سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ئۆرهان كه‌مال، حیكایه‌تخوانی چه‌رمه‌سه‌ری

ئۆرهان كه‌مال، حیكایه‌تخوانی چه‌رمه‌سه‌ری

فه‌رهاد چۆمانی

ئۆرهان كه‌مال شاعیر و چیرۆكنووس و شانۆنووس و رۆماننووسی تورك له‌ پانزه‌ی ئه‌یلولی 1914 له‌دایكبووه‌. ناوی راسته‌قینه‌ی (محه‌مه‌د راشید ئۆغوتچو)ه‌ و له‌گه‌رمه‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی و دوایین ده‌یه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی له‌ شاری ئه‌ده‌نه‌ له‌دایكبووه‌. باوكی په‌رله‌مانتاری خولی یه‌كه‌می په‌رله‌مانی توركیا بووه‌ و دایكیشی مامۆستا بووه‌. به‌هۆی كاره‌كه‌ی باوكییه‌وه‌ ناچار بوونه‌ به‌رده‌وام له‌ كۆچ و باردابن. له‌ ساڵی 1930 به‌ره‌و سوریا كۆچ ده‌كه‌ن و به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ژیانی خوێندن و فێرگه‌ی ئۆرهان كه‌مال كۆتایی پێدێت. وه‌ك دنیای نێو رۆمان و چیرۆكه‌كانی، هاوشێوه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانی خۆی ژیانێكی پڕ چه‌رمه‌سه‌ری ژیاوه‌. هه‌میشه‌ ژوورێكی هه‌بووه‌ بۆ نووسین، به‌ڵام خانوویه‌كی نه‌بووه‌ ناوی بنێت ئه‌مه‌ خانوو و ماڵی منه‌، هه‌میشه‌ له‌ باركردن و كرێچێتیدا بووه‌ له‌و وڵاته‌ی كه‌ له‌ نێو چیرۆك و رۆمانه‌كه‌نیدا ده‌یویست ماڵێكی گه‌وره‌ی ئه‌ده‌بی له‌ نێو ماڵی گه‌لانی تردا بنیات بنێت. ویستی به‌ پێنووسه‌كه‌ی بژی، ئه‌گه‌رچی زۆری نووسی و كه‌می به‌ده‌ست هێنا بۆ گۆڕینی ژیانی، به‌ڵام به‌رهه‌مه‌كانی تاوه‌كو ئێستا داستانی سه‌ر زارانن. ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌ نێویاندا ژیاوه‌ بوونه‌ته‌ كاره‌كته‌ره‌كانی و ده‌نگی ئه‌و، خه‌م و ناسۆری ئه‌وانی نووسیوه‌ته‌وه‌. له‌«دنیای درۆزندا» خه‌یاڵه‌ كوژاوه‌كانی كچێكی گه‌نجی كۆڵانه‌ لاته‌ریك و فه‌رامۆشكراوه‌كان، له‌ «كێڵگه‌ی خانم»دا بووه‌ته‌ زۆر و زه‌حمه‌تی و كاری تاقه‌ت پڕوكێن و ئاره‌ق ڕێژی نێو په‌رێز و بێستانی جوتیاران. له‌ «منداڵی كۆڵانان» بووه‌ ده‌نگی چه‌وسانه‌وه‌ و كاری قورس و نه‌گونجاو له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی منداڵیدا. له‌ «ماڵی باوك»یشدا خودی ژیان و گه‌نجێتی ئۆرهان كه‌مال بوو.

نازم حیکمەت بووه‌ته‌ رێنیشانده‌ری ئۆرهان كه‌مال
ئۆرهان كه‌مال له‌ ساڵی 1939 له‌و كاته‌ی سه‌ربازبووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی گوایه‌ ماده‌ی 94 ی یاسایی پێشێلكردووه‌ و بانگه‌شه‌ی بۆ كۆمۆنیزم كردووه‌، به‌ تۆمه‌تی خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كانی مه‌كسیم گۆركی و نازم حیكمه‌ت و پڕوپاگه‌نده‌كردن بۆ رژێمی ده‌ره‌كی بۆ ماوه‌ی پێنج ساڵ له‌ بورسا زیندانی ده‌كرێت. زیندان بۆ ئۆرهان كه‌مال ده‌بێته‌ ده‌روازه‌ی دنیایه‌كی تازه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نا زیندان مرۆڤ په‌روه‌رده‌ ده‌كات، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سێ ساڵ و نیوی ماوه‌ی حوكمه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ نازم حیكمه‌ت به‌سه‌ر ده‌بات، ئه‌و نازم حیكمه‌ته‌ی كه‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كانی بۆ ئۆرهان كه‌مال بووبوونه‌ تۆمه‌ت و به‌هۆیه‌وه‌ ده‌ستگیركرابوو. ئه‌گه‌رچی له‌وه‌ته‌ی چووبوونه‌ سوریا قۆناغی خوێندن و په‌روه‌رده‌كردنی كۆتایی پێ هاتبوو، به‌ڵام له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ له‌گه‌ڵ نازم حیكمه‌ت له‌ زینداندا بووه‌ دووباره‌ چووه‌ته‌وه‌ ژێر په‌روه‌رده‌، نازم بووه‌ته‌ رێنیشانده‌ری ئۆرهان كه‌مال، بۆ فێربوونی زمانی فه‌ره‌نسی و مه‌یل داربوون بۆ فه‌له‌سه‌فه‌ و سیاسه‌ت، هاوكات هه‌ر ئه‌و بووه‌ وای له‌ ئۆرهان كه‌مال كردووه‌ له‌ شیعره‌وه‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چیرۆك و رۆمان. نازم شێوه‌ی داوه‌ته‌وه‌ ئاسۆی روانین و دنیابینییه‌كه‌ی فراوان كردووه‌.

دنیای ئه‌ده‌بی ئۆرهان كه‌مال دنیایه‌كی واقیعی و هه‌ڵێنجراوی ده‌وروبه‌ری خۆی بووه‌، هاونشینانی گه‌ڕه‌ك و هاوشاری و خه‌ڵكی وڵات و مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی، هه‌ر بۆیه‌شه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی گۆڕانكاری كۆمه‌ڵایه‌تی، پێشكه‌وتنه‌ ژیاری و شارسازییه‌كان، تێكشكاندنی ره‌مز و نیشانه‌كانی شار و بێگومان ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ش كه‌ له‌و ماوه‌درێژه‌دا به‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌دا هاتووه‌ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ هه‌ره‌ به‌رچاوه‌كانی دنیای ئۆرهان كه‌مالن.

به‌ تایبه‌ت ئه‌و قۆناغه‌ی ئۆرهان كه‌مال تێیدا چیرۆك و رۆمانه‌كانی نووسیون، قۆناغی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی توندبوون، ئه‌م توندییه‌ نه‌ك هه‌ر له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیی وڵاته‌كه‌، به‌ڵكو له‌سه‌رئاستی دنیاشدا قۆناغێك بوو كه‌ نووسه‌ر له‌گه‌ڵ له‌دایكبوونی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیی ده‌ستپێده‌كات، هێشتا هه‌ر منداڵ ده‌بێت ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی (پیاوه‌ پیره‌كه‌) به‌ هه‌موو زه‌به‌لاحی خۆیه‌وه‌ به‌سه‌ر خۆیدا ده‌ڕوخێت و پشێویی، نائومێدی دوای شكست و داڕوخان، ساوایی كۆماری توركیا، گۆڕینی ئاڕاسته‌ی فیكری و رێبازی سیاسی، دواتریش ده‌ستپێكه‌كانی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی شه‌ڕێكی تری جیهانگیر و… تاد زۆر هۆكاری تریش وایان كرد ئه‌ده‌بیاتی ئۆرهان كه‌مال ئه‌ده‌بێك بێت پڕ له‌ كێشمه‌كێشم و ئاڵۆزی و رووداوی هه‌مه‌جۆر. له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا له‌و ساڵانه‌دا هه‌م له‌ نێو خۆی توركیادا، هه‌م له‌ بیر و هزری ئۆرهان كه‌مالدا كۆمۆنیزم پروسكه‌ ده‌دات و به‌ره‌نگاری شێوه‌گرتنی ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌ دامه‌زراوه‌كه‌ و عه‌قڵیه‌تی كه‌مالیزم ده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ نووسین بۆ ئۆرهان كه‌مال ئاسان نابێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نووسه‌رێكی پڕ به‌رهه‌مه‌ و له‌ هه‌موو دۆخێكدا، بگره‌ له‌ زیندانیشدا هه‌ر نووسیویه‌تی.

«شه‌ڕی نان»، كێڵگه‌ی خانم» ، «قاوشی 72» ،»باڵنده‌كانی غوربه‌ت» و زۆری تر له‌ كتێبی رۆمان و چیرۆكه‌كانی ئۆرهان كه‌مال به‌ ناونیشانه‌كه‌یانه‌وه‌ جوگرافیای ئه‌و كاره‌كته‌ر و خه‌ڵكه‌ چه‌وساوانه‌ ده‌رده‌خات كه‌ له‌ نێویاندا ژیاوه‌ یاخود، یان به‌ جۆرێكی تر خودی ژیانی خۆی كه‌ هه‌م شه‌ڕی نانی كردووه‌، هه‌م زه‌حمه‌تكێش بووه‌، هه‌م زیندانی و هه‌م ناسۆری غوربه‌تی كێشاوه‌ له‌ روانگه‌ی نووسینی ژیانی خودی خۆشییه‌وه‌ بێت گوزارشتی له‌ مرۆڤه‌كانی ده‌وروبه‌ری خۆشی كردووه‌.

ده‌كرێ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی (ماڵی باوك، ساڵانی ئاواره‌یی، مورته‌زا، گره‌وی برسیبوون، جه‌میله‌) تاڕادده‌یه‌ك وه‌ك ئۆتۆ بایۆگرافی بخه‌مڵێنرێن، چونكه‌ له‌م رۆمانانه‌دا باسی له‌ ژیانی گه‌نجێتی و قۆناغه‌كانی دواتری ژیانی كردووه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ رۆمانی جه‌میله‌، هاوژینه‌كه‌یشی دێته‌ نێو باس و ده‌بێته‌ كاره‌كته‌ری رۆمانه‌كه‌ی. هه‌روه‌ها له‌ رۆمانه‌كانی (له‌باره‌ی خاكه‌ به‌پیته‌كانه‌وه‌، رووداوێك روویداوه‌، كێڵگه‌ی خانم، كۆنه‌فرۆش و كوڕه‌كه‌، خاكه‌ خوێنینه‌كان) باس له‌ چوكورۆڤا و قۆناغی كرێكارییه‌كه‌ی خۆی له‌ كارگه‌ی په‌مو ده‌كات، ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی دروستیشیان ده‌كات هه‌ڵقوڵاوی ئه‌و قۆناغه‌ی ژیانی ئه‌ون، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ سوریا و نیشته‌جێبوونه‌وه‌ی له‌ ئه‌ده‌نه‌. قۆناغی دوای ساڵی 1950 و چوونی بۆ ئه‌سته‌نبوڵ نه‌ك هه‌ر كرانه‌وه‌ی بوو به‌سه‌ر شارێكی گه‌وره‌دا، به‌ڵكو به‌ ئاسۆ و دیدگایه‌كی فراوانیشه‌وه‌ له‌ شیعره‌وه‌ په‌ڕیبووه‌وه‌ نێو دنیای چیرۆك و رۆمان و ئیدی ئه‌و هه‌وێنه‌ی له‌سه‌ریدابوو گه‌یشتبووه‌وه‌ شوێنی تایبه‌ت به‌ خۆی بۆ رسكانی و مه‌ینی رۆمان و چیرۆك كه‌ شاره‌. شار به‌ كاره‌كته‌ر و مرۆڤ و پیشه‌ و رووداو و به‌سه‌رهاتی جیاوازه‌وه‌ وای له‌ ئۆرهان كه‌مال كرد (تاوانبار، باڵنده‌ی ده‌وڵه‌ت، منداڵی كۆڵان، باڵنده‌كانی غوربه‌ت) بنووسێت. له‌ هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانیشیدا زیاتر گرنگی به‌وه‌داوه‌ چی ده‌گێڕێته‌وه‌ نه‌ك چۆن ده‌یگێڕێته‌وه‌. هه‌ر كاره‌كته‌رێكی به‌شێواز و زاره‌كیی خۆیه‌وه‌ قسان ده‌كات.

پێده‌چێت كاریگه‌ریی نازم حیكمه‌ت له‌سه‌ر ئۆرهان كه‌مال هێنده‌ زۆر بووبێت، به‌تایبه‌ت كاتێك نازم حیكمه‌ت روو له‌ نووسه‌ران ده‌ڵێت: «شتێك خۆتان نه‌تانبیستبێت بۆچی له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌نووسن؟ هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌یش كه‌ ده‌یبیستن و (ده‌یبینن) بۆچی وا ده‌یاننووسن وه‌ك ئه‌وه‌ی نه‌تانبیستبێت و دیمه‌نێكی كۆمیدی به‌خۆتان ده‌ده‌ن و وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ سووكایه‌تیتان به‌ خۆتان كردبێت» هه‌ر ئه‌مه‌ وای كردووه‌ ئۆرهان كه‌مال له‌ هه‌ر هه‌لومه‌رجێكی ژیاندا بووبێت به‌ ته‌واوی پێی له‌سه‌ر ئه‌رز بێت و هه‌رگیز له‌و خه‌ڵك و دۆخ و باری ژیانه‌ی تێیدا و كه‌سانی ده‌وروبه‌ری پێیدا تێده‌په‌ڕن دوورنه‌كه‌وێته‌وه‌ و حیكایه‌تی ئه‌وان بگێڕێته‌وه‌.

ئێستا له‌ توركیا ژماره‌ی ئه‌و نووسه‌رانه‌ی چیرۆك و رۆمان ده‌نووسن زۆرن، به‌ڵام كه‌سیان هاوشێوه‌ی ئۆرهان كه‌مال له‌وپه‌ڕی هه‌ژاری، ئاواره‌یی و كرێنشینییه‌وه‌ نه‌هاتوون و تا مردنیان ژیانیان نه‌گۆڕێت و هه‌روا سه‌ر بنێنه‌وه‌، میراتگرێكی وای نییه‌ له‌هه‌ناوی گه‌ڕه‌كه‌ لاچه‌پ و هه‌ژارنشینه‌كانه‌وه‌ بێت و له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك، هه‌ر هیچ نه‌بێت له‌ ساڵی كۆچكردنی ئۆرهان كه‌ماله‌وه‌ (2ی حوزه‌یرانی 1970) به‌ولاوه‌ چیرۆكی كرێكارانی كارگه‌كانی په‌مو، جووتیاران، سۆزانییه‌كان، عه‌ره‌بانه‌ به‌ده‌ست، حه‌مباڵ و سه‌وزه‌فرۆشانی وه‌كو خۆی بگێڕێته‌وه‌ و به‌ گوێی دنیای سه‌رده‌میدا بدات. به‌ڵام له‌ مێژووی ئه‌ده‌بیاتی توركیادا ئۆرهان كه‌مال ماوه‌ و تاوه‌كو ئێستا به‌ شێواز و ته‌رزی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌ بووه‌ ئه‌ڵقه‌ی گه‌یاندنی میراتی ئه‌ده‌بیات له‌ پێش خۆیه‌وه‌ بۆ یه‌شار كه‌مال و تا به‌ نووسه‌رانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ ده‌گات.

به‌شێك له‌ چیرۆكه‌كانی:
«هه‌ست – شه‌ڕی نان – سه‌رخۆشه‌كان – كچی جلشۆره‌كه‌ – قاوشی 72 – گره‌وی برسیبوون – كۆڵانه‌ كه‌ناركه‌وته‌كان – قوللـه‌ی بابل – شه‌ڕی گه‌ڕه‌ك – كرێكار – سه‌ره‌تا نان – بچووكه‌كان و گه‌وره‌كان»

به‌شێك له‌ رۆمانه‌كانی:
«ماڵی باوك – ساڵانی ئاواره‌یی – مورته‌زا- جه‌میله‌ – تاوانبار – ماڵی دنیا – كچی گاور – بچكۆله‌ – كچی ماڵه‌وه‌ – كێڵگه‌ی خانم – ته‌ڵه‌كه‌باز»

شانۆیی:
«بولبولی خۆشخوان – قاوشی 72 – موڕته‌زا – دوكانی كۆنه‌فرۆش – به‌شكردنی برایانه»‌

 259 جار بینراوە