سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ده‌رباره‌ی پلۆت

ده‌رباره‌ی پلۆت

عه‌بدوڵڵا تاهیر به‌رزنجی

پلۆت بریتییه‌ له‌ جووڵه‌ی ئه‌و رووداوانه‌ی كه‌ به‌دوای یه‌كدا دێن، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای چیرۆكه‌كه‌وه‌ یا رۆمانه‌كه‌وه‌ تا كۆتاییه‌كه‌ی، به‌رزبوونه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌ له‌قه‌دپاڵی چیرۆكه‌كه‌وه‌ به‌ره‌و پۆپه‌ی رووداوه‌كان، پاشان هاتنه‌خواره‌وه‌ی به‌ره‌و چاره‌سه‌ر یا ئه‌نجام. چنینێكی تۆكمه‌ی ده‌ستی وه‌ستایه‌كی شاره‌زایه‌، به‌باشی گرێی ده‌دا و به‌ڕێی ده‌كات و هه‌ڵیشی ده‌وه‌شێنێته‌وه‌. له‌ هه‌نگاونان بۆ به‌رزبوونه‌وه‌، رووداوه‌كه‌ ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی ئاڵۆزی، ئیتر گرژی لای خوێنه‌ر به‌جێدێڵێت، له‌ دابه‌زینیشدا، رووداوه‌كه‌ گرژییه‌كه‌ سووك ده‌كاته‌وه‌ و له‌ ده‌روونی خوێنه‌ریشدا پشوو و كرانه‌وه‌یه‌ك به‌رپاده‌كات.

ئه‌گه‌ر حیكایه‌ت ماده‌ی چیرۆك یا رۆمان. بێت، واته‌ رووداوه‌كان پێش ئه‌وه‌ی شێوه‌ی هونه‌ریی خۆیان له‌ ده‌قی نووسراودا وه‌ربگرن، ئه‌گه‌ر چیرۆك ده‌قه‌ نووسراوه‌كه‌ بێت به‌ ناوه‌ڕۆك و سیستمی هونه‌رییه‌وه‌، ئه‌وه‌ پلۆت سیستمێكه‌ به‌شه‌كانی رووداو توند گرێ ده‌دات و پێكهێنان و رێكخستنیان له‌ بونیادێكی ته‌واودا ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ، بۆیه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ زه‌مه‌نه‌وه‌، چونكه‌ گرنگیی رووداوی هونه‌ری هه‌ر به‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی نییه‌ به‌ڵكو به‌ پێگه‌یه‌تی. ئه‌گه‌ر پلۆت زنجیره‌یه‌ك رووداوی مانادار بێت، ئه‌وه‌، ئه‌وه‌ی مانا به‌ رووداو ده‌به‌خشێت پێگه‌یه‌تی له‌ناو زنجیره‌كه‌دا، دیاریكردنی ئه‌و پێگه‌یه‌یش ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی یاسای سروشتی و ده‌روونی و هونه‌رییه‌وه‌.

ئه‌م زاراوه‌یه‌ به‌ مانای نه‌خشه‌یه‌ك دێت كه‌ ده‌خرێته‌ سه‌ر كاغه‌ز و پاشان ته‌واو ده‌كرێت، وه‌ك نه‌خشه‌ی بینایه‌ك كه‌ ته‌لارسازان دایده‌ڕێژن و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بیناكه‌ هه‌ڵده‌چنن.

پلۆت یا گرێ له‌ چه‌ند به‌شێك پێكدێت: پیشاندان یا سه‌ره‌تا، رووداوی هه‌ڵكشاو، پۆپكه‌ یا ترۆپك، رووداوی داكشاو، كۆتایی یا چاره‌سه‌ر. ئه‌مانه‌یش، هه‌ریه‌كه‌یان پێگه‌و جێگه‌ و كاتی خۆیان هه‌یه‌.

پلۆت له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌دا، به‌ مانای گێڕانه‌وه‌ی رووداو و رێكخستنیان دێت، به‌ڵام هه‌ر ته‌نها بریتی نییه‌ له‌ به‌ستنه‌وه‌یان و گرێدانیان و به‌دوا یه‌كترهاتنیان، بۆ نموونه‌، له‌ چیرۆكێك یا رۆمانێكدا ده‌ڵێین: دلاوه‌ر چوو بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات و پاشان باوكیشی پاش هه‌فته‌یه‌ك له‌ یه‌كێك له‌ نه‌خۆشخانه‌كانی سلێمانیدا مرد.

ئه‌م رووداوانه‌، واته‌ كۆچكردنی دلاوه‌ر بۆ هه‌نده‌ران و مردنی باوكی پاش ئه‌وه‌، په‌یوه‌ندیی زنجیره‌ییان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌، دووه‌م دوای یه‌كه‌م هاتووه‌، به‌ڵام نابێت به‌ پلۆت، چونكه‌ پلۆت له‌ پاڵ په‌یوه‌ندی به‌دواییه‌كهاتنی رووداوه‌كاندا، مه‌رجێكی تریشی ده‌وێت، ئه‌ویش مه‌رجی هۆ و هۆكارییه‌، كه‌واته‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ك ئه‌و رووداوانه‌ ده‌بن به‌ پلۆت؟ به‌گه‌ڕان به‌دوای هۆی مردنی باوكی دلاوه‌ردا، كه‌ دوای كۆچكردنی دلاوه‌ر هاتووه‌.

واته‌ ده‌ڵێین:
دلاوه‌ر چوو بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات پاشان باوكیشی، له‌ داخدا، له‌ یه‌كێك له‌ نه‌خۆشخانه‌كانی سلێمانیدا مرد .

سه‌یركه‌، له‌ رێكخستنی په‌یوه‌ندیی رووداوه‌كاندا هۆیه‌ك هاته‌كایه‌وه‌، واته‌ هۆی مردنی باوكی دلاوه‌ر (له‌ داخدا) له‌م بواره‌دا نموونه‌یه‌كی به‌ناوبانگی رۆماننووس و ره‌خنه‌گری به‌ناوبانگ فۆرسته‌ر هه‌یه‌:( پاشا مرد و پاشان شاژنیش مرد) ئه‌و ده‌ڵێت ئه‌مه‌ حیكایه‌ته‌، به‌ڵام گه‌ر هۆ بخه‌ینه‌ نێوان رووداوه‌كه‌وه‌ ( پاشا مرد و پاشانیش شاژن له‌ داخدا مرد) ئه‌وه‌ ده‌بێت به‌ پلۆت چونكه‌ هۆی لۆجیكیی تێكه‌وتووه‌، كه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ بۆچی شاژن مردووه‌.

پۆل ریكۆر جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ماده‌م میتۆس رێكخستنی رووداوه‌ ئه‌نجامدراوه‌كانه‌، كه‌واته‌ تێكه‌ڵكردن و پێكه‌وه‌ نووسانیانه‌ له‌ پلۆتێكدا. كه‌واته‌ لای ئه‌میش، پلۆت له‌بنه‌ڕه‌تدا بریتییه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی رووداو و كاره‌ گێڕاوه‌كان و رێكخستنیان.

بیرۆكه‌ی یه‌كێتی و یه‌كبوون و یه‌كگرتنه‌وه‌ی رووداو، بۆ ئه‌رستۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ له‌ (هونه‌ری شیعر) دا ده‌ڵێت: به‌و پێیه‌ی حیكایه‌ت لاساییكردنه‌وه‌ی رووداوێكه‌ ده‌بێت ببێت به‌وێنه‌گرتنی تاكه‌ رووداوێك، كه‌ گشتێك پێكده‌هێنێت، ده‌بێت به‌شه‌كانیش به‌شێوه‌یه‌كی وه‌ها رێكبخرێن، كه‌ ئه‌گه‌ر شوێنی یه‌كێكیان بگۆڕێت یا لاببرێت، ئه‌وه‌ گشته‌كه‌ تووشی پشێوی ده‌بێت. به‌پێی ئه‌م بۆچوونه‌، وته‌زای سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاست و كۆتایی، له‌ ئه‌زموونی واقیعییه‌وه‌ نایه‌ن، به‌ڵكو ئه‌نجامی كارێكی ئه‌ده‌بی و هونه‌رین، هه‌ر به‌هۆی داهێنانی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ رووداو ده‌بێت به‌خاوه‌نی سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاست و كۆتایی خۆی.

له‌سه‌رده‌مانی كلاسیزمدا، به‌هۆی زاراوه‌ی ده‌سپێكردن و پیشاندان و گرێ و په‌ره‌سه‌ندن و كۆتاییه‌وه‌ یا گرێكردنه‌وه‌وه‌، سیانه‌ی سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاست و كۆتایی هاتنه‌وه‌ كایه‌كه‌وه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر ره‌گه‌زه‌كانی هونه‌ری گێڕانه‌وه‌دا هاتن، وته‌زای پلۆت كه‌وته‌به‌ر گومانی لێكۆڵه‌ران، هه‌رچه‌نده‌ باوه‌ڕیان به‌ گرنگییه‌كه‌یشی هه‌بوو، چونكه‌ ئه‌وان رایان وابوو، تیۆرییه‌كه‌ی ئه‌رستۆ له‌مه‌ڕ پلۆت له‌ ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌ی، ده‌رباره‌ی تراژیدیا و گاڵته‌جاڕی و داستانه‌وه‌ دروستبووه‌، به‌ڵام دوای ئه‌مانه‌، ره‌گه‌ز و ژانری نوێتر په‌یدابوون، وه‌ك رۆمان، كه‌ چه‌ند لقێكی لێبووه‌وه‌ و بوو به‌ مه‌یانێك بۆ ئه‌زموونگه‌ریی جۆراوجۆر، به‌تایبه‌تی له‌ رۆمانی نوێدا.

لێره‌دا بۆ ئه‌مه‌، ئه‌وه‌ به‌سه‌ ئاماژه‌ به‌ وته‌زای (كه‌سایه‌تی) بده‌ین، كه‌ له‌ رۆمانی نوێدا به‌ربه‌ره‌كانێی پلۆت ده‌كات و بگره‌ پێشیشی ده‌كه‌وێت، له‌كاتێكدا لای ئه‌رستۆ بووه‌ به‌پاشگر و دواكه‌وته‌ی پلۆت.

زانستی گێڕانه‌وه‌ بۆ پۆلێنكردنی پلۆت تیۆرێكی وه‌های نه‌خستووه‌ته‌ڕوو، به‌ڵام جۆره‌ پۆلێنكردنێكی وه‌سفییانه‌ی بۆ داناوه‌، ئه‌وه‌ كره‌ینه‌، (crane) پلۆتی كردووه‌ به‌سێ جۆره‌وه‌:

پلۆتی رووداو: كه‌ له‌سه‌ر گۆڕینی دۆخی كه‌سایه‌تی دروست ده‌بێت، پلۆتی كه‌سایه‌تی كه‌ له‌سه‌ر گۆڕینی مه‌عنه‌ویاتی پێكدێت، گۆڕینی بیروبۆچوون كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌گۆڕینی بیروبۆچوون و هه‌ستی كه‌سایه‌تییه‌وه‌.

تۆدۆرۆڤیش له‌سه‌ر پێشنیازه‌كه‌ی فریدمان كردوویه‌تی به‌ سێ جۆره‌وه‌، ئه‌وانیش:

1- پلۆتی چاره‌نووس:
ئه‌لف- پلۆتی رووداو، كه‌ به‌ده‌وری كێشه‌ و چاره‌سه‌ركردنیدا ده‌سووڕێته‌وه‌، ئه‌م پرسیاره‌یش رێڕه‌وی دیاری ده‌كات:
(پاش ئه‌مه‌ ده‌بێت چی رووبدات؟) وه‌ك گرتنی دزێك، یا دۆزینه‌وه‌ی تاوانبارێك.

ب-پلۆتی میلۆدرامی، كه‌ له‌سه‌ر گرفت و مه‌ینه‌تیییه‌ك بنیاتده‌نرێت، كه‌ به‌سه‌ر پاڵه‌وان – كه‌سایه‌تییه‌كه‌دا – دێت، پاشان به‌ شتێكی كاره‌ساتبار كۆتایی دێت و سۆز و به‌زه‌یی خوێنه‌ر ده‌وروژێنێت.

ج-پلۆتی كاره‌ساتاوی: دۆخی پاڵه‌وانێك پیشانده‌دات خۆشه‌ویسته‌ و به‌رپرسه‌ له‌و ده‌رده‌سه‌رییه‌ی كه‌ تووشی ده‌بێت، و پێی نازانێت، پاش به‌سه‌رچوونی كاته‌كه‌ نه‌بێت.

د-پلۆتی سزادان، كه‌ دۆخی پاڵه‌وانێك پیشانده‌دات بێزراوه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ندێك رووه‌وه‌ و له‌به‌رچه‌ند سیفه‌تێكی، شایسته‌ی رێزی خوێنه‌ره‌، پاشان به‌خێرایی تووشی شكست ده‌بێت.

ھ-پلۆتی بێشه‌رمانه‌، كه‌ تێیدا كه‌سایه‌تییه‌كی شه‌ڕه‌نگێز ده‌خرێنه‌ڕوو و له‌ كۆتاییدا له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر كاره‌ شه‌یتانییه‌كانی سزابدرێت سه‌رده‌كه‌وێت و بۆی ده‌رده‌چێت.

و-پلۆتی سۆزاوی، پاڵه‌وانێكی خۆشه‌ویست و لاواز ده‌خاته‌ڕوو، تووشی زنجیره‌یه‌ك ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ و نه‌گبه‌تی ده‌بێت، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا سه‌رده‌كه‌وێت. پێچه‌وانه‌ی پلۆتی میلۆدرامییه‌.

ز-پلۆتی ستایشكه‌رانه‌، یا تێكۆشان، كه‌ تێیدا پاڵه‌وان به‌هێزه‌ و به‌رپرسه‌ له‌ كاروكرده‌وه‌كانی، تووشی زنجیره‌یه‌ك مه‌ترسی ده‌بێت، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا سه‌رده‌كه‌وێت و سه‌رنجی خوێنه‌ر راده‌كێشێت.

2- پلۆتی كه‌سایه‌تی:
ئه‌لف-پلۆتی پێگه‌شتوو، كه‌ تێییدا پاڵه‌وان خۆشه‌ویسته‌ به‌ڵام ساده‌ و ده‌به‌نگه‌، وه‌لێ ئه‌زموون و تاقیكردنه‌وه‌ی رۆژگار یارمه‌تی ده‌دا و بۆی ده‌ڕه‌خسێنێ پێبگات.

ب-پلۆتی دواخراو یا دواخستن یا هه‌ستانه‌وه‌، كه‌ تێیدا پاڵه‌وان بێ ئه‌زموون و ده‌به‌نگه‌ كێشه‌ بۆ خۆی ده‌نێته‌وه‌ به‌ره‌و باشتر ده‌گۆڕێت، ئه‌مه‌یش وا له‌خوێنه‌ر ده‌كات له‌ قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كانی چیرۆك یا رۆماندا به‌زه‌یی پێدا نه‌یه‌ته‌وه‌.

ج-پلۆتی تاقیكردنه‌وه‌، دۆخی پاڵه‌وانێك پیشانده‌دات خۆشه‌ویسته‌، له‌ چه‌ند بارودۆخێكدا تاقیده‌كرێته‌وه‌، ئیتر نازانین واز له‌ نموونه‌ و به‌ها جوانه‌كانی خۆی دێنێت یاخود به‌رده‌وام ده‌بێت و كۆڵنادات، لێ كۆڵنه‌دانه‌كه‌ له‌ پێشتره‌.

د-پلۆتی نسكۆ و خراپبوون و ئاڵۆزبوون، كه‌ تێیدا هه‌موو هه‌وڵه‌كانی پاڵه‌وانه‌كه‌، یه‌ك له‌ دوای یه‌ك پووچ ده‌بنه‌وه‌.

3- پلۆتی بیروبۆچوون:
ئه‌لف:پلۆتی په‌روه‌رده‌یی، كه‌ تێیدا په‌ره‌سه‌ندنی وێنا و بۆچوونه‌كانی پاڵه‌وان دێنه‌دی.

ب-پلۆتی دۆزینه‌وه‌، كه‌ تێیدا پاڵه‌وان له‌سه‌ره‌تاوه‌ بارودۆخی تایبه‌تی خۆی نازانێت، پاشان به‌خێرایی ده‌یدۆزێته‌وه‌.

ج-پلۆتی كارتێكردن، كه‌ تێیدا هه‌ڵوێستی پاڵه‌وان، نه‌ك فه‌لسه‌فه‌كه‌ی، ده‌گۆڕێت.

د-پلۆتی بێئومێدی، كه‌ تێیدا پاڵه‌وان ده‌ستبه‌رداری به‌ها و نموونه‌ جوانه‌كانی ده‌بێت و به‌بێئومێدی ده‌مرێت، له‌ كۆتایشدا خوێنه‌ر واز له‌ سۆزداری خۆی بۆ ئه‌و ده‌هێنێت.

هه‌ندێك له‌ ره‌خنه‌گران باسی پلۆتی كراوه‌ و پلۆتی داخراو و چڵه‌ پلۆت ده‌كه‌ن. یاخود به‌شێوازی تایبه‌تی دێنه‌سه‌رباسكردنی هه‌ندێك له‌و پلۆتانه‌، یا بۆیان زیاد ده‌كه‌ن.

په‌ره‌سه‌ندنی پلۆت له‌ ده‌قدا، به‌ره‌و دوو شت ده‌ڕوات، یه‌كێكیان: نه‌مانی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌ به‌ره‌و چاره‌سه‌ر، وه‌ك له‌ رۆمانی تاوان و سزای دۆستۆیڤسكیدا ده‌یبینین، كه‌ بكوژه‌كه‌ خۆی ده‌چێت بۆ پۆلیسخانه‌ و دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا ده‌نێت، داوا ده‌كات دادگا حوكمی به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت. به‌مه‌یش ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ پێی ده‌گوترێت، قۆناغی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێ. یاخود پلۆت به‌ره‌و دروستكردنی كێشه‌ و گرفتێكی تر ده‌ڕوات و په‌ره‌ده‌سه‌نێت، نموونه‌ی ئه‌مه‌ له‌ رۆمانی (دز و سه‌گه‌كان)ی نه‌جیب مه‌حفوزدا ده‌بینین. پاش ده‌رچوونی (مسته‌فا مهران) كه‌ پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌یه‌، له‌ به‌ندیخانه‌، یه‌كسه‌ر ده‌چێت بۆ ماڵ، كه‌ نه‌به‌وییه‌ و علیشی تێدا ده‌ژین، تاكو (سه‌نا)ی كچی بهێنێته‌وه‌، به‌ڵام منداڵه‌كه‌ پێی رازی نابێت، ئه‌مه‌یش ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌كی تر دروست ده‌كات، كاتێكیش ده‌یه‌وێت (علیش) بكوژێت كه‌سێكی بێتاوان ده‌كوژێت، كه‌ ده‌یه‌وێت ره‌وف عه‌لوان بكوژێت ده‌رگاوانه‌كه‌ ده‌كوژێت. ئاوه‌ها به‌م جۆره‌ كێشه‌و چه‌ڵه‌مه‌ی تر درووست ده‌بێت.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ نووسه‌ر ده‌بێت خۆی له‌ چه‌ند كه‌موكورتییه‌ك به‌دوور بگرێت، نه‌با پلۆت و له‌گه‌ڵیشیدا سه‌رجه‌م بونیادی گشتیی ده‌قه‌كه‌ی، به‌ ئاقارێكی خراپدا ببه‌ن، ده‌بێت شتی وای تێنه‌ئاخنرێت كه‌ خزمه‌تی رێكردنی گێڕانه‌وه‌كه‌ نه‌كات، بۆ نموونه‌ رۆمانی وا ده‌خوێنینه‌وه‌ ده‌بینین گێڕه‌ره‌وه‌ زیاد له‌ پێویست باسی رووداوێك یا كه‌سێك ده‌كات و له‌سه‌ری ده‌ڕوات، هه‌روه‌ها نابێت بۆشایی وا بكه‌وێته‌ ده‌قه‌كه‌وه‌، كه‌ زیان به‌گێڕانه‌وه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت، پاشان ده‌بێت هۆیه‌ك و بیانوویه‌كی هونه‌ری بۆ رووداو هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر له‌ كۆتاییدا هه‌ست بكات، كه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌، به‌پێی لۆجیكی (هونه‌ری گێڕانه‌وه‌) هاتووه‌.

سه‌رچاوه‌:
بڕوانه‌:
-ابراهیم خلیل: بنیة‌ النص الروائی، الدار العربیة‌ للعلوم ناشرون – منشورات الاختلاف، الجزائر، لبنان، 2010
-محمد محی الدین مین : معجم النقد الادبی الحدیث، دائرة‌ الثقافة‌ والاعلام، الشارقة‌، 2012
-لطیف زیتونی: معجم مصطلحات نقد الروایة‌، مكتبة‌ لبنان ناشرون- دار النهار للنشر، بیروت 2002
-تحریر بشری البستانی: الروایة‌ العربیة‌ و تحولات مابعد الحداپه‌، مؤسسة‌ السیاب، لندن–دارومكتبه‌ البصائر-لبنان، 2017
-سعید علوش: معجم مصطلحات النقد الا‌دبی المعاصر،دار الكتاب الجدید المتحدة‌، لیبیا،2019
-د. الطیب بوعزة‌: ماهیة‌ الروایة‌، عالم الادب للترجمة‌ والنشر، بیروت، 2016
-محمد القاچی ومجموعه‌ من المؤلفین: معجم السردیات،مجموعة‌من الناشرین، دار محمد علی، تونس، دار الفارابی، لبنان، مؤسسة الانتشار العربی، لبنان، دار تالة، الجزائر، دار العین، مصر، دار الملتقی، المغرب،2010

 161 جار بینراوە