سەرەکی » ئابووری » لە كوردستان حكومەت‌‌ و هاووڵاتیان قەرزی‌ یەكتر نادەنەوە

بێ متمانەیی‌ باڵی‌ كێشاوە

لە كوردستان حكومەت‌‌ و هاووڵاتیان قەرزی‌ یەكتر نادەنەوە

ناڕەزایی مامۆستایانی‌ هەرێم لەسەر پاشەكەوتی‌ مووچە لەماوەی‌ ئەمساڵدا چەندین جار دەرگای‌ بەشێك لەخوێندنگەكانی‌ هەرێمی‌ كوردستانی‌ داخست‌‌و بایكۆتی‌ پڕۆسەی‌ خوێندنی‌ لێكەوتەوە كە پێشتریش فەرمانبەرانی‌ تری‌ هەرێم هەمان هەڵوێستیان نواندبوو.
بەهۆی‌ قەیرانی‌ دارایییەوە لەساڵی‌ 2016ەوە حكومەتی‌ هەرێمی‌ كوردستان بڕیاری‌ پاشەكەوتی‌ مووچەی‌ فەرمانبەرانیدا بەوەی‌ مانگانە بەشێك لەموچەكانیان پێدەدات‌‌و ئەوی‌ تری‌ بەناوی‌ پاشەكەوتەوە رادەگیرێت وەك قەزر لەسەر حكومەت، بەبێ ئەوەی‌ هیچ هەژمارێكی‌ بانكی‌ یان گەرەنتیەكی‌ رەسمی‌ هەبێت ئاماژە بەدانەوەی‌ ئەو پاشەكەوتە بدات.

800 ملیار دینار
عەلی حەمە ساڵح جێگری‌ سەرۆكی‌ لیژنەی‌ دارایی‌ لەپەرلەمانی‌ كوردستان بەماڵپەڕی (نیقاش)ی‌ راگەیاندوە:»حكومەتی‌ هەرێم نزیكەی‌ حەوت ملیار دۆلاری‌ فەرمانبەران‌‌و 10 ملیار دۆلاری‌ وەبەرهێنەران قەرزدارەو هیچ میكانیزمێكی‌ نییە بۆ دانەوەی‌ قەرزەكانی‌، ناشزانرێت ئەو قەرزانەی‌ كە لەكۆمپانیاكان كردوویەتی‌ لەچیدا سەرفیكردووە».
قەرزداری‌ حكومەت ئاستی‌ فەرمانبەرانی‌ تێپەڕاندووەو پارەی‌ بەشێك لەوەبەرهێنەرانیش قەرزدارە كە پێشتر پڕۆژەی‌ جیاوازیان ئەنجامداوەو پارەیان وەرنەگرتووە‌و بەهۆیەوە بەشێكیش لەپڕۆژەكان راگیراون.
لەبەرامبەردا بەشێك لەكۆمپانیاكانیش قەرزداری‌ حكومەتن، تائێستا بەشێكی‌ كەم لەپارەكەیان گەڕاندۆتەوە، سەرەڕای‌ ئەوەی‌ حكومەتی‌ هەرێم رێوشوێنی‌ بۆ گەڕاندنەوەیان داناوە.
جێگری‌ سەرۆكی‌ لیژنەی‌ دارایی‌ لەپەرلەمانی‌ كوردستان دەڵێت:»پێش دروستبوونی‌ قەیرانی‌ دارایی‌ هەرێم، حكومەتی هەرێم بڕی‌ 800 ملیار دیناری‌ دابوو بەوەبەرهێنەران لەو ژمارەیەش زیاتر لە 130 ملیار دیناریان بۆ حكومەتی‌ هەرێم گەڕاندوەتەوە، بەڵام تائێستا حكومەت ئەو قەرزانەی‌ خۆی‌ نەداوەتەوە بە وەربەرهێنەران».

قەرزیان لای یەكترە
لەمانگی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 2016 حكومەت داوای‌ لەوەبەرهێنەران كرد لەماوەی‌ شەش مانگدا قەرزەكانیانی‌ بۆ بگەڕێننەوە، بەڵام دانەوەی‌ ئەو قەرزانە لەسەر داواكاری‌‌‌و فشاری‌ وەبەرهێنەران‌‌و بازرگانان راگیرا.
یاسین مەحمود وتەبێژی‌ یەكێتیی‌ وەبەرهێنەرانی‌ كوردستان روونیدەكاتەوە: پێشتر بەشێكی‌ ئەو قەرزانە لەلایەن وەبەرهێنەران‌‌و حكومەتەوە دراونەتەوە، لەماوەی‌ رابردوودا نزیكەی‌ (30%)ی كێشەی‌ قەرزەكان لەنێوان هەردوولادا چارەسەر بووە، بەڵام هێشتا حكومەت‌‌و وەبەرهێنەران قەرزیان لای یەكترە».
دەشڵێت:»هەوڵێكی‌ نوێ لەئەنجومەنی‌ وەزیرانی‌ هەرێم‌‌و وەزارەتی‌ دارایی هەیە بۆ ئەوەی‌ هەردوولا قەرزی‌ یەكتر بدەنەوە، بڕیارە لەئایندەیەكی‌ نزیكدا رێنمایی‌ بۆ ئەو بڕیارە دەربچێت».

«ئەو قەرزانە دەدرێنەوە»
بەتەنیا حكومەت هەرێم قەرزار نییە، بەڵكو هاووڵاتیانیش بەشێك پارەی‌ حكومەت قەرزارن، بەپێی‌ ئامارەكانی‌ لیژنەی‌ دارایی بەسێ ملیار دینار دەخەمڵێنرێت كە بریتین لە پارەی‌ كارەباو ئاو و قەرزی‌ پێشینەی‌ هاوسەریی‌.
لەمانگی‌ تشرینی‌ دووەمی‌ ساڵی‌ رابردوودا حكومەتی‌ هەرێم لە بەشێك لەقەرزەكانی‌ سەر هاووڵاتیانی‌ خۆش بوو، بەوەی‌ بڕیاریدا سەرجەم ئەو قەرزانەی‌ وەك قەرزی‌ (هاوسەریی، خانووبەرە، سندوقی نیشتەجێبوون) لەچەندین ساڵی‌ رابردوودا لەحكومەت وەریانگرتووە، لای‌ قوربانیانی‌ شەڕی‌ دژ بەداعش هەیەتی‌ وەرنەگرێتەوەو لێیان خۆش بێت، بەڵام ئەو لێبوردەییەی‌ حكومەت بەشێكی‌ كەم لەقەرزەكانی‌ دەگرێتەوە كە لەلای‌ هاووڵاتیانە.
سەفین دزەیی‌ وتەبێژی‌ حكومەتی‌ هەرێمی‌ كوردستان بەماڵپەڕەكەی راگەیاندوە: ئەو قەرزانەی‌ لای‌ خەڵكن مانگانە دەدرێنەوە، ئەوانەی‌ لای‌ كۆمپانیاكانیشن هەندێكیان دراونەتەوەو هەندێكیان ماون‌و مانگانە گۆڕانكاری‌ لەژمارەی‌ قەرزەكاندا روو دەدات.
دانەوەی‌ قەرزی‌ هاووڵاتیانیش لەلایەن حكومەتەوە چاوەڕوانی‌ داهاتە كە لەدوای‌ ساڵی‌ 2014ەوە بەرەو كەمبوونەوە چووە بەهۆی‌ قەیرانی‌ دارایی‌و بڕینی‌ بەشە بودجەی‌ هەرێم لە بەغداوە. سەفین دزەیی‌ دەڵێت:»هەر كاتێك داهاتی‌ حكومەت زیاد بوو، ئەو قەرزانە دەدرێنەوە».

ناچارە قەرزەكانی‌ بداتەوە
سەرەتای‌ مانگی‌ ئازار پەرلەمانی‌ عیراق پڕۆژەیاسای‌ بودجەی‌‌ 2018ی‌ پەسەند كرد، سەرەڕای‌ ناڕەزایی نوێنەرانی‌ كورد لەو پەرلەمانە كە بۆ یەكەمجار لەدوای‌ ساڵی‌ 2003 پشكی‌ هەرێم لەو بودجەیە لە 17% ەوە كەمكرایەوە بۆ 12%، هەرچەندە سەرۆككۆمار یاساكەی‌ قبوڵ نەكردو گێڕایەوە بۆ پەرلەمان.
ئێستا هاووڵاتیان‌‌و حكومەتیش چاویان لەو پارەیە كە لەبەغداوە بێت بۆ هەرێم بۆ ئەوەی‌ قەرزی‌ یەكتری‌ لێبدەنەوە، بەڵام كەم بوونەوەی‌ رێژەكەی‌ پێناچێت ئەو كێشەیە چارەسەر بكات لەنێوانیاندا بەو پێیەی‌ پێشتر چەند جارێك بەرپرسانی‌ هەرێم هۆشداری‌ ئەوەیان داوە كە كەمكردنەوەی‌ بەشە بودجەی‌ هەرێم لەلایەن بەغداوە بۆ 14% بەشیان ناكات.
خالید حەیدەر مامۆستا لەكۆلێژی‌ ئابووریی‌ زانكۆی‌ سلێمانی‌ وتی:»بەو پێیەی‌ حكومەت دەسەڵاتی‌ جێبەجێكردنەو دەتوانێت یاساو رێنمایی دەربكات، دەشتوانێت قەرزەكانی‌ لەخەڵك وەربگرێتەوە، بەڵام بۆ دانەوەی‌ قەرزەكانی‌ هاووڵاتیان حكومەتیش ناچارە قەرزەكانی‌ بداتەوە، ئەگەر حكومەت پارەكانی‌ نەداوەتە بەهاووڵاتیان ئەوا بێمتمانەیی‌ دروست دەبێت‌‌و مەترسی‌ بۆسەر داهاتووی‌ ئابووریی‌ هەرێمیش دروست دەبێت».
دەشڵێت:»حكومەتی‌ هەرێم چاوەڕێی‌ ناردنی‌ بودجە دەكات لە بەغداوە بۆ پێدانی‌ مووچەی‌ هاووڵاتیان نەك دانەوەی‌ قەرزەكان».‌

پاساوەكەی حكومەت چی بوو؟
لەچوار ساڵی‌ رابردوودا هەموو هەوڵەكان بۆ سوڵحی‌ كێشەی قەرزی‌ نێوان حكومەت‌‌و هاووڵاتیان بێ ئەنجامبوون كە دیارترینیان پێشنیاری‌ ئەنجومەنی‌ پارێزگاكان بوو لەمانگی‌ تشرینی‌ دووەمی‌ ساڵی‌ رابردوودا بۆ دانەوەی‌ قەرزەكانی‌ حكومەت لەلایەن فەرمانبەرانەوە لەپاشەكەوتی‌ مووچە، لەوانە پارەی‌ ئاو و كارەباو سزای‌ هاتوچۆو چەند قەرزێكی‌ تر.
خانزاد یونس ئەندامی‌ ئەنجومەنی‌ پارێزگای‌ هەولێر روونیدەكاتەوە: دووجار ئەو پڕۆژەیەمان پێشكەشی‌ ئەنجومەنی‌ وەزیران كرد، بەڵام رەتیكردەوە بەبیانووی‌ ئەوەی‌ لەم دۆخەی‌ ئێستای‌ هەرێمدا ناتوانرێت پڕۆژەكە جێبەجێبكرێت، لەپڕۆژەكەدا هەموو رێوشێونێكمان دانابوو كە حكومەت‌‌و هاووڵاتیان دەیانتوانی‌ قەرزی‌ یەكتر بدەنەوە.
بەوتەی‌ ئەو ئەندامەی‌ ئەنجومەن،‌ پاساوی‌ حكومەت بۆ رەتكردنەوەی‌ پڕۆژەكە ئەوە بووە كە جێبەجێكردنی‌ پێویستی‌ بەوردەكاری‌‌‌و كاتی‌ زۆر هەیەو دەبێت سەرجەم مووچەخۆرانیش ژمارەی‌ بانكیان هەبێت‌‌و حكومەتیش بەشی‌ قەرزەكانی‌ داهاتی‌ نییە، دەتوانێت تەنیا مووچە بدات.

سیستمی بانكیی، وەك رێگەچارە
ساڵی رابردوو حكومەتی‌ هەرێم بڕیاریدا بەدروستكردنی‌ فەرمانگەیەكی‌ نوێ بەناوی‌ (فەرمانگەی‌ قەرزكانی‌ حكومەت) بۆ رێكخستن‌‌و تۆماركردنی ئەو قەرزانەی‌ حكومەتی‌ هەرێم لەناوخۆو دەرەوە كردویەتی‌، لەگەڵ پاشەكەوتی‌ مووچەی‌ فەرمانبەران وەكو قەرز مامەڵەی‌ لەگەڵ دەكرێت، بەڵام ناشزانرێت كە دروستكردنی‌ ئەو فەرمانگەیە گەرەنتی‌ ئاڵوگۆڕی‌ قەرزی‌ نێوان حكومەت‌‌و هاووڵاتیان دەكات.
هاوار شێخ رەئوف پسپۆڕی بواری‌ بانكی‌، سیستەمی‌ بانكی‌ بە «گونجاوترین» رێگە دەزانێت بۆ ئەوەی‌ حكومەت قەرزەكانی‌ وەربگرێتەوەو بیداتەوەو وتی:‌»گرێبەستەكانی‌ حكومەت بۆ ئەو قەرزانەی‌ لەدەرەوە كردویەتی روون نییەو نازانرێت چۆن قەرزەكانی‌ كردوەو چۆن دەیداتەوە، بەڵام قەرزەكانی‌ ناوخۆ بەشێكی‌ لەڕێی‌ بانكەكانەوە وەردەگیرێتەوە لەهاووڵاتیان وەك پێشینەی‌ خانووبەرەو هاوسەریی‌».

* سەرچاوە: ماڵپەڕی نیقاش

 765 جار بینراوە