سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

(4)

شاعیری سوری ئه‌دۆنیس (1930-…) كه‌ ئه‌و وتاره‌ی نووسیوه‌، له‌ سه‌ره‌تای وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت سوودم له‌ كتێبه‌كه‌ی سۆزان بیرنار وه‌رگرتووه‌. وتاره‌كه‌( 9) به‌شه‌، تیایدا داكۆكی زۆر له‌ په‌خشانه‌شیعر ده‌كات و هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر شیعری عه‌مودی خاوه‌ن كێش و سه‌روا، هه‌روه‌ها باسی خه‌سڵه‌ت و لایه‌نی ئیجابی په‌خشانه‌شیعر ده‌كات بۆ رۆژگاری تازه‌مان. له‌ به‌شی سێیه‌مدا له‌ باسی ئیقاع له‌ په‌خشانه‌شیعردا ده‌ڵێت (كه‌واته‌، له‌ په‌خشانه‌شیعردا، مۆسیقا هه‌یه‌، به‌ڵام نه‌ك مۆسیقای سه‌ر به‌ ئیقاعی كۆن، به‌ڵكو مۆسیقای هاووه‌ڵام له‌گه‌ڵ ئیقاعی ئه‌زموون و ژیانی تازه‌مان-ئه‌مه‌ش ئیقاعێكه‌ هه‌موو ساتێك تازه‌ ده‌بێته‌وه‌) (1).

گه‌ر به‌وردی له‌و چه‌ند رسته‌یه‌ی ئه‌دۆنیس ورد ببینه‌وه‌، ده‌بینین ئه‌دۆنیس به‌وردی تیایدا قووڵ نه‌بووه‌ته‌وه‌ و تیشكی وه‌های نه‌خستووه‌ته‌ سه‌ر، چۆن؟ ئه‌دۆنیس ده‌ڵێت (كه‌واته‌ په‌خشانه‌شیعر مۆسیقای هه‌یه‌)! ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ روونمان كرده‌وه‌ كه‌ شیعر مۆسیقای نییه‌، به‌ڵكو ئیقاعی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت (نه‌ك مۆسیقای سه‌ر به‌ ئیقاعی كۆن)، ئه‌م رسته‌یه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی‌ زۆر زه‌قه‌، چونكه‌ مۆسیقا سه‌ر به‌ ئیقاع نییه‌، به‌ڵكو ئیقاع سه‌ر به‌ مۆسیقایه‌، ئیقاع ره‌گه‌زێكی مۆسیقایه‌، ئه‌مه‌ رێك وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ بڵێی دره‌خت سه‌ر به‌ لقه‌، نه‌ك لق سه‌ر به‌ دره‌خت بێت. كۆتا رسته‌ش ده‌ڵێت (ئه‌مه‌ ئیقاعێكه‌ هه‌موو ساتێك تازه‌ ده‌بێته‌وه‌)، به‌ڕاستی ئێمه‌ نازانین، ئه‌مه‌ چۆن ئیقاعێكه‌ هه‌موو ساتێك تازه‌ ده‌بێته‌وه‌.

ئه‌و وتاره‌ی ئه‌دۆنیس كه‌ له‌ گۆڤاری شیعردا بڵاوبووه‌ته‌وه‌ دوایی له‌ كتێبه‌كه‌یدا (مقدمة‌ للشعر العربی)(2) بڵاویكردووه‌ته‌وه‌، ئه‌م كتێبه‌ چاپی یه‌كه‌می ساڵی 1968 چاپ بووه‌، تا ئێستا چه‌ندین جار چاپ كراوه‌ته‌وه‌، هه‌ر (9) به‌شی وتاره‌كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا به‌ په‌رش و بڵاوی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ وتاری تردا تێكه‌ڵی كردووه‌، به‌بێ گۆڕانكاری له‌ شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكی كۆپله‌كانی‌ چاپه‌كه‌ی گۆڤاری شیعردا، واتا ئه‌دۆنیس(60) ساڵه‌ (كه‌ هه‌میشه‌ داوای تازه‌كردنه‌وه‌ و گۆڕانكاری ده‌كات) هیچ گۆڕانكارییه‌ك به‌سه‌ر بۆچوون و دنیابینی له‌ بابه‌ت ئیقاع و ته‌كنیكی شیعر و په‌خشانه‌شیعردا نه‌هاتووه‌. له‌ هه‌مووی سه‌یرتر، هه‌موو ئه‌و شاعیر و نووسه‌ره‌ عه‌ره‌بانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ئیقاع له‌ په‌خشانه‌شیعردا نووسیویانه‌، ئه‌م چه‌ن رسته‌ هه‌ڵه‌ و بێ كه‌ڵكه‌ی ئه‌دۆنیس وه‌ك پاڵپشت بۆ سه‌لماندنی راوبۆچوونه‌ هه‌ڵه‌كانیان ده‌هێننه‌وه‌. له‌م باره‌یه‌وه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونانه‌ی ئه‌دۆنیسدا نین.

شاعیری لوبنانی ئونسی الحاج (1937-2014) له‌ پێشه‌كی چاپی یه‌كه‌می یه‌كه‌م دیوانیدا، كه‌ به‌ناوی (لن) (3) بڵاوكرایه‌وه‌، كه‌ عه‌ره‌ب وه‌ك به‌یاننامه‌یه‌ك بۆ په‌خشانه‌شیعر حسابی بۆ ده‌كه‌ن، له‌و پێشه‌كییه‌دا هیچ باسی ئیقاعی ناوه‌كی و ئیقاعی په‌خشانه‌شیعر ناكات، به‌ڵكو باسی خه‌سڵه‌ته‌كانی په‌خشانه‌شیعر و چۆن په‌خشان ده‌كه‌ین به‌ شیعر ده‌كات، ئه‌میش وه‌ك خۆی ده‌ڵێت، به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ كتێبه‌كه‌ی سۆزان بیرنار.

شاعیری لوبنانی به‌ ئه‌سڵ سوری یوسف الخال (1917- 1987) كه‌ به‌ سه‌رۆكی گروپی گۆڤاری شیعر داده‌نرێت و دامه‌زرێنه‌ر و سه‌رنووسه‌ری گۆڤاره‌كه‌یه‌، كتێبێكی هه‌یه‌ به‌ناوی (الحداثة‌ في الشعر)(4)، له‌ كتێبه‌كه‌دا هیچ باسی (ئیقاعی ناوه‌كی) ناكات، زیاتر باس له‌ تازه‌كردنه‌وه‌ی شیعر ده‌كات، له‌ باسی ئیقاعدا ده‌ڵێت (په‌ره‌پێدانی ئیقاعی شیعری عه‌ره‌بی و جوانكردنی له‌به‌ر رۆشنایی ناوه‌ڕۆكی تازه‌دا، چونكه‌ كێشی ته‌قلیدی هیچ پیرۆزییه‌كی نییه‌)(5).

یه‌كێ له‌و ره‌خنه‌گره‌ دیار و داكۆكیكارانه‌ی په‌خشانه‌شیعر و ئیقاعی ناوه‌كی نووسه‌ری عیراقی (حاتم الصكر)ه‌. ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ ساڵی(1986) دوو كتێبی ره‌خنه‌یی به‌ ناوی(الاصابع في موقد الشعر) و (فی مواجهات الصوت القادم) له‌باره‌ی شیعری تازه‌ی عیراقییه‌وه‌ بڵاوكرده‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ردووكیاندا زاراوه‌ی ئیقاعی ناوه‌كی به‌كارنه‌هێناوه‌. ته‌نانه‌ت یه‌كه‌م وتاری تایبه‌ت كه‌ له‌سه‌ر ئیقاع نووسی به‌ناوی (الایقاع: التكرار، التعاقب، الارتباط)(6) له‌ ساڵی(1987) له‌ رۆژنامه‌ی (الجمهوریة‌)بڵاویكرده‌وه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك زاراوه‌ی ئیقاعی ناوه‌كی به‌كارنه‌هێناوه‌. حاتم الصكر كتێبی زۆری هه‌یه‌، له‌ زۆربه‌یاندا باسی په‌خشانه‌شیعر و ئیقاعی ناوه‌كی ده‌كات به‌تایبه‌ت كتێبه‌ تایبه‌ت و به‌ناوبانگه‌كه‌ی (حلم الفراشة-الایقاع الداخلی و الخصائص النصیة في قصیدة النثر)(7).

ئه‌م كتێبه‌، زۆربه‌ی نووسه‌ران و شاعیران به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی ده‌زانن بۆ بابه‌تی په‌خشانه‌شیعر و ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی. به‌شێكی كتێبه‌كه‌ی كه‌ له‌ژێر ناوی (الایقاع.. و الایقاع الداخلی فی قصیدة‌ النثر خاصة)دایه‌، بۆ بابه‌تی ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی له‌ په‌خشانه‌شیعردا ته‌رخان كردووه‌، له‌ لاپه‌ڕه‌ (23-56)، (68) سه‌رچاوه‌ی به‌س بۆ ئه‌م به‌شه‌ به‌كارهێناوه‌. له‌م به‌شه‌ی كتێبه‌كه‌دا راو بۆچوونی ده‌یان نووسه‌ری عه‌ره‌ب و بیانی هێناوه‌ته‌وه‌، هه‌مووی تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵ كردووه‌ به‌سه‌ر یه‌كدا، خوێنه‌ر ناگه‌یه‌نێته‌ ئه‌نجام، دوای بگره‌ و به‌رده‌ و ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌رێكی زۆر، به‌ كورتی و به‌ پوختی ده‌ڵێت (ئیقاعی ناوه‌كی وه‌ك تارماییه‌كی جوان وایه‌)(8)، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت(به‌ڵام رای خۆمان له‌سه‌ر ئه‌و تارماییه‌ جوانه‌ له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌دا پوخت ده‌كه‌ینه‌وه‌:

1.ئیقاع پێش عه‌روز و كێشه‌، له‌ هه‌ردووكیان گشتگیرتره‌.
2.ئیقاعی ناوه‌كی به‌ته‌نیا دیاری ناكرێت، چونكه‌ كه‌سینه‌یه‌ و له‌ گۆڕاندایه‌.
3.ئیقاع به‌ته‌واوی ده‌گۆڕێت له‌گه‌ڵ گۆڕینی بونیادی رۆشنبیری ته‌واوكه‌ردا.
4.ئیقاعی ناوه‌كی به‌ وتنه‌وه‌ به‌ ده‌نگ به‌رجه‌سته‌ نابێت، به‌ڵكو به‌ خوێندنه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، چه‌ند خه‌سڵه‌تێكیشی به‌سه‌ردا دێت.
5.كه‌واته‌ ئیقاعی ناوه‌كی، وه‌ك دانان، ئه‌ركێكی هونه‌رییه‌. هه‌روه‌ها وه‌ك خوێندنه‌وه‌ و وه‌رگرتن، ئه‌ركێكی ئیستاتیكییه‌.
6.ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌، شوراكانی شیعر و په‌خشان ده‌ڕوخێنێت، بۆ ئه‌وه‌ی سوود له‌ ئیقاعی جۆراوجۆر وه‌ربگرێت.
7.جیاوازی بیروبۆچوون له‌باره‌ی ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌ درێژه‌ ده‌كێشێت.
8.هه‌موو قه‌سیده‌یه‌ك ئیقاعی خۆی هه‌یه‌، كه‌ خه‌سڵه‌تی هه‌ژموونكه‌ر دروستی ده‌كات، چی له‌سه‌ر ئاستی ده‌لاله‌ت یاخود ده‌نگ یاخود پێكهاتن)(9).

ئێمه‌ له‌و هه‌شت خاڵه‌، هیچ تێنه‌گه‌یشتین و هیچمان هه‌ڵنه‌كڕاند، بۆیه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بیروبۆچونانه‌ی حاتم الصكر له‌و هه‌شت خاڵه‌دا نین، ئینجا له‌ كۆتایی به‌شه‌كه‌دا هاتووه‌ نمونه‌ی چوار ده‌قی له‌ ده‌قه‌كانی (النفری، محمد الماغوط، انسی الحاج، ادونیس) هێناوه‌، ده‌یه‌وێت ئه‌م بیروبۆچوونانه‌ی خۆی له‌سه‌ریان پیاده‌ بكات.

كۆتاییش هیچ نادات به‌ده‌سته‌وه‌.
یه‌كێكی تر له‌و كتێبانه‌ی كه‌ جێگه‌ی متمانه‌ی نوسه‌ران و شاعیرانه‌، به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی ده‌زانن له‌ بابه‌ت ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌، كتێبه‌كه‌ی شاعیر و ره‌خنه‌گری به‌حره‌ینی (د. علوی الهاشمی)یه‌، به‌ ناونیشانی (فلسفة‌ الایقاع فی الشعر العربی)(10).

ئه‌م كتێبه‌ش بێ سه‌روبه‌رییه‌كی زۆری پێوه‌ دیاره‌، ته‌نانه‌ت رێكخستنی به‌شه‌كانی كتێبه‌كه‌ش به‌دوایه‌كدا هاتنی رێكوپێكی نییه‌، ناوه‌ڕۆكی به‌شه‌كان تێكه‌ڵن، هه‌روه‌ها له‌ باسكردنی ئیقاعدا، هه‌ر سێ ئیقاعی گشتی و ده‌ره‌كی و ناوه‌كی تێكه‌ڵ ده‌كات، وا دیاره‌ ئه‌میش له‌ بابه‌ته‌كه‌ باش تێنه‌گه‌یشتووه‌. بۆ نموونه‌ ده‌ڵێت (بۆ نموونه‌، له‌ چوارچێوه‌ی هونه‌ری شیعردا، ده‌بینین ئیقاع چووه‌ته‌ ناو زمان و مۆسیقا و وێنه‌ و خه‌یاڵ وشه‌ و پیته‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌ك ده‌توانین له‌ ده‌قی شیعردا، باسی ئیقاعی زمان، ئیقاعی مۆسیقای كێش، ئیقاعی وێنه‌، ئیقاعی ره‌نگ، ئیقاعی كه‌مه‌كی (جزئی)، ئیقاعی هه‌مه‌كی (كلی) هه‌تا دوایی، بكه‌ین)(11).

ئه‌مه‌ نووسینێكی گشتی و تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵه‌، هیچ نادات به‌ده‌سته‌وه‌، دوای ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌رێكی زۆر و هێنانه‌وه‌ی وته‌ی ده‌یان نووسه‌ر و شاعیری عه‌ره‌ب و بیانی، له‌گه‌ڵ په‌نا بردن بۆ ده‌یان سه‌رچاوه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ره‌سمكردنی جۆره‌ها هێڵكاری و بازنه‌ و چوارگۆشه‌ و سێگۆشه‌ و لاكێشه‌ و تیر و خه‌ت، بۆ روونكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌، راوبۆچوونی خۆی له‌سه‌ر ئیقاع له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌دا كۆده‌كاته‌وه‌:

1.بونیادی ئیقاع واتا رێكوپێكییه‌كی دیار و هه‌ستپێكراو یاخود دركپێكراو.
2.ئه‌م بونیاده‌ دوو ئاستی هه‌یه‌، نادیار و دیار، په‌یوه‌ندییه‌كی جه‌ده‌لی به‌یه‌كیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌.
3.ئاستی نادیار، گه‌ر هه‌بێت، كارتێكردنی زیاتره‌، له‌وانه‌یه‌ زۆر ئاڵۆزكاوتر بێت له‌ دیار، چونكه‌ به‌ شاراوه‌یی پێكدێت، واتا له‌ ناهۆشی هونه‌رمه‌ند و وه‌رگردا پێكدێت.
4.بونیادی ئیقاعی له‌ هه‌ردوو ئاستی نادیار و دیاردا، به‌ستراوه‌ به‌ بونیادی گشتی ده‌وروبه‌ره‌وه‌، به‌تایبه‌ت بونیادی زمانه‌وانی له‌ هه‌ردوو بواری هۆنین و ئیحادا.
5.له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌زیفه‌ی بونیادی ئیقاع، خۆی له‌ رێكخستنی وه‌زیفه‌ی ده‌ماغدا ده‌بینێته‌وه‌.
6.له‌ ده‌قی شیعریدا، ئیقاعی ده‌نگ (ئه‌زموونی گوێ) زیاتر ئاستی سه‌ره‌كی و باڵا ده‌بینێت، به‌ڵام هه‌میشه‌ یه‌كه‌م نییه‌، وه‌ك پێویستیش گرنگترین نییه‌.
7.له‌ ئیقاعی ده‌نگیدا، بونیادی ده‌نگ بۆ چه‌ند ئاستێك پله‌به‌ند ده‌بێت، كه‌ له‌ نێوان ده‌ره‌وه‌/دیار، ناوه‌وه‌/نادیار درێژ ده‌بێته‌وه‌(12).

ئه‌و حه‌وت خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ زۆر ساده‌ن، زۆر كه‌سی تر ئه‌و بابه‌تانه‌یان نووسیوه‌ و شیكردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌نجامێكی دیار و بنبڕیان به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌. خاڵی سێیه‌م نه‌بێت تروسكاییه‌كی تیایه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ مه‌به‌ست، به‌ڵام نه‌یپێكاوه‌.

ره‌خنه‌گری عیراقی(فاظل پامر) یه‌كێكه‌ له‌ ره‌خنه‌گره‌ دیاره‌كانی عیراق و عه‌ره‌ب، وتارێكی له‌سه‌ر ئیقاع له‌ شیعردا نووسیوه‌ له‌ژێر ناونیشانی (اشكالیة الایقاع بین الشعر و قصیدةالنپر- ئیشكالییه‌تی ئیقاع له‌ نێوان شیعر و په‌خشانه‌شیعردا) له‌ گۆڤاری (الادیب المعاصر)دا(13).

ئه‌میش له‌ وتاره‌كه‌یدا راوبۆچوونی زۆر نووسه‌ر و شاعیری عه‌ره‌ب و بیانی هێناوه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی جۆراوجۆر، به‌ڵام ناگاته‌ هیچ ئه‌نجامێك له‌ دیاریكردنی ئیقاعی ناوه‌كی له‌ شیعر و په‌خشانه‌شیعردا، ده‌ڵێت (به‌ڵێ و نا بۆ په‌خشانه‌شیعر، به‌ڵێ بۆ په‌خشانه‌شیعر به‌وه‌ی جۆرێكه‌ له‌ داهێنان و ئه‌زموون و خه‌لق كردن، به‌ڵام له‌ژێر ناوی (نص-ده‌ق) یاخود (الكتابة‌-نووسین)دا بێت. نا بۆ په‌خشانه‌شیعر، به‌وه‌ی تاكه‌ وێنه‌ی دواڕۆژی پێشنیاركراوه‌ بۆ جوڵانه‌وه‌ی نوێگه‌ری شیعری عه‌ره‌بی هاوچه‌رخ، په‌خشانه‌شیعر به‌م حاڵه‌ی ئێستایه‌وه‌ ئه‌زموونێكی ناته‌واوه‌، ده‌یه‌وێت به‌ یه‌ك باڵ بفڕێت، بێ پێناسه‌ و بێ سیستمی ئیقاعی جێگره‌وه‌)(14). وا دیاره‌ به‌ڕێز فازل سامر زۆر بێ ئومێده‌ له‌وه‌ی پێناسه‌یه‌ك بۆ ئیقاعی ناوه‌كی و په‌خشانه‌شیعر بدۆزرێته‌وه‌.

پەراوێزەکان:

(1) انسی الحاج / لن/ دار الجدید-بیروت/ الطبعة‌ الثالثة‌-1994/ ص 18.
(2) ئه‌دۆنیس/ مقدمة للشعر العربی/ دار الساقی-بیروت/ الطبعة‌ الجدیدة‌-2009.
(3) انسی الحاج/ لن/ دار الجدید-بیروت/ الطبعة‌ الثالثة‌-1994/ ص 9-24.
(4) یوسف الخال/الحداثة‌ في الشعر/ دار الطلیعة‌-بیروت/ الطبعة‌ الاولی‌-1978.
(5) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ ل 80.
(6) جریدة‌ الجمهوریة‌/ژماره‌ی ڕۆژی 5 شه‌مه‌/ 2ی ته‌موزی 1987/ ل 5.
(7) حاتم الصكر/ حلم الفراشة‌-الایقاع الداخلی و الخصائص النصیة‌ في قصیدة‌ النثر/دار ازمنة‌-عمان/ الطبعة‌ الاولی‌-2010.
(8) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 40 .
(9) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 40-41.
(10) د. علوی الهاشمی/ فلسفة‌ الایقاع في الشعر العربی/ المؤسسة‌ العربیة‌ للدراسات و النشر-بیروت/ الطبعة‌ الاولی‌-2006.
(11) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 22.
(12) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 52.
(13) الادیب المعاصر-عدد خاص بقصیدة النثر/ العدد 41- كانون الثانی-1990،ص 89-98).
(14) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 98.

 395 جار بینراوە