ‹‹ناوەڕاست ‹‹Mesolithic، كە دوو هەزار ساڵی خایاند، مرۆڤ ژیانێكی نوێی دەستپێكرد جیاوازتر لە رابردوو. ئەو شێوازەی هونەر، كە لاساییكردنەوەی سروشت بوو بەتایبەت ئەو گیاندارانەی راویان دەكردن، كە بەڵگەیەكی سیحری دەگەیاند و دوا بە دوای ئەو چەرخە و بە هۆی گۆڕانكاری لە ژیان و باری ئابووری مرۆڤ گۆڕانكاریی لە هونەرەكەشیاندا روویدا و هونەرەكەیان بەرەو شێوازێكی داڕێژراوی ئەندازەیی دیاریكراو چوو، كە بە هۆیەوە لە شێوازە راستییەكە دووركەوتنەوە، ئەوەش بەجۆرێك وردەكاری و دەرخستنی هەموو لایەنەكانی و شێوەكانیان و ئەو توانا و ددان بەخۆداگرتنەیان لە وردبوونەوە و نەخشەكێشان تەواو ونبوون، كەچی بە پێچەوانەوە لە چەرخی بەردینی نوێدا هێما و ئامرازی تر دەركەوتن، كە رێنماییمان دەكەن بۆ كۆمەڵێك زانیاری زۆرتر. دەشێ‌ هونەر لەم چەرخەدا كارەكەی بریتی بووبێ‌ لەوەی بینەر و خوێنەر بگەیەنێتە بیرۆكەی شتەكان و تێگەیشتنەكانی ناوەوەیان.

واتە لێرەدا هێماكانیان دروستدەكرد، نەك كۆپیكردنی تەواوەتی بابەتی شێوەكان، كە وێنەكان بە شێوەی رووت (تجریدی) دەردەكەوتن.

واتە لە وێنەكانەوە دەردەكەوێ‌، كە مرۆڤی ئەم چەرخە، تەنها شێوە ئەندازەییەكانیان نەدەكرد، كە لە شێوەی هێمای مرۆڤ دەچێ‌، بەڵكو لایەنێكی تریشیان دەخستەڕوو لەو بەردانەی دایاندەتاشی (هەندێكیان سروشتی بوون- واتە بەردەكان ئامادەبوون و مرۆڤەكان یەكسەر كاریان لەسەركردوون) ئەو داتاشراوانەش، كە لە شوێن مەزاری گۆڕستان دەچێ‌ و لە ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقیادا هەن. هەروەها ئەمانەش تەنها بەڵگەیەكی ئاشكرای ئەو چەرخانەن، كە هەندێكیان نزیكەی 20 مەتر بەرزن – بە ‹‹مینهێر›› ناسراون. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێكیان لە شێوەی ‹‹پیاو›› دا داتاشراون و دووخاڵیان لەسەر هەڵكۆڵراوە، كە هێمایە بۆ دووچاو و چەكی بە دەستەوەیە. هەندێكی تریشیان پەیكەری ‹‹ئافرەت››ن و لەسەر سنگی هەریەكەیان دوو نیوە بازنەی دروستكراو هەیە، كە هێمایە بۆ هەردوو مەمك. ئەمە جگە لەوەی لەم دۆخەدا كەشی ئایینی بابەتی پەرستن جێگەی سیحری گرتۆتەوە، چونكە چەرخی بەردینی كۆن چەرخێك بووە، كە بابەتی ئاینی و پەرستن تێیدا دەگمەن بووە، بۆیە ئەم چەرخە هەر بەوەش جیادەكرێتەوە لە چەرخەكانی تر.

هەروەها گۆڕانی شێوازی هونەر لە چەرخی بەردینی تازە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گواستنەوە ئابوورییە مشەخۆر و بەرخۆریەی (استهلاك)، كە لە راوكردن و دەستكەوتنی خۆراك بۆ ئابوورییەكی بەرهەمهێنان و ئاژەڵ بەخێوكردن و چاكردنی زەوی كشتوكاڵ بەدیهات، چونكە مرۆڤ پێش ئەو چەرخە راوچی بووە و تێبینی وردتر و وریاتری پێویست بوو بۆ ناسینەوە و راوكردنی گیانداران، بەڵام لە چەرخی بەردینی نوێدا تێڕوانینی مرۆڤ بۆ ژیان گۆڕا و دوای ئەو گۆڕانە ئابوورییە، ئەوەش بووە هۆی گۆڕانكاری و دەركەوتنی كارامەیی و هۆشیارییەكی نوێی تر و زۆر جیاوازتر لە رابردوو. ئیدی ئەم گۆڕانكاریانە پەرەسەندنی هونەریشی بە دوای خۆیدا هێنا.

دوای ئەوەی مرۆڤ لە چەرخی بەردینی كۆن و ناوەڕاستدا هێندەی بگەڕێ‌ و دواتر سەختی ژیان و گوزەران تەنگی پێهەڵدەچنێ‌ و زۆر ماندوو شەكەت دەبێت. تا وای لێدێت دوای بەسەربردنی چەندین هەزار ساڵ هەوڵیدا ئارامی بە خۆوە بگرێت و بۆ دواجار نیشتەجێ‌ بێت. واتە یەكەم بڕیاری مرۆڤ دوای هاتنەخوار لە بەرزاییەكان و نیشتەجێ بوون، بڕیاریدا لە كەنار ئاوەكان بگیرسێتەوە. بۆیە كوردستان دەبێتە خاوەنی دروستكردنی یەكەم گوندی نشینگەیی مرۆڤ. گوندی ‹‹بێستان سوور، زەرزی، چەرمۆ››، كە باشترین نموونەی یەكەم لانكی شارستانییەتی نوێیە لە كوردستاندا. لە كنەوپشكنینی تازەدا لە ساڵی (2017) دەركەوتووە ژیان لە گوندی «بێستان- سوور» لە پێش «چەرمۆ» بووە.

سه‌رچاوەکان‌:
عبدالله, عبدالكریم، الفن معناه‌ و تگوره و علاقه‌ الانسان به, كتاب بعنوان (فنون الانسان القدیم أسالیبها و دوافعها), مگبعه‌ المعارف, بغداد،1973.

رشید، جمال، ڤهور الكرد فی التأریخ، ج1، دار ئاراس، أربیل، 2009

سلیم، احمد امین، العصور الحجریه‌ و ماقبل الاسرات فی مصر و شرق الادنی القدیم، الاسكندریه‌، مصر، 2001

ف.دیاكوف و س. كوفالیف، الحچارات القدیمه‌، ت:نسیم واكیم یازجی، ج1، دار العلا‌والدین، دمشق، 2000

میلارت، جیمس، أقدم الحچارات فی الشرق الادنی، ت: محمد گلب، دار دمشق، دمشق، 1990

یوری دیمیتریفن، الانسان و الحیوان عبر التاریخ من الاسگوره‌ الی التقدیس الی واقع المعاش، ت: محمد سلیمان، عبود، گ1، دار النمر للنشر، 1993

Clive Finlayson. The Humans Who Went Extinct: Why Neanderthals Died Out and We Survived, ISBN-13: 978-0199239191.

Foster, Benjamin R.; Polinger Foster, Karen (2009), Civilizations of ancient Iraq, Princeton: Princeton University Press, ISBN 978-0-691-13722-3.

پڕۆگرامی په‌روه‌رده‌ی هونه‌ر بۆ پۆلی شه‌شه‌می بنه‌ڕه‌ت- ڕێبه‌ری مامۆستا، نووسینی: خه‌لیل عه‌لی، وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، به‌ڕێوه‌به‌رایتی گشتی پڕۆگرام و چاپه‌مه‌نییه‌كان، هه‌ولێر، 2019

 172 جار بینراوە