سەرەکی » ئەدەب و هونەر » من و رۆمانی مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ

من و رۆمانی مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ

كاروان محه‌مه‌د فه‌تاح

2-2 کۆتایی

كاره‌كته‌ری كوڕه‌قژدرێژ هه‌ر له‌ یه‌كه‌م ساتی له‌دایكبوونییه‌وه‌ به‌هۆی درێژیی قژیه‌وه‌ نامۆ ده‌رده‌كه‌وێت. (كاتێ له‌دایكبووه‌، قژی خاوه‌كه‌ی گه‌یشتۆته‌ سه‌رشانی، به‌ڕاده‌یه‌ك دكتۆر و په‌رستاره‌كان سه‌ریان لێی سووڕماوه‌. تاوه‌كو ئه‌و كاته‌ نه‌ك كوڕ، به‌ڵكو كچیشیان نه‌دیوه‌ به‌قژی وا درێژه‌وه‌ هاتبێته‌وه‌ دنیاوه‌. هیچ كاتێكیش ئه‌و قژه‌درێژه‌ بۆ كوڕه‌قژدرێژ مایه‌ی ئاسووده‌یی نه‌بوو، به‌ڵكو هه‌میشه‌ نه‌هامه‌تیی بۆ هێناوه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گاڵته‌یان پێكردووه‌، كه‌ له‌ كچ ده‌چێت. ل11) ئه‌م نامۆبوونه‌ی روخساری كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی داناوه‌ و له‌كۆڵان، گه‌ڕه‌ك، قوتابخانه‌ و ده‌ره‌وه‌یش روخساری، یاخود دروستتر بڵێم قژی درێژی كردوویه‌تییه‌ كه‌سێك، كه‌ هه‌م نامۆ، هه‌م مایه‌ی گاڵته‌جاڕی بێت. یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی ده‌ركردنی له‌قوتابخانه‌، قژه‌درێژه‌ نائاسایییه‌كه‌یه‌تی، پاشان له‌ گه‌ڕه‌ك گاڵته‌یان پێ كردووه‌ و له‌ بازاڕیش پۆلیسی پاراستنی ره‌وشت چه‌ندین جار به‌مه‌قه‌ستی كول قژیان هه‌ڵپاچیوه‌.

به‌گشتی شوێنه‌كان نامۆ و نائاسایین، ژێرزه‌مین وه‌كو شوێنێكی نامۆ. ئه‌و نووسینگه‌ و ئۆفیسه‌ی، كه‌ كوڕه‌قژدرێژ كه‌لوپه‌له‌كانی خۆی تێدا هه‌ڵده‌گرتن، كه‌وتۆته‌ گه‌ڕه‌كێكی هه‌ژارنشینه‌وه‌. به‌هه‌موو پێوه‌رێك بوونی ئۆفیسێك له‌گه‌ڕه‌كێكی هه‌ژارنشین زیاتر له‌هه‌ر شوێنێكی تر ده‌كه‌وێته‌ به‌رهێرش، دزی و تاڵانكردن (بۆی ده‌ركه‌وتووه‌ كارگه‌ و شتی دیكه‌ی له‌م بابه‌ته‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژارنشینه‌كاندا زیاتر ده‌كه‌ونه‌ به‌ر شاڵاوی تاڵانی و تێكشكاندن، به‌وه‌ی ئه‌وان وا راهاتوون له‌‌شتی گه‌وره‌ تووڕه‌ ده‌بن و داخی دڵیانی پێ ده‌ڕێژن، به‌ڵام هه‌ر ئێره‌ی لاچاكتره‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ناسرێت و به‌نهێنی ئیشی خۆی بكات.ل69-70). هه‌روه‌ها شوێنی ساڵۆنه‌كه‌یش له‌ناوجه‌رگه‌ی بازاڕدایه‌ و ژنی ساڵۆن له‌وێ ده‌ژی، كه‌ دواتر ده‌زانرێت خۆی هه‌م له‌كه‌سوكاری و هه‌م له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی شاردۆته‌وه‌.
***
رۆماننووس ویستوویه‌تی ئێمه‌ی خوێنه‌ر هێنده‌ی به‌ربیركردنه‌وه‌ و روانینه‌كانی كوڕه‌قژدرێژ و ئه‌وانی تر بكه‌وین، هێنده‌ به‌لای خه‌سڵه‌ته‌ جه‌سته‌یییه‌كانیاندا نه‌چووه‌ (ته‌نیا پرچی درێژی نه‌بێت.) ئه‌مه‌ بووه‌ته‌ شێوازێكی تایبه‌ت له‌ناسینه‌وه‌ی كاروان له‌ناو ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌دا. ئه‌وه‌ی ده‌رده‌خرێت، به‌شێكی وێنه‌كه‌یه‌، نه‌وه‌ك هه‌مووی، به‌و مانایه‌ی ته‌واوكردنی وێنه‌كه‌ بۆ خوێنه‌ر به‌جێده‌هێڵێت، تا خۆی به‌شێوازی خۆی خه‌ریكی ببێت، ئه‌وه‌ ته‌واو له‌گه‌ڵ دنیای ناوه‌وه‌دا رێك ده‌كه‌وێت، به‌وه‌ی له‌ئاماژه‌ پێكهاتووه‌، نه‌وه‌ك له‌شت. به‌كاتی ده‌روونی ئاڕاسته‌ی جۆراوجۆری گرتووه‌، نه‌وه‌ك به‌كاتی ده‌ره‌كی و یه‌ك ئاڕاسته‌ی رێكی هه‌بێت. ته‌نانه‌ت له‌لای كاروان كاره‌كته‌ر به‌هۆی زۆریی ژماره‌ی ده‌ركه‌وتنیه‌وه‌ نابێته‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی، بگره‌ هه‌ر لای ئه‌م نووسه‌ره‌ شتێك نییه‌ ناوی لێ بنرێت كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی و هیی لاوه‌كی. ئه‌وه‌تا له‌ گفتوگۆیه‌كدا، كه‌ محه‌مه‌د كه‌ریم له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری رۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ دا له‌گه‌ڵیدا كردووه‌، له‌باره‌ی كاره‌كته‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت:(هێزی كاره‌كته‌ر له‌ ژماره‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانیدا نییه‌، به‌ڵكو هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ چ كاریگه‌رییه‌ك له‌ ئاڕاسته‌ی گێڕانه‌وه‌دا ده‌كات و تا چ راده‌یه‌ك گوته‌ و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی ده‌بنه‌ جێگه‌ی پرسیار. به‌ مانایه‌كی دی بوونی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ له‌و تێكسته‌دا چ جیاوازییه‌ك ده‌هێنێته‌كایه‌وه‌.)

له‌ پرۆسێسی گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌دا چه‌ندین كاره‌كته‌ری دیكه‌ دێنه‌ ناوه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ده‌ركه‌وتنه‌كانیان به‌راورد به‌كاره‌كته‌ری كوڕه‌قژدرێژ كه‌مترن، به‌ڵام به‌ها و هێزی ده‌ركه‌وتنیان له‌خۆیان و له‌ناوه‌وه‌ وه‌رده‌گرن، نه‌وه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌، هه‌ر یه‌كێك له‌و كاره‌كته‌رانه‌ نوێنه‌ری خۆیانن، زمانی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ و له‌ هی كاره‌كته‌رێكی تر ناچن. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ده‌ركه‌وتنی ئه‌وان بۆ مه‌به‌ستی ته‌واوكردنی چیرۆكه‌كانی كوڕه‌قژدرێژنین، به‌ڵكو خاوه‌نی چیرۆكی تایبه‌ت به‌ خۆیانن، وه‌كو كوڕه‌كه‌چه‌ڵ، ژنی ژێرزه‌مین، ژنی ساڵۆن، كچی چیرۆك و كچی گیتارژه‌ن.
***
رۆمانی(مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ) به‌ ته‌كنیكی شه‌پۆلی هۆش نووسراوه‌، واته‌ رۆمانه‌كه‌ خۆی له‌ده‌ستی سێیانه‌ی مۆپاسانی (سه‌ره‌تا، گرێ، كۆتایی) و گێڕانه‌وه‌ی كرۆنۆلۆجی رزگار كردووه‌، كات له‌توكوت كراوه‌ و زیاتر له‌ رێگه‌ی كاتی ناوه‌وه‌ درێژه‌ به‌ پرۆسێسی گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌درێت. كاروان نه‌ك هه‌ر له‌م به‌رهه‌مه‌یدا، به‌ڵكو له‌سه‌رتاپێیاندا ئه‌م ته‌كنیكه‌ به‌كار ده‌هێنێت. واته‌ كاتی ناوه‌وه‌، نه‌وه‌ك كاتی ده‌ره‌وه‌ بایه‌خ پێ ده‌دات، كه‌ ئه‌مه‌ وای كردووه‌ به‌ئاماژه‌ی كه‌م دیمه‌نی زۆربهێنێته‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر. وه‌ك سه‌ره‌تایش گوتم به‌رهه‌می كاروان بریتییه‌ له‌ئاماژه‌، چونكه‌ شته‌كانی ده‌ره‌وه‌ له‌ناوه‌وه‌ بۆ ئاماژه‌ ده‌گۆڕێت. ئه‌وه‌ ته‌نیا گۆڕینی یاساكانی كاتی ده‌ره‌كی نییه‌، به‌ڵكو گۆڕینی ئاسته‌كانی زمانیشه‌ له‌راسته‌وخۆیییه‌وه‌ بۆ ناڕاسته‌وخۆیی. خوێنه‌ر لێره‌دا بوونه‌وه‌رێكی ده‌سته‌پاچه‌ نییه‌، كه‌ ته‌نیا گوێ بگرێت، به‌ڵكو ئه‌ركی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ خوێنه‌ره‌ هه‌ر له‌رێی ئاماژه‌وه‌ ئه‌و دیمه‌نانه‌ به‌ شێوازی خۆی پێك ده‌به‌ستێته‌وه‌ و مانایان لێ پێك ده‌هێنێت.

ئه‌گه‌رچی رۆمانه‌كه‌ له‌ روخساردا وا ده‌رده‌كه‌وێت یه‌ك پارچه‌یه‌ و یه‌ك ناره‌ته‌ری هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ناوه‌وه‌دا له‌چه‌ند به‌ش پێك هاتووه‌ و زیاتر له‌ ناره‌ته‌رێكیش هه‌ن، كه‌ چیرۆكی ئه‌وانه‌ی تر ده‌گێڕنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی چیرۆكی ژنی ساڵۆن ده‌گێڕێته‌وه‌، هه‌مان ناره‌ته‌ر نییه‌، كه‌ چیرۆكی ژنی ژێرزه‌مین ده‌گێڕێته‌وه‌. هه‌روه‌ها نووسه‌ر ئازادی ته‌واوی به‌ كاره‌كته‌ره‌كان داوه‌، تا له‌ رێگه‌ی دیالۆگه‌وه‌ خۆیان ده‌ربخه‌ن، بۆیه‌ دیالۆگ له‌م رۆمانه‌دا رۆڵێكی كاریگه‌ر ده‌بینێت و ناهێڵێت ناره‌ته‌ری هه‌مووشتزان ده‌سته‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر كاره‌كته‌ره‌كاندا بسه‌پێنێت. به‌ مانایه‌كی تر، ناره‌ته‌ر و خوێنه‌ر هاوكاتی یه‌كتر زانیاری له‌ده‌می كاره‌كته‌ره‌كانه‌وه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنن، كه‌ ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ نووسه‌ر پێشتر بڕیاری نه‌داوه‌ تێكسته‌كه‌ چ ئاڕاسته‌یه‌ك بگرێت، به‌ڵكو به‌ره‌و نه‌زانراوی بردووه‌، تا خۆی خۆی بنووسێته‌وه‌. ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی رۆمانی نوێ، یان رۆمانی پۆستمۆدێرن، كه‌ تێكست ده‌دوێت، نه‌وه‌ك نووسه‌ر. رۆمان خۆی خۆی ده‌نووسێته‌وه‌، نه‌وه‌ك نووسه‌ر بینووسێته‌وه‌.
***
كوڕه‌قژدرێژ، نه‌ك هه‌ر له‌مێژووی فه‌رمی یاخی ده‌بێت، به‌ڵكو یاخیبوونه‌كه‌ی ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌لوپه‌له‌ سه‌یرانه‌ی خۆیشی، كه‌ رۆژگارێك له‌ رێی بازرگانه‌كانه‌وه‌ هێناونی، تا ساغیان بكاته‌وه‌، بشكێنێت. ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ی رۆژگارێك له‌سه‌ریان گیراوه‌، بگره‌ به‌ هۆیانه‌وه‌ بووه‌ته‌ گاڵته‌جاڕ، وا وه‌ك ئه‌نتیك له‌ مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانی دانراون، گوایه‌ ئه‌وانه‌ رۆژگارێك له‌م وڵاته‌دا دروستكراون و به‌ كارهاتوون. كوڕه‌قژدرێژ كاتێك له‌گه‌ڵ ژنی ژێرزه‌مین و كچی چیرۆكدا سه‌ردانی مۆزه‌خانه‌ ده‌كات، هه‌موویان ده‌بینێت و ده‌یانناسێته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌چێته‌ لای جامخانه‌ی پاپزیڤزیڤاكان و به‌ له‌قه‌ ده‌یانشكێنێت. له‌مه‌وه‌ تێكڕای خه‌ڵك په‌لاماری ده‌ده‌ن و ده‌یانه‌وێت بیكوژن. ئینجا پۆلیس ده‌گات و دواتر ئه‌من له‌ پۆلیسی وه‌رده‌گرن، ته‌نانه‌ت ژنی ژێرزه‌مین، كه‌ ئێستا هاوسه‌ری كوڕه‌قژدرێژه‌، وای زانیوه‌ ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ هه‌ر به‌ راستی رۆژگارێك لێره‌ دروستكراون و به‌ كار هاتوون، بۆیه‌ كاتێ كوڕه‌قژدرێژ پێی ده‌ڵێت با بڕۆنه‌وه‌ ماڵه‌وه‌، تا چیرۆكی ئه‌وانه‌ی بۆ بگێڕێته‌وه‌، ئه‌و لێی تێناگات، له‌ كاتێكدا پێشتر زۆر هه‌وڵی له‌گه‌ڵ داوه‌ به‌شێك له‌ رابردووی ژیانی بۆ بگێڕێته‌وه‌ و رازی نه‌بووه‌.

ئه‌م ده‌ربڕینه‌ له‌به‌رده‌م دووخوێندنه‌وه‌دا رامانده‌گرێت؛ یه‌كه‌م، كوڕه‌قژدرێژ نه‌ك هه‌ر بیرۆكه‌ی پیرۆزكردن ره‌ت ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵكو دژی پیرۆزكردنی رابردووی خۆیه‌تی له‌لایه‌ن ئه‌وانی تریشه‌وه‌. دووه‌م، یاخیبوونی به‌رده‌وامی له‌ یاساكان، كه‌ نابێت ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ ده‌ربهێنرێن و ببرێنه‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌م به‌ ئامانجی وه‌ستان له‌ دژی ئه‌و یاسایه‌، ده‌ریان ده‌هێنێت و ده‌یانشكێنێت.

وه‌كو پێشتر گوترا، ژنی ژێرزه‌مین و كوڕه‌قژدرێژ وا رێك كه‌وتن، كه‌ كوڕه‌قژدرێژ له‌باره‌ی رابردووه‌وه‌ هیچ شتێك به‌ ژنی ژێرزه‌مین نه‌ڵێت، كه‌چی له‌ كۆتایی رۆمانه‌كه‌دا پێی ده‌ڵێت با بچینه‌وه‌ بۆ ماڵ (هه‌موو شتێك له‌باره‌ی رابردووی خۆمه‌وه‌ بۆ تۆ و كچی چیرۆك ده‌گێڕمه‌وه‌. ل157) به‌ڵام به‌هۆی شكاندنی پاپزیڤزیڤاكانه‌وه‌ بۆ هه‌میشه‌ له‌ زیندان توند ده‌كرێت. ئه‌مه‌ مانای ته‌واوبوونی رۆمانه‌كه‌ و بیرۆكه‌ی یاخیبوونه‌كه‌ی نییه‌، ره‌نگه‌ له‌ زیندانیشدا ده‌ستبه‌رداری ئه‌و جیاوازی و یاخیبوونه‌ نه‌بێت.

له‌مۆزه‌خانه‌دا هه‌موو میكانیزمه‌كانی ده‌سته‌ڵات به‌ روونی ده‌رده‌كه‌ون، كه‌ له‌ ئه‌من، پۆلیس، مێژوونووس، ئه‌كته‌ر، جه‌ماوه‌ر و هیی تردا به‌رجه‌سته‌ن. ئه‌من وه‌ك ره‌هه‌ندی سیاسی. پۆلیس وه‌ك ره‌هه‌ندی یاسای كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی ده‌سته‌ڵات. مێژوونووس وه‌ك ره‌هه‌ندی گوتار (دیسكۆرس)ی ده‌سته‌ڵات، كه‌ له‌گێڕانه‌وه‌ی مێژوویه‌كی ده‌سته‌ڵاتدارانه‌دا خۆی ده‌نوێنێت. ئه‌كته‌ر وه‌ك نمایشی ئه‌و گوتاره‌ مێژوویییه‌ی ده‌سته‌ڵات. جه‌ماوه‌ری فریودراو وه‌ك ره‌هه‌ندی ره‌وایه‌تی، كه‌ به‌رگریی له‌گوتاری ده‌سته‌ڵات ده‌كات و به‌ پیرۆزی ده‌زانێت.

ده‌كرێت رۆمانی (مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ) به‌ رۆمانی ئیكزۆتیك، یان فانتازی دابنێین، كه‌ شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانی رۆمانی پۆستمۆدێرن. واته‌ ئه‌تمۆسفێرێكی سه‌مه‌ره‌ هه‌یه‌ و هه‌رچی ره‌گه‌زی وه‌ك كاره‌كته‌ر، رووداو، كات، شوێن، شتومه‌ك و هیی تری تێدان، نائاسایی و سه‌یرن، بۆیه‌ خودی زمانیش هه‌ر سه‌یره‌ و شتی باو ده‌رنابڕێت.

ره‌گه‌زی پارۆدی له‌م رۆمانه‌دا كاری پێكراوه‌، كه‌ بریتییه‌ له‌ گاڵته‌كردن به‌ ده‌سته‌ڵات و نوێنه‌رانی ده‌سته‌ڵات. بۆ نموونه‌ ئه‌من، پۆلیس، بازرگان و هیی تر ده‌بنه‌ مایه‌ی پێكه‌نین و ریسوا ده‌كرێن. له‌ هه‌ندێك شوێندا خوێنه‌ر له‌ قاقای پێكه‌نین ده‌دات، له‌ كاتێكدا خودی رووداوه‌كه‌ تراژیدییه‌ (له‌و كاته‌دا سێ چوار پۆلیس به‌ره‌و رووی دێن. هه‌ر یه‌كه‌ی جگه‌ له‌ تفه‌نگ، كه‌ژاوه‌یه‌كی فیلیشی خستووه‌ته‌ سه‌ر پشتی‌. دیمه‌نیان به‌ هه‌موو مانایه‌ك سه‌یره‌، به‌ڵام جگه‌ له‌م، كه‌سی دیكه‌ پێكه‌نینی پێیان نایه‌ت. ده‌گه‌نه‌ سه‌ری و به‌ شه‌ق و بۆكس تێی ده‌كه‌ون.ل90) رۆمانی كاروان له‌ دیمه‌ن پێكهاتووه‌، نه‌وه‌ك له‌ وشه‌، بۆیه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام دیمه‌نه‌كان بهێنرێنه‌ به‌رچاو. با بیهێنینه‌ به‌رچاو سێ چوار پۆلیس له‌سه‌ر شه‌قامێكدا تفه‌نگیان پێیه‌ و كه‌ژاوه‌ی فیلیان خستووه‌ته‌ سه‌رپشت. ئایا ئه‌و دیمه‌نه‌ به‌هه‌موو مانایه‌ك سه‌یر و پێكه‌نیناوی نییه‌؟ كاتێ ئه‌و پۆلیسه‌ی له‌بازاڕ له‌سه‌ر ته‌نه‌كه‌ قژی هه‌ڵده‌پاچێت، لێی ده‌پرسێت ئه‌و كاسكێتانه‌ی بۆ چین، (كوڕه‌قژدرێژ نازانێت چ وه‌ڵامێكی بداته‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر ناتوانێت وه‌ڵامی خۆیشی بداته‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی قژی هه‌ڵپاچراوه‌ و دیمه‌نه‌كه‌ی گه‌وره‌ و بچووكی بازاڕ دێنێته‌ پێكه‌نین، چی له‌ كاسكێت بكات؟ پیاوێك له‌سه‌ر ته‌نه‌كه‌ و له‌ ناوجه‌رگه‌ی بازاڕدا سه‌ری هه‌ڵپاچراوه‌ و سه‌د كاسكێتی ژنانه‌یشی پێیه‌! كاسكێتی ژنانه‌؟ به‌ڵێ، كاسكێتی ژنانه‌. هاهاهاها. واته‌ ئه‌گه‌ر تۆ نه‌شیبینیت، به‌ڵكو ته‌نیا له‌ ده‌می كه‌سێكه‌وه‌ بیبیستیت، قاقا لێ ده‌ده‌یت. ئه‌دی كاتێ پێت بڵێن نیازی وایه‌ سه‌د كاسكێته‌كه‌ بۆ لای ژنێك ببات، كه‌ له‌ ساڵۆنی خانماندا كار ده‌كات؟ ناترسیت به‌رگه‌ی شاڵاوی پێكه‌نین نه‌گریت و دڵت بوه‌ستێت؟ ل118)

ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌ (ئیكزۆتیك) و (پارۆدی) له‌ رۆمانی پۆستمۆدێرندا بایه‌خیان هه‌یه‌ و كاروان له‌م رۆمانه‌ و ئه‌وانه‌ی تریدا به‌ هۆشیارییه‌وه‌ به‌كاری هێناون. تێكه‌ڵكردنی جیهانی مێتۆلۆجیا و واقیع له‌م رۆمانه‌دا ته‌كنیكێكی تره‌ و زیاتر خه‌سڵه‌تی رۆمانی پۆستمۆدێرن به‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ ده‌دات، كه‌ به‌ مێتاگێڕانه‌وه‌ (Metafiction)ناسراوه‌. كوڕه‌كه‌چه‌ڵ وه‌ك ئاماژه‌ بۆ مێتۆلۆجیا و كوڕه‌قژدرێژ وه‌ك ئاماژه‌ بۆ واقیع تێكسته‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ فره‌ڕه‌گ. واته‌ وه‌ك رۆمانی باو ته‌نیا یه‌ك ره‌گی نییه‌، به‌ڵكو فره‌ڕه‌گ، فره‌ده‌نگ و فره‌ئاڕاسته‌یه‌. بوونی كاره‌كته‌ری بێماڵ و ئاواره‌ دیسان به‌ یه‌كێك له‌ سیماكانی رۆمانی پۆستمۆدێرن داده‌نرێت، كه‌ له‌م رۆمانه‌دا ژماره‌یان زۆره‌. كوڕه‌قژدرێژ خۆی دوای له‌ ده‌ستدانی سامانه‌كه‌ی، له‌و دنیایه‌ی ئه‌واندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌. (بڕیاری داوه‌ ئه‌مشه‌و له‌ به‌رده‌رگه‌ی هیچ دووكانێكدا نه‌خه‌وێت، به‌ڵكو بچێته‌ ناو ئه‌و باڵه‌خانه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ كرێكاره‌كان شیشه‌كه‌یان ده‌به‌ست و به‌شه‌ڕ ده‌هاتن. شوێنێكی ئاوا هه‌میشه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌ چاكتره‌. ئه‌گه‌رچی پاسه‌وانێكی تووڕه‌ی هه‌یه‌ و گه‌لێجار دیویه‌تی جوێنی به‌وانه‌ داوه‌، كه‌ ویستوویانه‌ شه‌وان بۆ خه‌و و حه‌سانه‌وه‌ رووی تێ بكه‌ن، به‌ڵام ‌ئه‌م ده‌زانێت چۆن شوێنی خۆی ده‌كاته‌وه‌.ل 138)

ده‌كرێت بڵێم له‌سه‌رجه‌م كاره‌كانی كاروان دا نه‌ته‌وه‌، زمان، كه‌لتووری جۆراوجۆر هه‌ن، كه‌ رۆمانی پۆستمۆدێرن بایه‌خی تایبه‌ت به‌وانه‌ ده‌دات. له‌م رۆمانه‌شدا جگه‌ له‌كورد، نه‌ته‌وه‌ و زمانی دیكه‌ی وه‌ك هیی عه‌ره‌ب، ژاپۆن، چین، ئینگلیز ده‌رده‌كه‌ون، ته‌نانه‌ت دواجار ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌، كه‌ ژنی ژێرزه‌مین عه‌ره‌به‌(دكتۆری زانكۆیه‌ و له‌ كۆلیژی هونه‌ردا لێكچه‌ی ئێستاتیكای گوتووه‌ته‌وه‌. مێرده‌كه‌ی گیراوه‌ و ئه‌م رزگاری بووه‌. كچێكی هه‌یه‌، ئێستا ته‌مه‌نی چوار‌ ساڵه‌ و لای پووری داناوه‌. مێرده‌كه‌ی به‌رگه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ی نه‌گرتووه‌ و دوای سێ مانگ گیانی ده‌رچووه‌. ژنی ژێرزه‌مین شاره‌كه‌ی جێهێشتووه‌ و لێره‌، رێك له‌م ژێرزه‌مینه‌دا گیرساوه‌ته‌وه‌. به‌وه‌دا زمانی كوردیی زانیوه‌، به‌ ئاسانی شوێنی خۆی كردووه‌ته‌وه‌. ل149)

دوای هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین (مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ) نموونه‌یه‌كی دیاری ئه‌ده‌بی پۆستمۆدێرنه‌، كه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی جیاوازجیاوازدا ده‌جووڵێت و له‌هه‌ر جووڵه‌یه‌كدا كۆمه‌ڵێك خه‌سڵه‌تی نوێ له‌ خۆی ده‌گرێت. ئه‌و داینه‌مێكییه‌ وای كردووه‌ كاره‌كته‌ره‌كان له‌ دۆخێكدا نه‌مێننه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌ر یه‌كه‌یان به‌رده‌وام بچێته‌ دۆخی تره‌وه‌. كوڕه‌قژدرێژ له‌ رووی بایۆلۆجیا و سایكۆلۆجیادا هه‌میشه‌ له‌ گۆڕاندایه‌ و ئه‌و گۆڕانه‌یش له‌به‌رچاوی خوێنه‌ردا رووده‌دات. هه‌م رووی ناوه‌وه‌ و هه‌م رووی ده‌ره‌وه‌ی ده‌گۆڕێن. له‌و جووڵه‌یه‌دا نه‌ك هه‌ر سه‌رده‌می جۆراوجۆری مێژوویی، به‌ڵكو شوێنی ره‌نگاوڕه‌نگی جیۆگرافیاییش ده‌رده‌كه‌ون، كه‌ (باختین) ناو له‌وه‌ ده‌نێت كرۆنۆتۆپ، به‌و مانایه‌ی ره‌گه‌زه‌كانی كات و شوێن له‌و ئه‌تمۆسفێره‌دا پێكه‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌. جه‌سته‌ هه‌ر له‌م رۆمانه‌دا بایه‌خی گه‌وره‌ی هه‌یه‌. هێرشه‌كان له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ بۆ سه‌ر جه‌سته‌ن و ئه‌وه‌ی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كوڕه‌قژدرێژ به‌رگریی لێ ده‌كات، جه‌سته‌یه‌تی، كه‌ به‌ تایبه‌تی به‌ هۆی قژه‌ درێژه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌ر شاڵاو. ئه‌و شاڵاوه‌ له‌ ئاستی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌لتووری، زمان و سیمبۆڵیدا ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌وه‌یش دیسان سیمای پۆستمۆدێرنیتی به‌ تێكسته‌كه‌ ده‌به‌خشێت، كه‌ جه‌سته‌ له‌سه‌رده‌می پۆستمۆدێرندا بووه‌ته‌ جێگه‌ی بایه‌خ، كه‌ رۆمانی فره‌ده‌نگیش مامه‌ڵه‌ی تایبه‌تی له‌گه‌ڵدا ده‌كات، ئه‌گه‌ر نه‌گوترێت رۆمانی پۆستمۆدێرن رۆمانی جه‌سته‌یه‌. ته‌كنیكه‌كانی گێڕانه‌وه‌ له‌وه‌دا یارمه‌تی ده‌رن، كه‌ هه‌موو ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ له‌ ئه‌تمۆسفێری رۆماندا كۆبكه‌نه‌وه‌.

سروشتی رۆمانه‌كه‌ وایه‌، كه‌ به‌رووی هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كاندا كراوه‌یه‌ و له‌ئاسته‌كانی تێكست و خوێندنه‌وه‌ی ئۆمبێرتۆ ئیكۆدا بریتییه‌ له‌ تێكستێكی كراوه‌، كه‌ هه‌ڵگری چه‌ندین خوێندنه‌وه‌ی كراوه‌یه‌.

* رۆمانی (مۆزه‌خانه‌ی كوڕه‌قژدرێژ) له‌مانگی حه‌وتی ئه‌مساڵدا له‌ كتێبخانه‌ی (ئاشتی) چاپ و بڵاو كرایه‌وه‌.

 127 جار بینراوە